Кіріспе
Евангелиедегі Киелі кітап оқиғасы Мәсіхтің азғырылуы туралы Матай, Марқа және Лұқа евангелиелерінде егжей-тегжейлі баяндалған. Жақия пайғамбар шомылдыру рәсімінен өткен соң, Иса Яһудея шөлінде 40 күн, 40 түн ораза тұтып, шайтанның азғырылуына ұшырады. Сол кезде Шайтан Исаға келіп, оны азғыруға тырысты. Иса әр сынақтан бас тартқаннан кейін, Шайтан кетіп, Иса Ғалилеяға қайтып, өзінің қызметін бастады. Осы рухани күрестің барлық кезеңінде Иса ораза ұстады. Еврейлерге жазған хатының авторы Исаның "біз сияқты барлық жағынан сынақтан өткенін, бірақ күнә жасамайтынын" да айтады. Марқ бұл оқиғаны өте қысқаша баяндайды, жай ғана оқиғаның болғанын еске салады. Матай мен Лұқа Иса мен Шайтан арасындағы әңгімелердің егжей-тегжейлі сипаттамаларын келтіріп, азғырылуларды көрсетеді. Матай мен Лұқада бар, бірақ Марқта жоқ элементтер көбінесе екі-екіден келтірілген цитаталар болғандықтан, көптеген ғалымдар осы қосымша мәліметтер теориялық Q құжатынан шыққан деп санайды. Мәсіхтің Ібіліске қарсы айтқан сөздері Жохан евангелиясында тікелей келтірілмеген, бірақ онда Иса Ібілісті "осы дүниенің билеушісі" деп атап, оның өзіне ешқандай билігі жоқ екенін айтады. Көптеген христиан діндерінің шіркеу күнтізбесінде Исаның Яһудея шөлінде 40 күн ораза ұстауы Үлкен ораза кезінде еске алынады, онда көптеген христиандар ораза ұстайды, дұға етеді және кедейлерге садақа береді.
The temptation of Christ is a biblical narrative detailed in the gospels of Matthew, Mark, and Luke. After being baptized by John the Baptist, Jesus was tempted by the devil after 40 days and nights of fasting in the Judaean Desert. At the time, Satan came to Jesus and tried to tempt him. Jesus having refused each temptation, Satan then departed and Jesus returned to Galilee to begin his ministry. During this entire time of spiritual battle, Jesus was fasting. The writer of the Epistle to the Hebrews also refers to Jesus having been tempted "in every way that we are, except without sin." Mark's account is very brief, merely noting the event. Matthew and Luke describe the temptations by recounting the details of the conversations between Jesus and Satan. Since the elements that are in Matthew and Luke but not in Mark are mostly pairs of quotations rather than detailed narration, many scholars believe these extra details originate in the theoretical Q Document. The temptation of Christ is not explicitly mentioned in the Gospel of John but in this gospel Jesus does refer to the Devil, "the prince of this world", having no power over him. In church calendars of many Christian denominations, Jesus' forty days of fasting in the Judaean Desert is remembered during the season of Lent, in which many Christians fast, pray and give alms to the poor.
Ескі Келісімдегі сілтемелерді қолдану
Матай Ескі Жазбадағы тілді қолданды. Бұл бейнелер Матайдың замандастарына жақсы таныс болған. Зәкәрия кітабының 3-тарауындағы "Септуагинта" грек тіліндегі нұсқасында Иесус аты мен "диаблос" термині Матай кітабының 4-тарауындағы грек сөздерімен сәйкес келеді. Матай Иса айтқан үш кітаптық үзіндіні (Қайталау заңы 8:3 (31), 6:13 (31) және 6:16 (31)) Қайталау заңы кітабындағы ретімен емес, Мысырдан шығу кітабында баяндалғандай, Израильдің шөлде саяхат еткен кездегі сынақтарының тізбесімен ұсынады. Лұқаның баяндауы да ұқсас, бірақ екінші және үшінші сынақтардың орнын ауыстыруы "шөлден ғибадатханаға қарайғы табиғи географиялық қозғалысты көрсетеді". Лұқаның "шайтан қолайлы уақытқа дейін одан кетіп қалды" деген соңғы сөзі, Назаретте Исаны биік жерден құлатпақ болған әрекетке байланысты болуы мүмкін, немесе ол Ұлы Жүдеу кезінде Шайтанның рөлін болжауы мүмкін (салыстыр, Лұқа 22:3).
Тас нанға айналды
Тастан нан жасау туралы сынақ Исаның ораза ұстаған шөл даласында орын алады, дәстүр бойынша осы орынды Карантания тауының нақты жері деп санайды. Шөл дала қоғамнан тыс, Азазел сияқты шайтандардың мекені ретінде қарастырылды (Леуіліктер 16:10). Роберт Гандринің сөзіне қарағанда, бұл шөл дала, ізраилдіктердің Қияметтен шығу кезінде шарлаған шөл далаға сілтеме болуы мүмкін, және әсіресе Мұсаға. Исаның Шайтанмен аштыққа қарсы күресі Оның ізраилдіктердің өкілі екенін көрсетеді, бірақ ол аштыққа ұмтылысында да Құдайды тастамайды. Бұл сынақ Исаның соңғы, аштығына бағытталған сынауы болуы мүмкін. Шайтанның ұсынысына жауап ретінде Иса: «Жазылғандай: Адам тек нанмен ғана емес, Құдайдың аузынан шыққан әрбір сөзбен тіріледі» дейді (Заңды қайталау кітабы, 8:3-ке сілтеме). Осы толық сөйлемді тек Матай Ілтебігінде кездестіруге болады.
Тау
Матайдағы үшінші және соңғы құбылыс үшін (Лукадағы үш құбылыстың екіншісі ретінде көрсетілген) шайтан Исаны биік жерге апарып, Матай нақты түрде өте биік тау деп атап көрсетеді, онда әлемнің барлық патшалықтарын көруге болады. Дәстүр бойынша, шайтан Исаға жердегі барлық патшалықтарды билеуді ұсынған таудың шыңы – Иерусалимнен Иерихонға қарай созылған жол бойындағы әктас төбесі, "Кварантания" деп белгіленген. Егер құбылыстар тек Исаның санасында ғана болса және Жақсы Жаңалықтар осы санадағы көріністерді, мысал ретінде, оның қызметі кезінде біраз уақыттан кейін шәкірттеріне баяндаса, онда тау тура мағынада емес. Шайтан: «Егер сен маған жығылып, құлшылық ететін болсаң, бұлардың бәрін саған беремін», – дейді. Иса оған: «Шайтан, менің алдымнан кет! Жазылғандай: 'Тек Құдайға ғана құлшылық етесің және Оған ғана қызмет етесің'» (Мысырдан шығу кітабы 6:13 және 10:20-ға сілтеме). Оқырман мұны Мысырдан шығу кітабындағы алтын бұзау оқиғасындағы сияқты, ізраилдіктердің шөлде жалған құдайға құлшылық етуге ұшырағанын есте сақтар. 32:4. Ол қарғалармен тамақтандырылды. «Қызмет етті» немесе «қызмет еткен» деген сөз көбінесе Исаны тамақтандырған періштелер деп түсіндіріледі, ал дәстүрлі суретшілер бұл көріністі Исаға той дастарқаны ұсынылып отырғандай бейнелейді, тіпті оның егжей-тегжейлі сипаттамасы «Жұмақтың қайта жаратылуында» да кездеседі. Бұл құбылыс оқиғасының соңы әдебиетте қуантарлық аяқталуды көрсету үшін той көрінісін пайдаланудың әдеттегі тәсілі болуы мүмкін.
Марқа жазған ізгі хабар
Марқ жазбалары өте қысқа. Марқ жазбаларының көп бөлігі Матай және Лұқада да кездеседі, тек Исаның «жабайы жануарлармен бірге болғаны» туралы мәлімдемесінен басқа. Үш мәтіннің арасында тікелей ортақ мәтін болмаса да, Марқ қолданған тіл мен түсіндірулер үш Евангелияның ұқсастығын көрсетеді. Марқ мәтінде қолданған грек сөзі, демон шығарумен синонимді, ал шөл кейде күрестің орны ретінде бейнеленеді. Марқта Исаның сынағын сипаттау үшін қолданылған екі аят, Оның уағызшы ретіндегі қызметіне жылдам көшіреді. Фома Аквинский Исаның сынауға ұшырауына рұхсат бергені, үлгі ретінде де, ескерту ретінде де болды деп мәлімдеген. Ол Сирах кітабының 2-тарауынан келтіреді: «Балам, Құдайға қызмет етуге келгенде, әділдік пен құрметпен тұр және жаныңды сынаққа дайында». Содан кейін ол Еврейлерге 4:15-ті келтіреді: «Біздің әлсіздігімізге көңіл бөлмейтін бас діни қызметкеріміз жоқ, біз сияқты барлық жағынан сынақтан өткен, бірақ күнәсіз».
Жоханның Ізгі хабары
Мәсіхтің сынақтан өтуі туралы Жоханның Ізгі хабарында кездеспейді. Дегенмен, кейбір оқырмандар Жохан ішіндегі параллельдерді анықтады, бұл Жохан авторы қандай да бір түрінде сынақ туралы баяндармен таныс болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Тастарды нанға айналдыру: Жохан 6:26, 31 – шөлде нан жасау үшін. Ғибадатханадан секіру: Жохан 2:18 – ғибадатханада мессиандық белгі жасау үшін. Әлемдердің патшалықтары: Жохан 6:15 – патшалықты күшпен иелену үшін.
Католиктік түсіндірмелері
Азғыруды жамандыққа ұсыну ретінде қарастырсақ, оны Құдайға немесе Мәсіхке тікелей жатқызуға болмайды. Мысалы, Текжаратылыс 12:1-де «Құдай Ибраһимді сынады», ал Жақып 6:6-да «Бұл [Иса] Филипті сынап айтты» деген сөздер сынақ немесе тексеру мағынасында түсінілуі керек. Әйгілі Яғұптың айтуынша, адамның азғырылуының түбі жамандыққа бейімділігінде, ол Адамның күнәсінің салдарынан туындаған және крещениеден кейін де адам табиғатында сақталады. Жаны қасиетті игілік күйінде болса да, адамзаттың құштарлығы (немесе жамандыққа бейімділігі) тек ерікті түрде бой алғанда ғана күнә болады. Оған Құдайдың көмегімен қарсы тұрғанда ол ізгілікке жол ашады. Азғырудың басты себебі – адамның мәңгілік құрылуына көз тіккен «азғырушы» Шайтан. Бенедикт XVI-ның сөзіне сәйкес, азғыру кезінде Шайтан Исаны өзін құрбан ету мессианизмінен билік мессианизміне бұруға тырысады: «Бұл «шөл» кезеңінде Иса қауіпке ұшырайды және оған зұлымның азғырулары мен сұраныстары шабуыл жасайды, ол оған Құдайдың жоспарына қайшы келетін басқа мессиалық жолды ұсынады, өйткені ол билік, жетістік және үстемдік арқылы өтеді, бірақ крестте өзін толыққанды беру арқылы емес. Міне, таңдау: билік пен жетістікке негізделген мессианізм, немесе сүйіспеншілік пен өзін-өзі құрбан етуге негізделген мессианізм». Юстус Кнехт Мәсіхтің түрлі сынақтарына қатысты нақты түсініктеме беріп, былай деп жазады: «Бірінші сынақта Шайтан Құтқарушыны Құдайға сенудің және аштыққа шыдамдылықпен төзудің орнына, өз күшімен нан жасауға, Әкесінің еркіне қарсы келуге итергісі келді. Сондықтан ол Иемізге сезімталдық және заңсыз тамаққа құштарлық арқылы, яғни ашкөздік арқылы күнә жасауға тырысты. Екінші сынақта Шайтан Исада рухани мақтаныш сезімін оятуға тырысты: «Жаса, Құдай саған көмектеседі және саған ешқандай жамандық болмайды!» Үшінші сынақта ол Исада көздің құштарлығын, яғни байлыққа, билікке және ләззатқа құштарлықты оятуға тырысты. Ол алғашқы адамды осы үш жаман құштарлыққа еліктіріп азғырды. «Неге Құдай сендерге Жұмақтың ағаштарынан жемеуді бұйырды?» деген сөздер ашкөздікке, яғни дене құштарлығына итермелеу болды. «Көздерің ашылады» деген сөздер мақтанға, ал «Құдайлар сияқты боласыңдар» деген сөздер көздің құштарлығына, билік пен даңққа құштарлыққа шақырады. Біздің алғашқы ата-анамыз осы азғыруларға бой алдырды, өйткені олар Шайтанның ұсыныстарын тыңдап, онымен байланысқа түсті және тыйым салынған жеміске қарады. Бірақ Иса азғыруды жеңіп, Шайтанды жеңді».
Өнер, әдебиет, кино және музыка
Мәсіхтің азғырылуы христиан мәдениеттерінің өнері мен әдебиетінде жиі кездесетін тақырып. Келл кітабында Исаның үшінші сынағы ретінде түсіндірілетін бір көрініс бейнеленген. Ежелгі ағылшын поэмасы «Христос пен Шайтан» поэмасының үшінші және соңғы бөлімі Джон Милтонның «Жоғалған жұмақ» поэмасына қадамдық алғышарт ретінде қарастырылуы мүмкін. Милтон «Жоғалған жұмақтан» кейін жазылған «Жұмақ қайта табылды» еңбегінде осы тақырыпты жалғастырды. Дж. М. В. Тернер 1835 жылғы Джон Милтонның «Поэтикалық туындылары» басылымы үшін «Таудағы азғыру» гравюрасын жасады. Суретте Шайтан мен Иса биік жартаста тұр, ал төменде кең пейзаж теңізге ұласады. Бұл сурет Шайтанның Мәсіхті сынауын, атап айтқанда, оған әлемнің патшалықтарын ұсынған сәтін көрсетеді. Романтикалық дәуірде британдық және американдық суретшілерде кең таралған жаулау мүмкіндігінің осы көрінісі ерекше көзге түседі. Джим Крейстің «Карантин» романы шөлде ораза ұстап, дұға ететін жеті кейіпкерді бейнелейді, ал Иса онда екінші пландағы кейіпкер ретінде көрінеді. XV ғасырға жататын «Трери Риш Оурс ду Дук де Берри» кітабындағы бір суретте Иса герцогтың Мехун-сюр-Иврдегі өз сарайының үлгісінде салынған готикалық сарайдың үстінде тұрған күйі бейнеленген. Даниэлла Зсупан Жером мұны герцогқа қарсы шақыру ретінде қарастырады, оны кішіпейілділікке және өзіне-өзі келуге шақырады. Федор Достоевскийдің «Карамазов ағайындылары» романындағы «Ұлы инквизитор» бөлімі Мәсіхтің азғырылуына кеңінен тоқталады. Кэтлин Гиллиган бұл оқиғаны Дж. Р. Р. Толкиннің «Жүзіктердің иесі» романымен салыстырады, онда Гандальф пен Галадриел сияқты күшті тұлғалар, жақсы ниетпен сақинаны иемденуге және одан да күшті болуға азғырылады, бірақ бұл оқиға апатқа ұшырауы мүмкін. Эндрю Ллойд Веббердің «Иисус Христос Супержұлдызы» романында Мәсіхтің жалқы ләззаттармен азғырылуына қысқаша сіңісілген, ал Стивен Шварц «Godspell» романында осы тақырыпқа жекелеген сахна арнады. У. Сомерсет Моэмнің «Жақсы қыры» романында баяндаушы Матайдан алынған Ізгі хабарды қолданып, өзінің соңғы эпизодын жасайды, онда Иса айқышқа шегеленеді, «өйткені адамнан артық сүйіспеншілік жоқ», ал Шайтан осы құрбандыққа қарамастан, адам осы құтқарудан бас тартады және жамандық жасайды деп күліп, қуанады. 1989 жылғы «Монреальдегі Иисус» фильмінде Иса рөлін ойнаған актерді заңгер биік ғимараттың шатырына алып шығып, оған қызмет етсе, жомарт келісімшарттар ұсынады. 2019 жылғы «Жақсы белгілер» телесериалында Мәсіхтің азғырылуына Crowley жынды кінәлі деп есептеледі, ол Мәсіхке әлемнің патшалықтарын тек саяхаттау мүмкіндіктері ретінде көрсеткенін мәлімдейді. Мәсіхтің шөлдегі азғырылуы келесі театрлық және телефильмдерде бейнеленген: «Патшалардың патшасы» (АҚШ, 1961, Николас Рэй), «Матайдың Ізгі хабары» (Италия, 1964, Пьер Паоло Пазолини), «Әлемдегі ең ұлы оқиға» (АҚШ, 1965, Джордж Стивенс), «Иса» (АҚШ, 1979, Питер Сайкс және Джон Криш), «Мәсіхтің соңғы азғырылуы» (АҚШ, 1988, Мартин Скорсезе), «Иса» (1999 телефильмі, Роджер Янг), «Керемет жасаушы» (АҚШ телефильмі, 2000), «Киелі кітап» (АҚШ, 2013 телесериалы, Рома Дауни Берн және Марк Бернетт), «Шөлдегі соңғы күндер» (АҚШ, 2015, Родриго Гарсия), «40: Иса Мәсіхтің азғырылуы» (АҚШ, 2020, Дуглас Джеймс Вейл). Дейв Мэтьюстің «Some Devil» альбомынан шыққан «Save Me» әні Шайтанның көзқарасынан Мәсіхтің шөлде өткізген уақытын баяндайды.
Fyodor Dostoyevsky's The Brothers Karamazov, part of the novel, The Grand Inquisitor, features an extended treatment of the temptation of Christ. Kathleen E. Gilligan draws parallels with J. R. R. Tolkien's The Lord of the Rings in which characters Gandalf and Galadriel, both powerful figures each in their own right, are tempted to acquire the ring and become more powerful for the best of reasons but with likely disastrous results. Andrew Lloyd Webber's Jesus Christ Superstar has brief references to Christ being tempted by mortal pleasures, and Stephen Schwartz devotes a scene to it in Godspell. In W. Somerset Maugham's The Razor's Edge, the narrator uses the gospel of Matthew to introduce his own ending in which Jesus accepts death on the cross, "for greater love hath no man," while the devil laughs in glee, knowing that man will reject this redemption and commit evil in spite of, if not because of, this great sacrifice. In the 1989 film Jesus of Montreal, the actor playing Jesus is taken to the top of a skyscraper and offered lucrative contracts by a lawyer if he will serve him. The 2019 television miniseries Good Omens credits the temptation of Christ to the demon Crowley, who claims to have shown Christ the kingdoms of the world as mere travel opportunities. The temptation of Christ in the desert is shown in the following theatrical and television films: King of Kings (US 1961, Nicholas Ray), The Gospel According to Matthew (Italy 1964, directed by Pier Paolo Pasolini), The Greatest Story Ever Told (US 1965, George Stevens), Jesus (US 1979, Peter Sykes and John Krish), The Last Temptation of Christ (US 1988, Martin Scorsese), Jesus (1999 TV film, Roger Young), The Miracle Maker (UK US TV film, 2000), The Bible (US 2013 TV miniseries, Roma Downey and Mark Burnett), Last Days in the Desert (US 2015, Rodrigo Garcia), and 40: The Temptation of Jesus Christ (US 2020, Douglas James Vail). Dave Matthews' single "Save Me" from the album Some Devil recounts Christ's time in the desert from Satan's point of view.