Кіріспе

Альвин Тоффлердің 1980 жылғы кітабы – «Үшінші толқын». Бұл кітап 1970 жылғы «Болашақ соққысынан» кейінгі жалғасы және бастапқыда трилогияның екінші кітабы ретінде жоспарланған, ол 1990 жылы «Powershift: Knowledge, Wealth and Violence at the Edge of the 21st Century» кітабымен жалғасты. Дегенмен, 2006 жылы «Революциялық байлық» атты жаңа кітап жарық көрді, оны «Үшінші толқынның» маңызды кеңейтілген нұсқасы деп санауға болады. Тоффлердің кітабы дамыған елдердегі өнеркәсіптік дәуір қоғамынан – ол «екінші толқын» деп атаған – ақпараттық дәуірдегі «үшінші толқын» қоғамына өту процесін сипаттайды.

Тоффлер толқын теориясы

Тоффлер бұл кітапта "толқындар" ұғымына негізделген үш қоғам түрін сипаттайды: әр толқын ескі қоғамдар мен мәдениеттерді ығыстырып жібереді. Бірінші толқын – неолиттік революциядан кейін әлемнің көп бөлігінде басым болған, аңшы-жинақшы мәдениеттерді алмастырған отырықшы шаруашылық қоғамы. Екінші толқын – индустриалдық қоғам. Екінші толқын Батыс Еуропадағы өнеркәсіптік революциядан басталып, кейіннен бүкіл әлемге тарады. Екінші толқынның негізгі ерекшеліктері – ядролық отбасы, фабрикалық үлгідегі білім беру жүйесі және корпорация. Тоффлер былай деп жазады: "Екінші толқын қоғамы – индустриалды және ол жаппай өндіріс, жаппай тарату, жаппай тұтыну, жаппай білім беру, жаппай ақпарат құралдары, жаппай демалыс, жаппай ойын-сауық және жаппай қырып-жою қаруларына негізделген. Осыларды стандарттаумен, орталықтандырумен, шоғырландырумен және синхрондаумен үйлестірсеңіз, біз бюрократия деп атайтын ұйымдастыру стиліне қол жеткізесіз". Үшінші толқын – индустриалдық емес қоғам. Тоффлер 1950 жылдардың соңынан бері көптеген елдер екінші толқыннан үшінші толқынға өтуде екенін айтады. Ол оны сипаттау үшін көптеген жаңа сөздер ойлап тапты және басқалар ұсынған атауларды да атады, мысалы – Ақпараттық дәуір.

Антропологиялық түсіндіру

Ертедегі аңшы-жинақшы қоғамнан аграрлық және ауыл шаруашылығы қоғамдарына көшу Неолит революциясы деп те аталады. Бұл мезолит дәуірінен неолит дәуіріне (тиісінше, орта және соңғы тас дәуірі) өтумен тұспа-тұс келеді. Палеолиттен мезолитке (ерте тас дәуірі мен орта тас дәуірі) өту, өз кезегінде, қазіргі заманғы *Homo sapiens*-тің ертедегі, туысқан архаикалық адам түрлерінің пайда болуымен сәйкес келеді. Қазіргі әлемде дерлік жойылып бара жатқан аңшы-жинақшылар қоғамдары (оларды "Бірінші толқын" қоғамдары деп атауға болады) Тоффлер схемасында танылмайды. Сол сияқты, классикалық үш дәуір жүйесінде Тас дәуірі, қола дәуірі, темір дәуірі арасындағы айырмашылықтар танылады, соңғы екеуінің арасындағы шекара б.з.д. 1300–1200 жылдары айқын байқалады, бұл Тоффлер толқындарын ажырататын шекара сияқты маңызды. Бұл кезеңдердің ешқайсысы Тоффлер схемасында нақты көрсетілмейді, себебі соңғы кезең қазіргі заманғы өнеркәсіптік емес қоғамдарда кең таралған. Тоффлердің Бірінші толқыны мен Екінші толқынынан өту кейде темір дәуірінен болат дәуіріне өту ретінде қарастырылады. Қазіргі уақытта соңғы ауысудың нақты белгілері жоқ, бірақ кейде Тоффлердің "Үшінші толқын қоғамынан" басқа, Дэниел Белл ұсынған индустриялық қоғам термині қолданылады. Маңыздысы – қоғамның мәні (адамдар арасындағы және саяси, экономикалық құрылымдар арасындағы қарым-қатынастар) жаңа технологиялардың әсерінен айтарлықтай өзгереді. Адамдардың өмірі белгілі бір дәрежеде технологияға қызмет ету үшін бейімделеді.

Үшінші толқынның негізгі ерекшеліктері

Дегенмен, соңғы екі онжылдықтағы күрт өзгеристер (мысалы, ұялы телефондар, интернет, ұлттық емес және ұлттық үстемдіктердің пайда болуы және т.б.) салдарынан, осы жаңа қоғамның бірнеше ерекше белгілері айқындалды. Басқалармен қатар, бұл – индустриялық дәуірдің «стандарттау» қағидасынан бас тарту, осы дәуірдің білім беру жүйесі, фабрикалар, үкіметтер, бұқаралық ақпарат құралдары, жаппай өндіріс және тарату сияқты институтларына тән «бір өлшемге сай келеді» тәсілінен айырылу. Жоғарыдан және төменнен ұлт-мемлекетке жасалған шабуыл және ұлт-мемлекеттің өзінің прогрессивті ескіруі. Ұлт-мемлекетке төменнен жасалған шабуылға 21-ғасырдағы АҚШ саясатын сипаттайтын консенсустың біртіндеп жоғалуы, сондай-ақ Қытайдағы (көбінесе қалалық және ауылдық аймақтар арасындағы жіктер бойынша), Израильде (ортодоксалдыққа қарсы секулярлық), Ислам әлемінде (фундаменталистік немесе дәстүрліге қарсы секулярлық) және басқа да елдердегі саяси тұрақсыздық кіретін еді. Бұған аймақтық мүдделердің күшеюі және ұлт-мемлекеттің өзінің прогрессивті децентрализациясы кіретін еді; мысалы, Ұлыбританиядағы Уэльс пен Шотландияның автономияға ие болуы, Канададағы Нунавут, сепаратистік қозғалыстардың жиі кездесуі, Югославияның, Чехословакияның, КСРО-ның, Эфиопияның тарауы, Шығыс Тимор сияқты микромемлекеттердің пайда болуы. Ұлт-мемлекетке жоғарыдан жасалған шабуылға ұлттық емес қуатты ұйымдардың өркендеуі кіретін еді: ҮЕҰ, көпұлттық корпорациялар, әлемдік қамтуға ие діндер, тіпті террористік ұйымдар немесе картельдер. Бұл ұлттық экономикалар мен ұлт-мемлекеттердің өсіп келе жатқан супер ұлттық ұйымдар мен қауымдастықтар желісімен шектелуін қамтиды; мысалы, Еуропалық Одақ, Солтүстік Америка Одағы, жаңадан құрылған Африка Одағы, сондай-ақ ДСҰ, NAFTA немесе Халықаралық қылмыстық сот сияқты ұйымдар. Ақшалай байлықтың білім мен ақпаратпен күштің және оның таралуын анықтайтын басты фактор ретінде ығысуы. Бұл мәселе «Пауэршифт» атты кейінгі еңбекте толыққанды талқыланды. Өндіріс пен өндірістік тауарлардың білімді өндіру және ақпаратты өңдеумен ығысуы. Бұл мәселе «Пауэршифт» еңбегінде кеңінен жарылған, онда Тоффлер осы екі арасындағы шекараны жыныстық белгілер бойынша жүргізе жаздады, өндірістік дәуірдегі өндіріс әлеміне деген құштарлықты білдіретін «материализма» (machismo сөзімен ойын) терминін ойлап тапты және құнды өніммен (ақпаратпен емес) теңестірді. Бұл сын бұрынғы сталиндік қоғамдарға ерекше күшпен тиді, олар соңғы жылдары, әсіресе жыныстық қатынастар бойынша айтарлықтай өзгерістерге ұшырады, бұрынғы КСРО-ның барлық аймақтарында әйелдердің өмір сүру ұзақтығы еркектерден 10 жылға дейін артық. Клондау, жаһандық коммуникациялық желілер, нанотехнологиялар және т.б. сияқты жаңа технологиялардың пайда болуы. Алайда, бұл аспектілер «Болашақтың шокы» еңбегінде тереңірек талқыланды және «Үшінші толқын» еңбегінде біршама төмендетілді. Демократияның өзінің сипатының өзгеруі, сайлау бюллетендерінде мерзімдік дауыс беру арқылы басқарудан үкімет пен оның халқы арасындағы тікелей өзара әрекетке қарай. Көбінесе, бұл Интернеттің пайда болуымен қатар жүрді, бірақ ол әлі кез келген мемлекеттің конституциясын түбегейлі қайта қарау нысанына айналмады. Көптеген адамдар үйден жұмыс істейтін «электрондық коттеджге» көшу. Бұл керемет болжам болды және пандемиямен күшейтілді. «Бірінші әлем» елдерінің орталық қалаларындағы кеңсе ғимараттары бұрын-соңды болмаған бос орындарды бастан кешіруде. Кітапты сұхбатта талқылаған Тоффлер индустриялық стильдегі, орталықтандырылған, жоғарыдан төменге бюрократиялық жоспарлаудың ашық, демократиялық, децентрализацияланған стильмен алмастырылатынын айтты, оны ол «көре білу демократиясы» деп атады. Ұлт-мемлекеттердің ескіруінің және супер ұлттық құрылымдардың өркендеуінің болжамдарына қарамастан, болжалмаған нәрсе – Жердің Біріккен Штаттары түріндегі дүниежүзілік саяси одақтың пайда болуы. Тоффлердің толқындық теориясы аясында, егер мұндай институт қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттерге ұқсас принциптер бойынша құрылса, ол екінші толқынның үлкен үлгісін білдіретін болар еді. Қызығы, әртүрлі қоспадан (мысалы, ұлттар, кәсіби одақтар, діндер, бизнес, халық жиналыстары, халықаралық ұйымдар және т.б.) құралған федеративтік әлемдік одақтың әлеуеті ашық қалды. Тоффлер демократия құрылымының өзгеруінің нәтижесі қандай болатыны және ұлт-мемлекеттердің тәртібін қандай әлемдік тәртіп алмастыратыны туралы сұрақтарға да жауап бермеді. Бұл мәселе 1993 жылғы «Соғыс және соғысқа қарсы» қосымшасында айқын болды, онда «бөтелкеден шыққан джин» (ядролық қарулардың таралуы) және «бейбіт аймақ» иллюзиясының бұзылуы (яғни, 9/11, Мадрид, Лондон және т.б.) көтерілді, бірақ ұлт-мемлекет ескірсе және «Жердің Біріккен Штаттары» сияқты жаһандық ұйымдар да ескірсе, осы дилеммаларды шешу үшін әлем құрылымында қандай өзгерістер қажет екені туралы мәселелерге үнсіздік танытты.

Ким Дэ Чжун

Оңтүстік Кореяда әскери билік орнаған кезде түрмеде отырған болашақ президент Ким Дэ Чжунға осы кітапты әйелі тапсырған. Автобиографиясында Ким «Үшінші толқын» кітабы Кореяны «АКТ (ақпараттық-коммуникациялық технологиялар) қуатына» айналдыру арманына шабыттандырғанын айтқан. Бүгінде Оңтүстік Кореяның кибер инфрақұрылымы оның ең маңызды мұрасы деп есептеледі.