Кіріспе

Ай қозғалысының сипаттамасы Кассини заңдары Айдың қозғалысын ықшам түрде сипаттайды. Олар 1693 жылы сол кездегі көрнекті ғалым Джованни Доменико Кассинимен жасалған. Бұл заңдар физикалық дірілдеулерді қосу үшін жетілдірілді.

Кассини заңдары

Айдың спин-орбиталық резонансы 1:1-ге тең. Бұл, Айдың айналу-орбиталық қатынасының, оның бір жағының әрқашан Жерге қарап тұратынын білдіреді. Айдың айналу осі эклиптика жазықтығынан тұрақты еңіс бұрышын сақтайды. Айдың айналу осі, эклиптика жазықтығымен шеңбер бойымен қиылысатын конус сияқты қозғалады. Айдың айналу осі, Айдың орбиталық жазықтығына перпендикулярмен және эклиптика жазықтығынан құрылған жазықтықта орналасады. Айдың жағдайында, оның айналу осі әрқашан Солтүстік эклиптикалық полюстен шамамен 1,5 градусқа бұрылады. Айдың орбиталық жазықтығына перпендикуляр және оның айналу осі, әрқашан эклиптикаға перпендикулярдың қарама-қарсы жақтарында болады. Сондықтан, орбиталық жазықтыққа перпендикуляр және Айдың айналу осі, эклиптикалық полюс төңірегінде бірдей кезеңмен прецессиялайды. Бұл кезең шамамен 18,6 жылды құрайды және қозғалыс кері бағытты.

Кассини жағдайы

Осы заңдарға бағынатын жүйе Кассини күйінде деп аталады, яғни: дамыған айналу күйі, онда айналу осі, орбита нормалі және Лаплас жазықтығына нормаль бір жазықтықта жатады, ал көлбеулік бұрышы тұрақты болып қалады. Лаплас жазықтығы – планетаның немесе серіктің орбитасы тұрақты бұрышпен прецессия жасайтын жазықтық. Жердің Ай серігі Кассинидің 2-ші күйінде. Жалпы, айналу осі, орбитадағы денеден (планета немесе жұлдыз) және жүйедегі басқа денелерден таралатын гравитациялық күштердің әсерінен өзіне де, орбита нормаліне де перпендикуляр бағытта қозғалады. (Ай жағдайында оның айналу осі негізінен Жердің әсерінен қозғалады, ал Күннің әсері, толық ай кезінде бір бағытта, ал жаңа ай кезінде кері бағытта жұмыс істейді, сондықтан ол азды-көпті болады.) Егер айналу осі орбита нормалімен сәйкес келсе, айналу осінің қозғалыс жылдамдығы нөлге жетеді. Егер орбита нормалі тұрақты дөңгелек қозғалыс жасаса (басқа денелердің, мысалы Ай жағдайында Күннің, гравитациялық әсерінен), айналу осінің қозғалысының дифференциалдық теңдеуіне шешімдерді сипаттауға болады. Осыған сәйкес, айналу осі орбиталық прецессия жылдамдығымен айналатын бірлік сферада контурлерді жасайды (осылайша орбита нормалі және Лаплас жазықтығына нормаль сферадағы бекітілген нүктелер болады). Параметрлердің белгілі бір мәндері үшін сферада үш аймақ бар, олардың әрқайсысында айналу осі аймақтың ішіндегі бір нүктеге айналып, қозғалмайды (осы айналатын координаттар жүйесінде). Бұл нүктелер Кассинидің 1 және 2 күйлері, сондай-ақ үшінші Кассини күйі, онда айналу ретроградты болады (біздің Ай сияқты, гравитациялық байланыс арқылы бекітілген серікке бұл қатысты емес). Үш аймақ өзімен-өзі қиылысатын бөлгішпен бөлінеді, ал қиылысу нүктесі – Кассинидің тұрақсыз 4-ші күйі. (Басқа параметрлерде тек 2 және 3 күйлер ғана болады, ал бөлгіш болмайды.) Егер дене иілсе және кинетикалық энергияны жоғалтса, онда бұл шешімдер нақты болмайды және жүйе баяу дамып, тұрақты Кассини күйіне жақындайды. Аймен де осылай болды. Ол 6,7° тұрақты көлбеулік бұрышқа ие күйге жетті, онда айналу осінің прецессиясы орбита нормалінің прецессиясымен бірдей 18,6 жылды алады, сондықтан ол Кассини күйінде.