Кіріспе

Термос (; Thermon ' , Thermum; немесе Thermika) – ежелгі гректерде Аэтолия лигасының тұрақты жиналатын орны болған қасиетті орын. Оның орталық бөлігі шамамен б.з.д. 630-610 жылдарға жатқан Аполлон Термиос ғибадатханасы болды, ол "бізге белгілі ең ерте дамыған дориялық ғибадатханалардың бірі және грек сәулет тарихы туралы біліміміз үшін маңызды ескерткіш". Ең танымал сақталғандары – мифологиялық көріністермен безендірілген архаикалық терракоталық метопалар, олар Грециядағы осы өнер түрінің алғашқы үлгілерінің бірі болып табылады. Осы және басқа да қазбалардан табылған заттардың қалдықтары қазір Термостағы мұражайда сақталады, ал ең бағалы туындылары Афинадағы Ұлттық археологиялық мұражайда қойылған. Термос Афина, Аргос немесе Коринф сияқты құрылыспен дамыған қала болған жоқ, және Аэтолия лигасы ұзақ уақытқа дейін қала-мемлекеттердің бірі емес, рулық негіздегі бос бірлестік ретінде сақталды. Бұл ежелгі атау Грециядағы Термо ауылында қазірге дейін қолданылып келеді.

Аполлон ғибадатханасы

Бұл археологиялық ескі грек ғибадатханасы, оның замандастарының көпшілігі сияқты, бірте-бірте маңыздылығын жоғалтқандықтан толыққанды қайта жаңартылған және кеңейтілген емес. Онда ең жақсы сақталған птеронның бірі бар және ол "оқшау қалдықтарымен сақталған" "үлкен плиткалы ғимараттардың алғашқысы" болып табылады. Бастапқыда қабырғалар саз кірпіштен, бағаналар ағаштан, ал антаблетура боялған терракотамен әшекейленген ағаштан жасалған. Шатыр терракота плиткалармен жабылған, бұл гректер үшін салыстырмалы түрде жаңа өнертабыс еді; сабан немесе ағаш жалатымен салыстырғанда қосымша салмақ, таспен салуға көшуге түрткіс болған болуы мүмкін. Кейінірек, эллинистік кезеңде ағаш бағаналар тасқа ауыстырылды, бірақ антаблетура өзгеріссіз қалған сияқты. Әр жағында он бес бағана, әр шетінде бес бағана (бұрыштар екі рет есептелгенде), сондай-ақ, наосқа қарай он бағанадан тұратын қатар болған. Сақталған терракота бұйымдарының ішінде үш футқа жуық шаршы метопалар мен олардың үстіндегі маскалар бар. Жалпы көлемі шамамен 40 х 125 фут (12,13 х 38,23 м). Онда ортасында екі бағанасы бар, өте ерте және терең опыстодом (арқа бөлме) болған. Плиткалы шатыр алдыңғы жағында қос еңіс, ал артқы жағында төмен қарай еңкейген.

Терракота

Бұл жерде ғибадатхана аумағында шашырап жатқан күрделі терракота қаптамалары табылды. Оларға шатыр плиткалары, сима, кемінде екі қатар адам бюстарымен безендірілген антефикстер, сфинкс акротерионы және суреттері сақталған 10 фрагментті метопа тақташалары кіреді. Метопалардың арасында үлкен горгон басы және розеткалармен тік шекараланған түрлі мифологиялық сюжеттер бар. Ең жақсы сақталғандарының бірі Прокня мен Филомеланың Итисты дастарқанға дайындап жатқанын көрсетеді. Олардың б.з.б. 630 жылдарға жатқан Коринфтің боялған керамикасымен стильдік ұқсастығы ғибадатхананың мерзімін анықтаудың негізгі факторы болып табылады, бірақ саз жергілікті, ал шеберлер де сонда болған болуы мүмкін. Кейбірлері "айтолиялық болуы мүмкін аралас әліпбимен жазылған". Екі антефикс жиынтығының фрагменттері сақталған, екінші жиынтықта адам бастары мен силендер бейнеленген, бұл шатырдың 6-шы ғасырдың ортасында жаңартылғанын немесе қайта жасалғанын көрсетеді. Сицилиядағы Селинустағы "C ғибадатханасының" шамамен б.з.б. 550 жылға жатқан тас метопаларымен бірге Термостың метопалары дорлық тәртіптің таста қайта құру немесе ертедегі ағаш құрылыстарды имитациялау деңгейі туралы ұзаққа созылған ғылыми пікірталасқа тартылды. Бұл екі жиынтық "қазірге дейін белгілі ең көне метопалар" саналады. Олардың екеуі де дәстүрлі түрде ағаштан тасқа ауыстырылғандағы функциясы үшін тым үлкен ("өте биік", шамамен 90 см), бірақ оның орнына "дорлық фриз бастапқыда декоративті, емес құрылымдық элемент" екенін көрсетеді.

Тарих

Термос тарихи алдында-ақ маңызды аймақтық орталық болған: ұзын апсидалы ғимарат (бір дөңгелек ұшы: "Мегарон А"), эллипстік және шаршы үйлер, орта елладикалық дәстүрдегі керамикалық бұйымдармен қатар жоғары сапалы микендік керамикасының импорты шамамен б.з.д. 1500 жылға, Соңғы Хелладикалық IIА кезеңіне жатқызылады. Бұл елді мекен Микен дәуірі бойы дамып келе берді, тіпті Микен сарайларының қирауынан кейін де (Б.з.д. 1200–1100 жж., LH IIIC) гүлденді. Осы кезде, Генрих Шлиман Микенде тапқан әйгілі "Соғысшы Вазасымен" бір стильде жасалған жауынгерлермен безенілген әдемі кратер (үлкен тостаған) осы жерге әкелінді. Архаикалық Аполлон ғибадатханасының негізінде жатқан үлкен тіктөртбұрышты ғимарат (Мегарон В) көптен бері Микен сарайына перистиль (немесе оны қоршаған колоннада) қосылу арқылы Архаикалық грек ғибадатханасының гипотетикалық дамуын көрсетеді деп есептелді. Бұл болжам он ғасырға негізделген, бірақ ондаған жылдар бұрын қабылданбады; оның астынан табылған мүсіндер шамамен б.з.д. 700 жылға жатқызылады. Шындығында, ол тіреу болуы мүмкін. Афина археологиялық қоғамы (Архайологике Этаирия Афинон) үшін профессор И. Папастолу жүргізген соңғы қазба жұмыстары мыналарды растады: а) ғимарат Микен дәуірінің соңынан кейін, шамамен б.з.д. 1000–900 жылдары салынған болуы мүмкін; б) Мегаронды қоршаған ерекше аттың ішекшесі тәрізді тақташалардың орнатылуы Мегарон қолданыстан шыққаннан кейін ғана жасалған; в) Олимпия және Дельфи сияқты көптеген грек қасиетті орындарында кездесетін кейінгі Геометриялық кезеңнің (б.з.д. 800–700 жж.) типикалық құрбандықтары бар күйген қабат, тақташалар мен Архаикалық ғибадатхананың негіздерінің арасында орналасқан, оның қабырғаларында суреттелген метопалар болған. Осылайша, ғибадатхана орны кем дегенде Микен дәуірінің соңынан бастап ерекше маңызға ие болғанымен, архитектуралық сабақтастық жоқ. Еллинистік кезеңге дейін қасиетті орынның ресми шекарасы болды ма, әзірге белгісіз, себебі үш жағынан қақпалары мен мұнаралары бар қамал қабырғалары салынған. Сонымен қатар, аумақта үш ұзын стоа салынды, ал ғибадатхананың оңтүстігіндегі бұлақ (бәлкім, осы жердің орналасуының бастапқы себебі) таспен қапталған әдемі "фонтан" немесе тоғанға айналдырылды. Бұл кезеңде этолиялықтар қасиетті орынды қоладан жасалған мүсіндермен әшекейледі, бірақ бүгінде олардың аз ғана бөліктері (саусақтар мен балтақандар немесе жылқының қабырғалары) және олардың тұрған мәрмәр негіздері ғана сақталған. Бақытсыз саяси одақтар салдарынан бұл жерді бірінші кезекте Македонияның патшасы Филипп V Социалдық соғыс кезінде (б.з.д. 220–217 жж.) және кейіннен римдіктер б.з.д. 189 жылы тонады, бұл оның өміршеңдігін толығымен тоқтатты. Б.з.д. 1-ғасырға қарай, үлкен қоғамдық ғимараттардың орнына жерлеулер жасалып, қасиетті орын тасталып кеткенін көрсетеді.