Кіріспе

Шіркеу ескерткішінің түрі

Монументалды мыс – бұл Батыс Еуропадан табылған, 13 ғасырда тас немесе ағаштан қашалған үш өлшемді ескерткіштер мен мүсіндердің орнын ішінара басатын қабірлік ескерткіштің бір түрі. Қатты латуннан немесе мыс жақтан жасалған, еденге кіріктіріліп, шіркеу қызметтеріне қажетті кеңістікте кедергі келтірмейтін бұл ескерткіштер тез арада кеңінен қолданысқа енді және үш ғасыр бойы қабірлік ескерткіштердің танымал стиліне айналды. Шотландияда тек екі-үш ғана мысалы белгілі, солардың ішінде Эдинбургтың шығысындағы Ормистондағы Александр Кокберннің (1564) ескерткіші; Эдинбургтегі Сент-Джайлз колледжінің шіркеуіндегі регент Мюррейдің (1569) және Глазго соборының оңтүстік қанатындағы Минто отбасының (1605) ескерткіштері бар. Мейссен мен Фрайберг соборларындағы Саксония патшалық үйінің көркем ескерткіштері Германиядағы ең әдемі және таңғажайып мыс ескерткіштер саналады. Германия шіркеулеріндегі 13 ғасырға тән мысалдардың арасында Верден епископы Изо фон Велпе (1231) мен Падерборн епископы Бернардтың (1340) толық бойындағы ескерткіштері бар. Бельгияда, әсіресе Брюггеде көптеген фламанд үлгілері сақталған. Суррейдегі Сток д'Абернондағы Сент-Мария шіркеуіндегі сэр Джон д'Обернон II-нің (1277 ж. қайтыс болған) өмірлік мөлшердегі мыс ескерткішінің қалқаны эмальмен толтырылған. Мұндай мысалдар да бар, және көп жағдайда, ою-өрнектердің сызықтары бояумен толтырылған, бірақ мыс әдеттегі эмальдарды балқытуға қажетті температураны көтере алмайды. 14 ғасырда мыс ескерткіштер саны артып, олардың бөлшектерінде әртүрлілік пайда болды. Актон Бернеллдегі (Шропшир) шіркеудегі Николас Лорд Бернеллдің (1382 ж. қайтыс болған) ескерткіші осыған жақсы мысал. 15 ғасырда монументалды мыс ескерткіштердің дизайны мен орындалуы ең жоғары деңгейге жетті. Уорик графы Томас де Бошамптың (1401 ж. қайтыс болған) және оның әйелі Маргареттің ескерткіші, бұрын Уориктегі Сент-Мария шіркеуіндегі қабірді жапқан. Плиталық қарудың ең жақсы үлгілерінің бірі – Лестерширдегі Донингтон қамалының шіркеуіндегі сэр Роберт Стэнтонның (1458) ескерткіші, ал дін қызметкерлерінің ең әдемі мыс ескерткіштерінің бірі – Сент-Олбанс аббаттығының аббаты Томас де ла Мареге арналған. Тек 16 ғасырда ғана оюлы бейнелер портреттерге айналды. Осыған дейін бейнелер әдеттегідей бейнеленген, бірақ кейде жеке ерекшеліктер қосылған. Англиядағы көптеген мыс ескерткіштер палимпсесттер болып табылады, яғни ежелгі мыстың артқы жағында жақында жасалған ескерткіш орнатылған. Мысалы, Букингемширдегі Хеджерлидегі Маргарет Булстродтың (1540) ескерткіші, орнынан алынған кезде, бұрын Сент-Эдмундсбери аббаты Томас Тотингтонға (1312) арналған ескерткіш болғандығы анықталды. Аббатхана тек 1539 жылы Генрих VIII-ге берілді, сондықтан жыл аяқталмастан талау жұмыстары басталды, ал аббаттың мысы алынып, Маргарет Булстродқа арнап қайта оюланды. Бұл ежелгі мыс ескерткіштер көбінесе ұрланып, кері жағына ою жасалғаннан кейін қайта орнатылды, мысалы Беркхампстедте, өйткені 1649 жылы Германияның бір шеберханасы Суррейдегі Эшерде фабрика құрғанға дейін барлық мыс жақтар басқа елдерден импортталуға тиіс болды.

Қазіргі заманғы мыс

XIX ғасырда монументалды латуларға қызығушылық қайта жанданды. Көптеген мысалдардың ішінде, Труро соборында (Архиепископ Бенсон), Оскот колледжінде, Бирмингемде (Епископ Джон Милнер), Гилдфордтағы Сент-Николас шіркеуінде (W. S. Sanders пастор), Бойн Хилл, Мейденхедтегі Барлық қасиеттілер шіркеуінде (Гресли пастор және Драммонд канон) викториялық латуларды көруге болады. Бұл дәстүр ХХ және тіпті ХХІ ғасырларда да жалғасып келеді. Жақындағы мысалдардың қатарында 1985 жылы Вестминстер аббаттығында ашылған Бурма графының (1979 жылы қайтыс болған) және оның әйелі Эдвинаның (1960 жылы қайтыс болған) еске алу латулары бар; сондай-ақ 2001 жылы Линкольнширдегі Сент-Эдмунд капелласында ашылған Томас де Астонның (1401 жылы қайтыс болған) ортағасырлық стильдегі латуы да бар.

Тізімдер мен каталогтар

Ортағасырлық және ортағасырлықтан кейінгі қолалардың көптеген тізімдері жарияланды. 1710 жылға дейінгі Ұлыбританиядағы үлгілердің стандартты ұлттық тізімі – Милл Стивенсоннің 1926 жылы алғаш рет жарияланған «Британ аралдарындағы монументалды қолалар тізімі». Мамандар әдебиетінде жеке қола бұйымдарын жер атауымен және «M.S.» нөмірімен белгілеу әлі де кең таралған. Дегенмен, көптеген егжей-тегжейлі мәселелер бойынша Стивенсоннің тізімі қазір ескірген, ал оның 1710 жылғы шегі барлық дерлік қазіргі заманғы қолаларды қамтымайды. 1938 жылы М.С. Джузеппи мен Ральф Гриффин Стивенсоннің тізіміне «Қосымша» жариялады, онда көптеген түзетулер енгізілді. 1964 жылы Стивенсоннің тізімі мен «Қосымша» Монументалды қолалар қоғамы тарапынан бір томдық кітап ретінде қайта басылды. Сонымен қатар, кейбір жекелеген графтықтар үшін жаңа тізімдер жарияланды, оның ішінде 1977 жылы Монументалды қолалар қоғамы басып шығарған С.А. Баддтың редакциялаған Уорикширге арналған томы, ол «Британ аралдарындағы монументалды қолалар тізімінің қайта қаралуы» (Стивенсонды жаңарту) жобасының бірінші бөлігі ретінде жасалды. Алайда, осы серияның басқа томдары жарық көрген жоқ. 1992 жылы Монументалды қолалар қоғамы Уильям Лак, Мартин Стючфилд және Филип Уиттмор редакциялаған Англия үшін толық суреттелген «Графтық сериясын» жариялай бастады, ол барлық кезеңдердегі қолаларды қамтуға және Стивенсоннің орнын басуға арналған. Бұл серия 1992 жылы Бедфордширден басталып, 2012 жылға қарай Хантингдонширге дейін әліпбилік тәртіппен графтықтар бойынша дамыды. (Кемберленд және Вестморленд 1998 жылы бір том ретінде, ал Эссекс 2003 жылы екі томдық кітап ретінде жарық көрді.) Жарияланған графтықтар үшін «Графтық серия» қазіргі таңдағы анықтамалық каталог ретінде танылады. Қажет болған жағдайда, жазбаларда Стивенсоннің «M.S.» нөмірлері сақталады. Хью Камерон 1970 жылы континенттік Еуропадағы монументалды қолалар тізімін жариялады.