Кіріспе
Альвин Тоффлердің 1980 жылғы кітабы – «Үшінші толқын». Бұл кітап 1970 жылғы «Болашақ соққысынан» кейінгі жалғасы және бастапқыда трилогияның екінші кітабы ретінде жоспарланған, ол 1990 жылы «Powershift: Knowledge, Wealth and Violence at the Edge of the 21st Century» кітабымен жалғасты. Дегенмен, 2006 жылы «Революциялық байлық» атты жаңа кітап жарық көрді, оны «Үшінші толқынның» маңызды кеңейтілген нұсқасы деп санауға болады. Тоффлердің кітабы дамыған елдердегі өнеркәсіптік дәуір қоғамынан – ол «екінші толқын» деп атаған – ақпараттық дәуірдегі «үшінші толқын» қоғамына өту процесін сипаттайды.
The Third Wave is a 1980 book by Alvin Toffler. It is the sequel to Future Shock (1970), and the second in what was originally likely meant to be a trilogy that was continued with Powershift: Knowledge, Wealth and Violence at the Edge of the 21st Century in 1990. A new addition, Revolutionary Wealth, was published, however, in 2006 and may be considered as a major expansion of The Third Wave. Toffler's book describes the transition in developed countries from Industrial Age society, which he calls the "Second Wave", to Information Age "Third Wave" society.
Тоффлер толқын теориясы
Тоффлер бұл кітапта "толқындар" ұғымына негізделген үш қоғам түрін сипаттайды: әр толқын ескі қоғамдар мен мәдениеттерді ығыстырып жібереді. Бірінші толқын – неолиттік революциядан кейін әлемнің көп бөлігінде басым болған, аңшы-жинақшы мәдениеттерді алмастырған отырықшы шаруашылық қоғамы. Екінші толқын – индустриалдық қоғам. Екінші толқын Батыс Еуропадағы өнеркәсіптік революциядан басталып, кейіннен бүкіл әлемге тарады. Екінші толқынның негізгі ерекшеліктері – ядролық отбасы, фабрикалық үлгідегі білім беру жүйесі және корпорация. Тоффлер былай деп жазады: "Екінші толқын қоғамы – индустриалды және ол жаппай өндіріс, жаппай тарату, жаппай тұтыну, жаппай білім беру, жаппай ақпарат құралдары, жаппай демалыс, жаппай ойын-сауық және жаппай қырып-жою қаруларына негізделген. Осыларды стандарттаумен, орталықтандырумен, шоғырландырумен және синхрондаумен үйлестірсеңіз, біз бюрократия деп атайтын ұйымдастыру стиліне қол жеткізесіз". Үшінші толқын – индустриалдық емес қоғам. Тоффлер 1950 жылдардың соңынан бері көптеген елдер екінші толқыннан үшінші толқынға өтуде екенін айтады. Ол оны сипаттау үшін көптеген жаңа сөздер ойлап тапты және басқалар ұсынған атауларды да атады, мысалы – Ақпараттық дәуір.
Антропологиялық түсіндіру
Ертедегі аңшы-жинақшы қоғамнан аграрлық және ауыл шаруашылығы қоғамдарына көшу Неолит революциясы деп те аталады. Бұл мезолит дәуірінен неолит дәуіріне (тиісінше, орта және соңғы тас дәуірі) өтумен тұспа-тұс келеді. Палеолиттен мезолитке (ерте тас дәуірі мен орта тас дәуірі) өту, өз кезегінде, қазіргі заманғы *Homo sapiens*-тің ертедегі, туысқан архаикалық адам түрлерінің пайда болуымен сәйкес келеді. Қазіргі әлемде дерлік жойылып бара жатқан аңшы-жинақшылар қоғамдары (оларды "Бірінші толқын" қоғамдары деп атауға болады) Тоффлер схемасында танылмайды. Сол сияқты, классикалық үш дәуір жүйесінде Тас дәуірі, қола дәуірі, темір дәуірі арасындағы айырмашылықтар танылады, соңғы екеуінің арасындағы шекара б.з.д. 1300–1200 жылдары айқын байқалады, бұл Тоффлер толқындарын ажырататын шекара сияқты маңызды. Бұл кезеңдердің ешқайсысы Тоффлер схемасында нақты көрсетілмейді, себебі соңғы кезең қазіргі заманғы өнеркәсіптік емес қоғамдарда кең таралған. Тоффлердің Бірінші толқыны мен Екінші толқынынан өту кейде темір дәуірінен болат дәуіріне өту ретінде қарастырылады. Қазіргі уақытта соңғы ауысудың нақты белгілері жоқ, бірақ кейде Тоффлердің "Үшінші толқын қоғамынан" басқа, Дэниел Белл ұсынған индустриялық қоғам термині қолданылады. Маңыздысы – қоғамның мәні (адамдар арасындағы және саяси, экономикалық құрылымдар арасындағы қарым-қатынастар) жаңа технологиялардың әсерінен айтарлықтай өзгереді. Адамдардың өмірі белгілі бір дәрежеде технологияға қызмет ету үшін бейімделеді.
Үшінші толқынның негізгі ерекшеліктері
Дегенмен, соңғы екі онжылдықтағы күрт өзгеристер (мысалы, ұялы телефондар, интернет, ұлттық емес және ұлттық үстемдіктердің пайда болуы және т.б.) салдарынан, осы жаңа қоғамның бірнеше ерекше белгілері айқындалды. Басқалармен қатар, бұл – индустриялық дәуірдің «стандарттау» қағидасынан бас тарту, осы дәуірдің білім беру жүйесі, фабрикалар, үкіметтер, бұқаралық ақпарат құралдары, жаппай өндіріс және тарату сияқты институтларына тән «бір өлшемге сай келеді» тәсілінен айырылу. Жоғарыдан және төменнен ұлт-мемлекетке жасалған шабуыл және ұлт-мемлекеттің өзінің прогрессивті ескіруі. Ұлт-мемлекетке төменнен жасалған шабуылға 21-ғасырдағы АҚШ саясатын сипаттайтын консенсустың біртіндеп жоғалуы, сондай-ақ Қытайдағы (көбінесе қалалық және ауылдық аймақтар арасындағы жіктер бойынша), Израильде (ортодоксалдыққа қарсы секулярлық), Ислам әлемінде (фундаменталистік немесе дәстүрліге қарсы секулярлық) және басқа да елдердегі саяси тұрақсыздық кіретін еді. Бұған аймақтық мүдделердің күшеюі және ұлт-мемлекеттің өзінің прогрессивті децентрализациясы кіретін еді; мысалы, Ұлыбританиядағы Уэльс пен Шотландияның автономияға ие болуы, Канададағы Нунавут, сепаратистік қозғалыстардың жиі кездесуі, Югославияның, Чехословакияның, КСРО-ның, Эфиопияның тарауы, Шығыс Тимор сияқты микромемлекеттердің пайда болуы. Ұлт-мемлекетке жоғарыдан жасалған шабуылға ұлттық емес қуатты ұйымдардың өркендеуі кіретін еді: ҮЕҰ, көпұлттық корпорациялар, әлемдік қамтуға ие діндер, тіпті террористік ұйымдар немесе картельдер. Бұл ұлттық экономикалар мен ұлт-мемлекеттердің өсіп келе жатқан супер ұлттық ұйымдар мен қауымдастықтар желісімен шектелуін қамтиды; мысалы, Еуропалық Одақ, Солтүстік Америка Одағы, жаңадан құрылған Африка Одағы, сондай-ақ ДСҰ, NAFTA немесе Халықаралық қылмыстық сот сияқты ұйымдар. Ақшалай байлықтың білім мен ақпаратпен күштің және оның таралуын анықтайтын басты фактор ретінде ығысуы. Бұл мәселе «Пауэршифт» атты кейінгі еңбекте толыққанды талқыланды. Өндіріс пен өндірістік тауарлардың білімді өндіру және ақпаратты өңдеумен ығысуы. Бұл мәселе «Пауэршифт» еңбегінде кеңінен жарылған, онда Тоффлер осы екі арасындағы шекараны жыныстық белгілер бойынша жүргізе жаздады, өндірістік дәуірдегі өндіріс әлеміне деген құштарлықты білдіретін «материализма» (machismo сөзімен ойын) терминін ойлап тапты және құнды өніммен (ақпаратпен емес) теңестірді. Бұл сын бұрынғы сталиндік қоғамдарға ерекше күшпен тиді, олар соңғы жылдары, әсіресе жыныстық қатынастар бойынша айтарлықтай өзгерістерге ұшырады, бұрынғы КСРО-ның барлық аймақтарында әйелдердің өмір сүру ұзақтығы еркектерден 10 жылға дейін артық. Клондау, жаһандық коммуникациялық желілер, нанотехнологиялар және т.б. сияқты жаңа технологиялардың пайда болуы. Алайда, бұл аспектілер «Болашақтың шокы» еңбегінде тереңірек талқыланды және «Үшінші толқын» еңбегінде біршама төмендетілді. Демократияның өзінің сипатының өзгеруі, сайлау бюллетендерінде мерзімдік дауыс беру арқылы басқарудан үкімет пен оның халқы арасындағы тікелей өзара әрекетке қарай. Көбінесе, бұл Интернеттің пайда болуымен қатар жүрді, бірақ ол әлі кез келген мемлекеттің конституциясын түбегейлі қайта қарау нысанына айналмады. Көптеген адамдар үйден жұмыс істейтін «электрондық коттеджге» көшу. Бұл керемет болжам болды және пандемиямен күшейтілді. «Бірінші әлем» елдерінің орталық қалаларындағы кеңсе ғимараттары бұрын-соңды болмаған бос орындарды бастан кешіруде. Кітапты сұхбатта талқылаған Тоффлер индустриялық стильдегі, орталықтандырылған, жоғарыдан төменге бюрократиялық жоспарлаудың ашық, демократиялық, децентрализацияланған стильмен алмастырылатынын айтты, оны ол «көре білу демократиясы» деп атады. Ұлт-мемлекеттердің ескіруінің және супер ұлттық құрылымдардың өркендеуінің болжамдарына қарамастан, болжалмаған нәрсе – Жердің Біріккен Штаттары түріндегі дүниежүзілік саяси одақтың пайда болуы. Тоффлердің толқындық теориясы аясында, егер мұндай институт қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттерге ұқсас принциптер бойынша құрылса, ол екінші толқынның үлкен үлгісін білдіретін болар еді. Қызығы, әртүрлі қоспадан (мысалы, ұлттар, кәсіби одақтар, діндер, бизнес, халық жиналыстары, халықаралық ұйымдар және т.б.) құралған федеративтік әлемдік одақтың әлеуеті ашық қалды. Тоффлер демократия құрылымының өзгеруінің нәтижесі қандай болатыны және ұлт-мемлекеттердің тәртібін қандай әлемдік тәртіп алмастыратыны туралы сұрақтарға да жауап бермеді. Бұл мәселе 1993 жылғы «Соғыс және соғысқа қарсы» қосымшасында айқын болды, онда «бөтелкеден шыққан джин» (ядролық қарулардың таралуы) және «бейбіт аймақ» иллюзиясының бұзылуы (яғни, 9/11, Мадрид, Лондон және т.б.) көтерілді, бірақ ұлт-мемлекет ескірсе және «Жердің Біріккен Штаттары» сияқты жаһандық ұйымдар да ескірсе, осы дилеммаларды шешу үшін әлем құрылымында қандай өзгерістер қажет екені туралы мәселелерге үнсіздік танытты.
The rolling back of the Industrial Era creed of "standardization", as exemplified in the one size fits all approach typical of institutions of this era, such as the education system, factories, governments, mass media, high volume mass production and distribution, etc. The attack on the nation state from above and below and progressive obsolescence of the nation state itself. The assault on the nation state from below would include both the gradual loss of consensus, such as has characterized the politics of the United States in the 21st century, as well as political turmoil in China (largely split amongst urban rural lines), Israel (orthodox vs. secular), the Islamic world (fundamentalist or traditional vs. secular) and elsewhere. It would include the rise of regional interests and the progressive devolution of the nation state itself; e. g. the autonomization of Wales and Scotland in Britain; of Nunavut and Canada; the frequent incidence of separatist movements, the dissolution of Yugoslavia, Czechoslovakia, the USSR, Ethiopia, the emergence of microstates, such as East Timor. The assault on the nation state from above would include the rise of powerful non national entities: NGO's, multinational corporations, religions with global reach, and even terrorist organizations or cartels. It would include the progressive hemming in of national economies and of nation states under a growing network of super national organizations and affiliations; e. g. the European Union, the North American Union, the newly formed African Union, as well as organizations such as the WTO, NAFTA or International Criminal Court. The eclipsing of monetary wealth by knowledge and information as the primary determinant of power and its distribution. This was also discussed more fully in the sequel Powershift. The eclipsing of manufacturing and manufacturing goods by knowledge production and information processing as the primary economic activity. This was significantly expanded on in the sequel Powershift, where Toffler nearly drew the line between the two along gender lines, coining the term material ismo (a play on "machismo") to represent the infatuation with the industrial era world of manufacturing (as opposed to paper pushing), and equating value with product (as opposed to equating value with information). The criticism came down particularly hard on the former Stalinist societies, that have in recent years seen a substantial dislocation, particularly along gender lines, with female life expectancy now as much as 10 years greater than male life expectancy throughout the former USSR. The emergence of various high technologies, such as cloning, global communications networks, nanotechnology, etc. However, these aspects were discussed in greater depth in Future Shock and somewhat deemphasized in The Third Wave. A transformation of the very character of democracy, itself, from rule by periodic polling at the election booth, toward a more direct interaction between the government and its populace. To a large extent, this has already emerged with the rise of the Internet, though it has not yet congealed in the form of a fundamental revision of the constitution of any state. The transition to an "electronic cottage" where a large demographic works from home. This was eerily prophetic and precipitated by the pandemic. Office buildings in downtowns across the "first world" are experiencing unprecedented vacancies. Discussing the book in a later interview, Toffler said that industrial style, centralized, top down bureaucratic planning would be replaced by a more open, democratic, decentralized style which he called "anticipatory democracy". Despite the forecast of the obsolescence of the order of nation states, and the rise of super national entities, what was not forecast was the emergence of a world political union cast in the form of the United States of Earth. In the framework of the Wave Theory of Toffler, such an institution, if constituted along lines similar to present day nation states, would represent the very archetype of the Second Wave writ large. Curiously, the potential of a federal world union cast in the mould of a heterogeneous mix (e. g. nations, labor unions, religions affiliations, businesses, popular assemblies, IGOs, etc. all brought together in an overlapping mix) was left open. Toffler left open both the question of what the outcome of the transformation of the structure of democracy was to entail, as well as the question of what kind of world order would supersede the order of nation states. This became particularly acute in the 1993 addendum War and Anti War which raised the issue of the "Genie out of the Bottle" (nuclear proliferation) and the illusion of the "Zone of Peace" being broken (i. e., 9 11, Madrid, London, etc. ), but remained silent on the questions of what changes in the structure of the world would be required to resolve these dilemmas, if the nation state is to become obsolete and "United States of Earth" type global organizations just as much so.
Ким Дэ Чжун
Оңтүстік Кореяда әскери билік орнаған кезде түрмеде отырған болашақ президент Ким Дэ Чжунға осы кітапты әйелі тапсырған. Автобиографиясында Ким «Үшінші толқын» кітабы Кореяны «АКТ (ақпараттық-коммуникациялық технологиялар) қуатына» айналдыру арманына шабыттандырғанын айтқан. Бүгінде Оңтүстік Кореяның кибер инфрақұрылымы оның ең маңызды мұрасы деп есептеледі.