Кіріспе

Urtica ferox, әдетте ағаш қызылшасы деп аталады және маори тілінде ongaonga, taraonga, taraongaonga, оr okaoka, Жаңа Зеландияға тән қызылша түрі. Жаңа Зеландияда кездесетін Urtica тұқымдасының басқа түрлерінен айырмашылығы, олардың барлығы шөптесін, онгаонга - бұл үлкен ағаш бұтасы, оның биіктігі - 15 м, сабағының негізі қалыңдығына дейін жетеді. Оның үлкен тікендері бірнеше күн бойы ауыртып, тістеп қояды. Гүлдеу қарашадан наурызға дейін өтеді және U. ferox екі жақты бұта болғандықтан, жел арқылы гүлдер арасында өтетін шашылысу арқылы шаңмен шаңмен шаңға айналады. Аңғал түйіршіктерін гүлдердің тығыз орналасқан түйіршіктері жинайды, ал тұқымдарды ұшып, желмен және құстармен шашырату жүзеге асырылады. Жемісі - ақен, қаңтарда піседі, әрқайсысында 1,5 мм ұзындығы бар, қоңыр түсті, жұмыртқа тәрізді тұқым бар, ол бір ай бойы өсіп шығады. 5 түрлі тамырлы тұқымдық түрдің өсіп-өнуіне қатысты зерттеуінде К. Дж. Берроуз U. ferox-тің өсіп-өнуі ең төменгі деңгейі 59% -ды, ал басқа ұқсас түрлердің > 85% -ын көрсеткенін анықтады. Ол оның топырақта бірнеше жыл бойы өмір сүретін ірі тұқымдық банк құрай алатынын болжады, бұл туралы ол Urtica тұқымдасына жататын еуропалық түрлер тұқымдық банк шығарады деп айтты. құрамында гистамин, серотонин және ацетилхолин бар. Journal of Biological Chemistry журналында 2022 жылы жарияланған зерттеуде Δ Uf1a және β/δ Uf2a деп аталатын екі пептидтің ауырсыну сезімдеріне себепкер болуы мүмкін екені анықталды. Δ Uf1a жасуша мембраналарын бұза отырып, β/δ Uf2a-ны кернеулі натрий арналарын модуляциялау арқылы ауырсынуды тудырады. Ұшқанда, аурудың әсері ауыр болады, ол көкпек, дымқылдану және қышуды тудырады. Ауыр жағдайларда: атаксия, көрудің бұзылуы, шатасу, полиневропатия, тыныс алудың қиындауы және гиперсаливация болуы мүмкін. Өлім туралы оқиғалар жиі айтылады. Бір адам қатты топыраққа тап болғаннан кейін бес сағаттан кейін қайтыс болған. Сонымен қатар, тағы бір өлім болуы мүмкін, оның құпиясы патолог арқылы бірнеше жылдан кейін ғана шешіледі. Ол көбінесе орманның шеттерінде, көбінесе теңіз деңгейінен 0-600 м биіктікте үлкен жапсырмалар қалыптастырады.

Экология

U. ferox улы бұта болса да, ол жергілікті көбелектің, атап айтқанда қызыл адмиралдың (Ванесса гонерилла) фенологиясында маңызды рөл атқарады. Ағаш қызылшасының жапырақтары - бұл артықшылықты азық және көбелектер личинкаларын қорғайды. Жапыраққа жеткенде, ол қызылша жапырағының ұшын иілгіштеп, жібек жіптерді пайдаланып, жапырақтарды біріктіреді. Қапшаңның әрекетіне байланысты бұтаның жапырақтары құлап кетуі мүмкін. Көктем мен жаз айларында қызыл қызылшаның жапырақтарына сары әмірші (Vanessa itea) сияқты көпшілік бауыршақтардың жұмыртқалары салынады. Жұмыртқаның инкубациялануы үшін 8-10 күн қажет. Бұл көбелектерден басқа кейбір сүтқоректі зиянкестер, мысалы, кәдімгі қылқанқұйрық possum, ешкілер мен бұғылар сияқты, ағаш қызылшасының жапырақтарын жейді. Алайда, соңғы мың жыл ішінде адам келгенге дейін Жаңа Зеландияда ұшпайтын, теңізде емес сүтқоректілер болмағандықтан, олар үшін бейімделмеген. U. ferox жаңа Зеландия орманында кездесетіндей циклдік орман жүйелерінде кездесетін жоғары қоректік заттар деңгейін қажет етеді. Бұл орталарда 10 - 80 см аралығында бай жапырақ және гумус А типті топырақ кеңістігі жиі кездеседі. Бұл маңызды, өйткені түр басқа флорамен тікелей бәсекелеспейді, бұл қабаттар арасындағы шекаралық аймақтарды мекендеу арқылы жүзеге асырылады, сондықтан топырақтың құнарлылығы жоғары. Ашық күн сәулесі мен жаңбыр суына қол жеткізудің нәтижесінде өсімдіктер тез өседі, олар табиғи ағаш құлаудан және басқа да табиғи құбылыстардан, мысалы жер сілкінісі мен су тасқынынан пайдаланып, ескі өсімдік түрлерін жояды.

Мәдениеттік пайдалану

Маори фольклорында Купе бірнеше кедергілер, соның ішінде онгонганы, ұрлаған әйелдерін қудалағандарға кедергі жасау үшін қойған деп айтылады. Ағаш қызылшасы жеуге және дәрілік мақсатта пайдаланылған. Маорилер ағаштың қабығын және кавакава жапырағын бірге қайнатып, экзема мен венериялық ауруларға ішкі және сыртқы түрде қолдануға болатын сұйықтық жасады. Сонымен қатар, ағаштың жапырақтары ауырсынуды емдеуде маңызды рөл атқарады. Жапырақ пен жас бұтақтарды қайнатылған суға батырып, қайнатып пісіру асқазан ауыруына және гонореяға қарсы қолданылған. Urtica ferox сонымен қатар Маори үшін азық-түлік көзі болды. Ішкі сабақтары кейде жапырақтары мен сыртқы қабығын алып тастағаннан кейін желетін, ішкі қабықты құрайтын жұқа қабатты да шикі жеген және тәмі тат деп айтылған, сондай-ақ сабақтары жапырақтарын алып тастағаннан кейін пісірілгені туралы дерек бар.