Кутнаха тілі: сақтау және жаңғырту жолдары

Кіріспе

Монтана, Айдахо және Британдық Колумбияның түпкі тілі – Кутенэй тілі (/k//uː//t//ən//eɪ//, // //i/), сондай-ақ Кутенэй, Кутенэй, Ктунакса және Ксанка деп те аталады. Бұл тіл АҚШ-тағы Монтана және Айдахо штаттарында, сондай-ақ Канададағы Британдық Колумбияда тұратын Кутенэй халқының ана тілі.

Жіктеу

Кутенай тілі көбінесе оқшау тіл деп есептеледі. Оны Макро-Алгонкиан немесе Макро-Салишан тілдер отбасына жатқызуға әрекеттер жасалған, соңғы кезде Салиш тілдерімен байланыстыруға тырысылды, бірақ бұл теориялар кеңінен дәлелденген деп мойындалған жоқ.

Типологиясы

Бұл аймақтағы басқа тілдер сияқты, кутенай тілінде де көптеген дауыссыздар мен азырақ дауыссыздар бар, бірақ үш негізгі фонемалық дауыссыздардың аллофондары кездеседі. Дауысты және дауыссыз дыбыстардың фонемалық деңгейде ерекшеленбеуі, аймақтың басқа тілдерінде де осылай. Кутенай тілі осы тілдік аймақтың шетінде жатқандықтан, бай жақ дауыстыларының жоғалуы, жақын маңайдағы басқа тілдерге де тән – оларда қазір тек бір немесе екі жақ дауыссызы бар. Мұндай тілдердің бірі – сахапт тілдері, олар да жақ дауыстыларын жоғалтқан. Нез-Персе тіліндегі [lateral affricate] дыбысы, прототілде жақ аффрикаты деп саналады. Нез-Персе, кутенай сияқты, Солтүстік-Батыс тілдік аймағының шығыс шетінде орналасқан. Тағы бір типологиялық зерттеу кутенай тіліндегі превербтердің лексикалық санатын қарастырады. Бұл лексикалық категория кутенай тауларының шығысында және кутенай тілдік аймағының жанында таралған алгонкин тілдерінен ерекшеленеді. Кутенай тілінің тағы бір типологиялық ерекшелігі – оның обвиация жүйесінің болуы.

Ағымдағы жағдай

1969 жылы Канадада Кутенай тілінде 446 тілді адам тіркелген. 2021 жылы Statistics Canada 210 Ktunaxa тілді адамды тіркеді. Ктунакса Ұлттық Кеңесінің (KNC) дәстүрлі білім және тіл бағдарламасының нәтижелеріне сілтеме жасай отырып, Ktunaxa ғалымы Кристофер Хорсефиф 24 еркін сөйлейтін адам қалғанын, олардың барлығы 65 жастан асқанын мәлімдеді.

2012 жылдан бастап Канададағы Ktunaxa халқы тілді жаңғырту жұмыстарын жүргізіп жатыр. Ktunaxa ұлтының жекелеген қауымдастықтарының тайпалық кеңестері Солтүстік Американың жергілікті тілдерінің онлайн каталогы FirstVoices веб-сайтына Kutenai тіліндегі аудио жазбалар мен сөз тіркестерін қосты. Ktunaxa веб-сайтында 2500 сөз және 1114 сөз тіркесі сақталған, әңгімелер мен әндер жазылған, тіл үйренуге арналған қосымша және First Voices оқытушысы бар. FirstVoices Тьюторы берілген тілде сабақтар мен жаттығулар ұсынады. iOS және Android құрылғылары үшін қолжетімді Ktunaxa Language қосымшасы – бұл Kutenai сөздігі, ол FirstVoices веб-сайтындағы сөздер мен сөз тіркестерінің аудио жазбаларын пайдаланады және аудиомен жабдықталған карточкаларды ұсынады. Ktunaxa ұлты FirstVoices материалдарын жас ұрпақтарға Kutenai тілін еркін меңгеруге үйрету үшін пайдалануды көздейді. Мысалы, Ktunaxa ұлтының ʔAq̓am қауымдастығы, Кранбрук қаласындағы Сент-Мэри тобы ретінде де белгілі, ʔaq̓amnikSchool деп аталатын жеке бастауыш мектебіне ие. Бұл мектеп стандартты BC оқу бағдарламасын ұсынумен қатар, жас ұрпаққа Ktunaxa тілін және халықтың мәдени дәстүрлерін үйретеді. Сондай-ақ, мектептен кейінгі үйірме және Headstart бағдарламасы бар, ол алты жасқа дейінгі балалардың ата-аналарына өз балаларына Ktunaxa мәдениеті мен тілін үйретуге көмектеседі. Конфедерациялық Салиш және Кутенай тайпалары Флатхед ұлтының Пабло қаласындағы Флатхед резервациясында Салиш Кутенай колледжін құрды. Колледж Американың түпкілікті халқы туралы сертификаттық бағдарламаны ұсынады, ол студенттерден Салиш және Ktunaxa халқының тарихы мен мәдениеті туралы білімді талап етеді. Оқу бағдарламасында Kutenai тілінің негізгі айтылуы мен грамматикасы бойынша сабақтар да бар. Кейбір дереккөздер жергілікті қоғамдастықтардың мәдениетін сақтау тілді сақтауға көмектесетінін көрсетеді, бірақ Салиш Кутенай колледжі бұл пікірді растайтын дәлелдерді ұсынбады. College of the Rockies негізгі кампусы Кранбрук қаласында, Ktunaxa халқының аумағында орналасқан. Сондықтан, колледж 2015 жылдан бері 40 жылдан бері Ktunaxa халқымен ынтымақтастықпен жұмыс істеп келеді. Жергілікті тұрғындар туралы сабақтарды ұсынумен қатар, College of the Rockies негізгі Ktunaxa сабақтарын онлайн режимінде ұсынады, KTUN 101 және KTUN 102, негізгі оқу ресурсы ретінде FirstVoices веб-сайтын пайдаланады. Сондай-ақ, жаңадан бастаушыларға арналған Ktunaxa семинарын ұсынады, онда негізгі сөз тіркестері мен айтылуы, сондай-ақ Ktunaxa халқының мәдени ақпараты беріледі. Әлеуметтік желілерді пайдалану арқылы тілді жаңғыртуға бағытталған тағы бір мысал – 2020 жылдың күзінде Айяна Твигг құрған Instagram парақшасы KtunaxaPride. Твигг, Ktunaxa және Қара аяқ студенті, ол жақында Британ Колумбия университетінде алғашқы халықтар және жойылып бара жатқан тілдер және антропология бойынша екі мамандықты бітірді, "Бұл парақша Ktunaxa тілі, мәдениеті, тарихы, аумағы және біздің Ktunaxanin̓tik ретіндегі әлемге көзқарасы туралы оқытуға, үйренуге және сөйлесуге арналған болады" деді. 1918 жылы Франц Боас "Кутенэй ертегілері" атты бірнеше Ktunaxa әңгімелерінің көшірмесі мен аудармасын жариялады. Бұл әңгімелер 1891 жылы Александр Ф. Пирс және 1914 жылы Боас жинаған, ал оларды Ktunaxa халқының мүшелері Эндрю Пьер, Нуман Пьер, Джо Мишн, Эндрю Феликс және қауымның басты үлескері Барнаби деп аталған адам айтқан. Пол Л. Гарвин Ktunaxa тіліндегі фонемия, морфология және буынға бөлуді сипаттайтын түрлі зерттеулер жүргізді. Сондай-ақ, ол сөйлеушілердің сөздерін жазып алған екі дереккөзі бар. 1991 жылы Лоуренс Ричард Морган Берклидегі Калифорния университетінде докторлық диссертациясы ретінде Kutenai тілінің сипаттамасын жазды. Бұл сипаттама тілдің қалай жұмыс істейтініне және тілдің жұмыс бөліктерін нақты анықтауға бағытталған. Морганның еңбегі – әр грамматикалық бөлшектің, морфеманың және аффикстің, олардың тиісті орталары мен олардың әртүрлі формаларының толық тізімі.

as of 2012, the Ktunaxa people in Canada are working on a language revitalization effort. Tribal councils from the separate communities of the Ktunaxa nation have contributed a selection of audio recordings of Kutenai words and phrases to the FirstVoices website, an online catalogue of the indigenous languages of North America. , the Ktunaxa webpage had 2500 words and 1114 phrases archived, stories and songs recorded, a language learning app available, and First Voices tutor. The FirstVoices Tutor provides lessons and practices in the given language. The Ktunaxa Language app, accessible for iOS and Android devices, is a Ktunaxa dictionary which uses the audio recordings of words and phrases, and provides flashcards with audio, of the vocabulary found on the FirstVoices website. The Ktunaxa nation aims to target younger generations with the FirstVoices materials to teach fluency in the Kutenai language. One such example is the ʔAq̓am community of the Ktunaxa Nation, also known as St. Mary's band in Cranbrook B. C, which has a private elementary school called the ʔaq̓amnikSchool. This school, as well as providing standard BC curriculum, teaches the Ktunaxa language and cultural traditions of the people to younger generations. It also has an after school program and a program called Headstart, which helps adults of children up to the age of six learn about teaching the Ktunaxa culture and language to their children. The Confederated Salish and Kootenai Tribes of the Flathead Nation have founded the Salish Kootenai College, a tribal college on the Flathead reservation in Pablo, Montana. The college offers a certificate program in Native American studies, which requires that students have knowledge of the history and culture of the Salish and Ktunaxa people. The curriculum also offers classes in basic Kutenai language pronunciation and grammar. Some sources suggest that the knowledge and preservation of the native communities culture will contribute to the preservation of the communities language, but there is no evidence yet from the Salish Kootenai College to support this claim. College of the Rockies main campus is in Cranbrook B. C on the territory of the Ktunaxa people. As such, the college has collaborated with the Ktunaxa people for 40 years as of 2015. As well as offering indigenous studies classes, the College of the Rockies offers basic Ktunaxa classes online, KTUN 101 and KTUN 102, using the FirstVoices website as the primary learning resource. They also offer a Ktunaxa Workshop for beginner learners providing basic phrases and pronunciation, and cultural information of the Ktunaxa people. Through the use of social media, another example of Indigenous language revitalization efforts is the Instagram page KtunaxaPride created by Aiyana Twigg in the fall of 2020. Twigg, a Ktunaxa and Blackfoot student who recently graduated with a double major from her studies in First Nations and Endangered Languages and Anthropology from the University of British Columbia, stated that "this page will be dedicated to teaching, learning, and talking about the Ktunaxa language, culture, history, territory, and worldview of who we are as Ktunaxanin̓tik”. In 1918, Franz Boas published The Kutenai Tales, a transcription and translation of multiple Ktunaxa stories. The stories were gathered by Alexander F. Pierce in 1891 and Boas in 1914, and told by members of the Ktunaxa people including Andrew Pierre, Numan Pierre, Joe Mission, Andrew Felix, and the major contributor from the community, a man referred to as Barnaby. Paul L. Garvin did various descriptive work describing the phonemics, morphology, and syllabification in Ktunaxa. He also has two sources of transcriptions of speakers talking. In 1991, Lawrence Richard Morgan wrote a description of the Kutenai Language as his PhD dissertation through the University of California, Berkeley. This description is focused on how the language works and specifically defining the working parts of the language. Morgan's work is an exhaustive list of each grammatical particle, morpheme, and affix, with their respective environments and their varying forms.

Орфографиялық

Кутенэй тілі кутенэй әліпбиінде жазылады, ол латын әліпбиінен туындаған.

Грамматика

Жалпы алғанда, кутенэй тілі агглютинативті тіл болып табылады, көптеген грамматикалық функциялар префикстер мен суффикстер арқылы іске асырылады, негізінен етістікте, бірақ кейбір жұрнақтар есімдерді де таңдайды. Жоғарыда айтылғандай, кутенэй тілінің ерекшелігі – ол әңгімедегі қай ұғымдар мен объектілер орталық немесе маңызды екенін көрсету үшін және екі үшінші жақ аргументтері бар сөйлемдерде әрбір объектінің рөлін нақтылаудың грамматикалық тәсілі ретінде қолданылатын обвиация жүйесін пайдалануы. "Дыбырлар, есімдер, етістіктер және сөздердің барлығы обвиативтік белгілерді қабылдайды". Тілде ʔin ашық копуласы бар.

Сөз тәртібі

Кутеньи тілінде сөздердің реті дискорс және прагматикалық талаптарға байланысты икемді болуы мүмкін. Бас белгілеу тілдерінің көптегеніндегідей, сөйлемде ашық түрдегі субъект пен ашық түрдегі объект бірдей кездеспейді, себебі етістіктің морфологиясы кімнің кімге әрекет ететінін нақты көрсетеді. Морган, егер етістіктің екі аргументін де "бейтарап" контексте көрсету қажет болса, VOS сөз тіркесімі басым екенін айтады; алайда, VSO тіркесімімен де алмасады. Сөз алдындағы позицияны келесі үш мысалда көрсетілгендей, сөздермен толтыруға болады: Кутеньи тіліндегі сөздердің ретін қысқартатын бір фактор – етістіктің бірінші немесе екінші жаққа қатысты субъектілерін көрсету үшін қолданылатын "аффиксалды немесе клитикалық жалғаулы есімдер", олар түбірге дейін келіп, "мен" үшін "ху/хун" және "сен" үшін "хин" түрінде болады. Әдетте, орфографияда жалғаулы есімдер жеке сөздер ретінде жазылады, бұл сөздердің реті субъект жалғаулы есім + етістік (+ объект) сияқты болып көрінеді.

Кері реті

Көптеген тілдерде кері сөйлеу шарттарында бірінші немесе екінші тұлға "объект" рөлінде болады, ал үшінші тұлға "субъект" рөлінде болады, мысалы, "Ол сені/мені көрді". Бірақ Кутеньи тілінде мұндай жағдайларда ерекше "бірінші/екінші тұлға объектісі" морфологиясы қолданылады, ол кері сөйлеуден бөлек. Осының салдарынан, Кутеньи тіліндегі кері сөйлеу жүйесі үшінші тұлғалардың арақатынасында ең анық байқалады. Төмендегі екі мысал (Драйер, 1991) тікелей және кері сөйлеуді көрсетеді:

Шартты түрлеу

Кутенэй бағынысты/тәуелді сөйлемдер k әрпімен және етістікте көрсеткіштік морфологияның болмауымен белгіленеді, сондай-ақ сұрақтар, есімдіктер және қатысты сөйлемдер де осылай белгіленеді. k одан кейін келетін сөздерге бірігіп айтылуы мүмкін, бұл мысалда көрініп тұр.