Кіріспе

Гүлдiң әйел мүшелерi

Гинециум (/ɡ//aɪ/'/n//iː//s//iː//.//ə//m//, //dʒ//ɪ/'/n//iː//ʃ//iː//.//ə//m/; ; : gynoecia) - гүлдегi жұмыртқа жасушаларын түзетiн және ақырында жемiс пен тұқымға айналатын бөліктердiң жиынтық атауы. Гинециум гүлдің ең iшкi қабатын құрайды; ол (бiр немесе бiрнеше) тостағаншадан тұрады және әдетте тозаң түзетiн репродуктивтiк мүшелермен, андроциум деп аталатын аталық мүшелермен қоршалған. Гинециум гүлдің "әйел" бөлігі деп аталады, бiрақ әйел гаметаларын (яғни жұмыртқа жасушаларын) тiкелей өндiрмей, гинециум мегаспораларды өндiредi, олардың әрқайсысы әйел гаметофитiне айналады, кейiн жұмыртқа жасушаларын өндiредi. Гинециум термині ботаниктерде архегониялардың топтамасын және мүктерде, бауыржануарларда және мүйiздiлерде кездесетiн кез келген байланысты өзгертiлген жапырақтарды немесе сабақтарды белгiлеу үшiн де қолданылады. Бұл өсiмдiктердiң еркек мүшелерiне сәйкес келетiн терминдер андроциум iшiндегi антеридиялардың топтамасы болып табылады. Гинециумы бар, бiрақ аталық мүшелерi жоқ гүлдер пистиллатты немесе карпеллатты деп аталады. Гинециумы жоқ гүлдер стаминатты деп аталады. Гинециум көбiнесе әйел деп аталады, өйткені ол әйел (жұмыртқа өндiретiн) гаметофиттердi тудырады; алайда, қатаң айтқанда, спорофиттерде жыныс болмайды, тек гаметофиттерде ғана болады. Гүлдi өсiмдiктерде гинециум гүлдің орталық аймағында карпель немесе бiрiккен карпельдер тобы ретiнде дамиды. Ұрықтанғаннан кейiн гинециум жемiске айналады, ол дамитын тұқымдарды қорғайды және тамақтандырады, сонымен қатар олардың таралуына көмектеседi. Гинециумда бiрнеше арнайы тiндер бар. Гинециумның тiндерi генетикалық және гормоналдық өзара әрекеттесулер арқылы үш негiзгi ось бойында дамиды. Бұл тiндер гинециумның бөліктерін, соның iшiнде тостағаншаны, карпельдердi, жұмыртқалықты және овалдарды өндiретiн әр түрлi тiндерге бөлiнетiн жасушаларды өндiретiн меристемдерден пайда болады; карпель шетiнiң меристемi (карпель бастамасынан шығады) жұмыртқаларды, жұмыртқалық септумын және тарату жолын өндiредi және карпельдердiң апикальды шеттерiн бiрiктiруде қатысады.

Сырғанақ

Гинециум бір немесе бірнеше жеке пистильдерден тұруы мүмкін. Пистиль әдетте жұмыртқалық деп аталатын кеңейтілген базалық бөліктен, стиль деп аталатын созылған бөліктен және тозаңды қабылдайтын стигма деп аталатын апикальді құрылымнан тұрады. Жұмыртқалық (латынша ovum, "жұмыртқа" деген мағынада) – плаценталарды қамтитын, бір немесе бірнеше жұмыртқаларды (интегменттелген мегаспорангия) ұстап тұратын тіндік өскіндері бар кеңейтілген базалық бөлік. Плаценталар және/немесе жұмыртқа(лар) гинециумның қосымшаларында немесе сирек гүлдің төбесінде орналасуы мүмкін. Стигма (көне грекше stigma – "белгі" немесе "тесік") әдетте стильдің ұшында орналасады, ол гүлдің (еркек гаметофиттер) тозаң қабылдайтын бөлігі. Ол көбінесе тозаңды ұстау үшін жабысқақ немесе қауырсын тәрізді болады. "Пистиль" сөзі латын тіліндегі pistillum сөзінен шыққан, ол "мүсін" деген мағынаны білдіреді. Еркек гүлдегі сүйсіз пистиль пистиллода деп аталады.

Карпельді

Гүлдің тораптары бір немесе бірнеше карпельден тұрады деп саналады. Карпель – гүлдің әйел репродуктивтік бөлігі, әдетте стиль мен тостағаннан (кейде жеке жұмыртқалықтан, кейде ортақ базальды жұмыртқалыққа жалғасқан) тұрады және әдетте жұмыртқалық жасушалар пайда болатын жұмыртқалар деп аталатын құрылымдарды қамтитын өзгертілген жапырақтар ретінде түсіндіріледі. Торап бір карпельден (оның жұмыртқалық, стилі және тостағанымен) құралуы мүмкін; немесе ол бірнеше карпельден тұрады, олар бірігіп бір жұмыртқалықты құрайды, ал бүкіл бірлік торап деп аталады. Гинецей бір немесе бірнеше бір карпельді тораптар немесе бір көп карпельді торап түрінде болуы мүмкін. (Карпельдер саны трикарпельді (үш карпель) сияқты терминдермен белгіленеді.) Карпельдердің филогенетикалық тұрғыдан жұмыртқалары бар жапырақтардан немесе жапырақ гомологтарынан (мегаспорофилдерден) пайда болғаны есептеледі, олар жұмыртқаларын қамтитын жабық құрылымды қалыптастыру үшін эволюциялады. Бұл құрылым әдетте шетінен оралып, біріктіріледі. Көптеген гүлдер жоғарыдағы карпель анықтамасына сай болса да, карпельдері жоқ гүлдер де бар, себебі олардағы жұмыртқалар, жабық болғанымен, гүлдің төбесінде тікелей орналасқан. Сондықтан, карпель жұмыртқаны қамтитын және оны алып жүруге міндетті немесе міндетті емес қосымша ретінде қайта анықталды. Дегенмен, карпельдің ең даусыз анықтамасы – ол жұмыртқаны немесе жұмыртқаларды қоршап тұратын қосымша ғана.

Түрлері

Егер гинециумда бір ғана карпель болса, онда ол монокарпты деп аталады. Егер гинециумда бірнеше, бөлек (еркін, бірікпеген) карпельдер болса, онда ол апокарптық. Егер гинециумда бірнеше карпель бір құрылымға "біріккен" болса, онда ол синкарптық. Синкарптық гинециум кейде монокарптық гинециумға өте ұқсас көрінеді. + Карпель және пистильді қолдану арқылы гинециум терминологиясын салыстыру. Гинециум құрамы. Карпель терминологиясы. Пистиль терминологиясы. Мысалдар. Бір карпельді. Монокарпты (біркарпельді) гинециум. Пистиль (жалғыз). Авокадо (Persea sp.), көбінесе бұршақтар (Fabaceae). Көптеген ерекше ("қоспалы") карпельдер. Апокарптық (хорикарптық) гинециум. Пистильдер (жалғыз). Жемiс (Fragaria sp.), Ранункулюс (Ranunculus sp.). Көптеген конататты ("біріккен") карпельдер. Синкарптық гинециум. Пистиль (қосымша). Тюльпан (Tulipa sp.), гүлдердің көпшілігі. Синкарптық гинециумдағы коннация ("бірігу") дәрежесі әр түрлі болуы мүмкін. Карпельдер тек олардың негіздерінде "бірігуі" мүмкін, бірақ жеке стильдер мен стигмаларын сақтайды. Карпельдер бөлек стигмаларын сақтауды қоспағанда, толығымен "бірігуі" мүмкін. Кейде (мысалы, Apocynaceae) карпельдер стильдерімен немесе стигмаларымен біріктіріледі, бірақ оларда ерекше жұмыртқалықтары болады. Синкарптық гинециумда құрамына кіретін карпельдердің "біріккен" жұмыртқалықтары бірлесіп бір құрама жұмыртқалық деп аталуы мүмкін. Синкарптық гинециумды құру үшін қанша карпельдің біріктірілгенін анықтау қиын болуы мүмкін. Егер стильдер мен стигмалар ерекшеленсе, оларды, әдетте, карпельдер санын анықтау үшін санауға болады. Құрама жұмыртқалықтың ішінде карпельдер септа деп аталатын қабырғалармен бөлінген ерекше локулдерге ие болуы мүмкін. Егер синкарптық гинециум бір стильді және стигмалы, сондай-ақ жұмыртқалықта бір локулді болса, онда жұмыртқалардың қалай бекітілгенін тексеру қажет болуы мүмкін. Әрбір карпельде, әдетте, жұмыртқалар бекітілген жерде плацентацияның айқын сызығы болады.

Пистильдің дамуы

Пестильдер гүлдік апикалды меристемадағы кішкентай бастамалар ретінде пайда болады, олар сепал, жапырақша және аталық бастамаларына қарағанда (гүлдік) шыңға кейінірек және жақын орналасады. Пестильдің морфологиялық және молекулалық дамуын зерттеулер карпельдердің жапырақтарға гомолог екенін көрсетеді. Карпель мегаспорофилл сияқты функция атқарады, бірақ әдетте мойыншаны (стигманы) қамтиды және жұмыртқалар кеңейтілген төменгі бөлігінде, аналықта (яичникте) орналасқан.