Кіріспе

Кәмелетке толмағандарды заң бұзушылықтар үшін соттауға арналған сот – жасөспірімдер соты, сондай-ақ жас қылмыскерлер соты немесе балалар соты деп аталады, бұл кәмелетке толмаған балалар жасаған қылмыстар үшін сот үкімін шығаруға ерекше өкілеттігі бар сот. Көптеген қазіргі заманғы құқықтық жүйелерде қылмыс жасаған балаларға, сол қылмысты жасаған ересектерге қарағанда басқаша қаралады. Дамыған елдерде жасөспірімдерді ауыр қылмыстар үшін ересектердей айыптау керек пе, әлде жеке қарастыру керек пе деген мәселе әртүрлі. 1970 жылдардан бері, "жасөспірімдер арасындағы зорлық қылмыстарының өсуіне" жауап ретінде кәмелетке толмағандар көбінесе ересектердей сотталады. Дегенмен, жас қылмыскерлер әлі де ересектердей айыпталмайды. Англияда кісі өлтіру немесе зорлау сияқты ауыр қылмыстар ересектер сотында қаралуы мүмкін. Әлемдік деңгейде Біріккен Ұлттар Ұйымы елдерді өз жүйелерін реформалауға шақырып отыр, осылайша "барлық қоғам жасөспірімдердің үйлесімді дамуын қамтамасыз етуі керек", тіпті олардың жасаған қылмыстары мәселе тудырса да. Мақсаты – балаларға бейімделген әділдік құру. Біріккен Ұлттар Ұйымы жасаған барлық өзгерістерге қарамастан, іс жүзіндегі ережелер одан әрі күрделене түсті. Жалпы контексттегі өзгерістер жергілікті деңгейде іске асыруда қиындықтар тудырады, ал жастар жасаған халықаралық қылмыстар кәмелетке толмағандарға жеке сот процесінің тиімділігі туралы қосымша сұрақтар тудырады. Жастар әділеті мәселелері әртүрлі мәдени орталарда әлемдік деңгейде маңыздылыққа ие болды. Соңғы ғасырлардағы жаһанданудың дамуымен әділеттілік, әсіресе жасөспірімдер соттарында балалардың құқықтарын қорғау мәселелері басты назарда болды. Бұл мәселеге қатыстығы әлемдік саясат кеңінен қабылданып, осы тенденцияға сәйкес қылмыскер балаларды қарауға қатысты мәдени өзгерістер байқалды. АҚШ-та, әсіресе жасөспірімдерге қатысты, қалпына келтіруге бағытталған көзқарас күшейіп келеді. Канада ұзақ жылдар бойы қалпына келтіру моделін қолдап келеді және жас қылмыскерлерді қоғамға интеграциялауға бағытталған тәжірибесін жақсартуда, қайталап қылмыс жасаудың алдын алу және олардың қоғамға оң үлес қосуына көмектесуді мақсат етеді. Австрия да әділеттілікті қалпына келтіруге бағытталған медиация бағдарламаларын іске асыру бойынша бастамаларды қолға алды. Жаңа Зеландия өзінің түпкілікті маори халқының ұзақ жылдар бойы қалыптасқан тәжірибесіне сүйене отырып, жүйелік реформадан өтті. Олардың тәсілі отбасылық шешімдерге баса назар аудап, жастардың түрмеге қамалу деңгейін төмендетуге бағытталған. Әлемдік деңгейде жасөспірімдер сот жүйесіне оң әсер ету үшін дәстүрлі құндылықтарды пайдалануға ұмтылыс күшейіп келеді. Кейде, бастапқыда жасөспірімдер сотында айыпталған қылмыскер ересектер сотына жіберілуі мүмкін, яғни ол ересектерге арналған сот процесінен өтуі және сотталуы мүмкін.

Ересектер сотына жүгінуден бас тарту

Барлық штаттарда жасөспірім қылмыскерлерді ауыр қылмыстар үшін ересектер ретінде қудалауға немесе соттауға рұқсат беретін, кейде талап ететін заңдар бар. "Кент против АҚШ" (1966) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты кәмелетке толмағандарға заңмен қорғалатын процеске құқықтарын беру қажет деп шешті, атап айтқанда, жасөспірімдер сотынан аудандық сотқа юрисдикцияны беру ерікті және толыққанды түсінікті болуы керек. "In re Gault" (1967) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты жасөспірімдердің қылмыстық ісінде айыпталушы балалардың заңмен қорғалатын процеске, адвокатқа және өздеріне қарсы куәлік беруден бас тартуға құқығы бар екенін, бұл негізінен "Миранда құқықтары" деп аталатынын мәлімдеді. Көпшілік пікірін білдірген судья Әбе Фортас: "Біздің Конституциямыз бойынша, бала болу жағдайы кенгуру сотын ақтамайды". Дегенмен, көптеген жасөспірімдердің істері қазылар алқасысыз қарастырылады, себебі "McKeiver v. Pennsylvania" (1971) ісінде кәмелетке толмағандардың осы мәселеде ересектермен бірдей құқықтары жоқ екені шешілді.

Басқа жағдайлар

Кейбір юрисдикцияларда, қылмыстық жағдайлардан өзге, жасөспірімдер соты балаларды тәрбиелеу, алимент төлеу және көру құқығына қатысты істерді, сондай-ақ балаларға зорлық көрсету немесе оларды қараусыз қалдыру туралы шағымдарды да қарастырады.

Сот тәртібі

Жасөспірімдер сотында, қылмыстық құқық бұзушылықтар (егер ересектер жасаған болса қылмыс болар еді) немесе мәртебелік құқық бұзушылықтар (тек кәмелетке толмағандар ғана жасай алатын құқық бұзушылықтар, мысалы, үйден қашу, комендант сағатын бұзу және мектептен шұғыл кету) бойынша айыпталған жасөспірімдердің ісін қарау процедуралары әдетте ересектер сотындағы сот ісіне қарағанда кем формальды болады. Сот отырысы қоғамға жабық болуы мүмкін, сондай-ақ жасөспірім қылмыскердің аты-жөні жария деректерге енгізілмеуі мүмкін.

Міндетті ең төменгі жаза

Міндетті ең төменгі жазалар 1970 жылдардың соңында кейбір жасөспірімдердің аса ауыр қылмыстар жасауы мүмкін деген алаңдаушылықтан туындап, жасөспірімдердің сот жүйесіне енгізілді. Адам өлтіру сияқты аса ауыр қылмыстар үшін жасөспірімдер сотында міндетті ең төменгі жазалар белгіленуі мүмкін, және егер жасөспірім ересектер сотына жіберілсе, жаза ересектерге қолданылатын тәртіппен саналады. АҚШ Жоғарғы Соты жасөспірімдерге өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын тағайындау конституцияға қарсы екенін шешті.

Қытай

Қытайдың үздіксіз жүріп жатқан заң реформаларының аясында, жас қылмыскерлердің қоғамға тиімдірек және жылдамрақ қайта оралуына көмектесу мақсатында, жасөспірімдер соты құрылды, онда білім беруге баса назар аударылады. Бұл соттардың ерекшелігі – сот отырыстары көбінесе дөңгелек үстел отырыстары түрінде өтеді, бұл іс процесіне қатысатын қажетсіз адамдардың санын азайтады. Мұның мақсаты – жас қылмыскерлердің кінә сезімінен туындаған психологиялық ауыртпалығын жеңілдету және олардың қоғамға тез әрі оңай бейімделуіне жағдай жасау.

Құзыреті

Қытайдың 23 провинциясында, адам өлтіру қылмыстарынан басқа, 16 жасқа дейінгі адамдар жасаған құқық бұзушылықтар немесе балалар (егер істе 16 жастан асқан адамдар жоқ болса) жасөспірімдер сотымен қаралады. Жасөспірімдер соты 18 жасқа дейінгі адамдарға қатысты қадағалау және қорғау шараларын белгілеуге де құқылы.

Соттардың құрылуы

Қытайдағы аралық халық соттары мен негізгі халық соттары жасөспірімдердің қылмыстық істерін қарау бөлімдерін құруға құқылы. Егер тиісті жағдайлар әлі дайын болмаса, жасөспірімдердің қылмыстық істері қылмыстық істер бөлімдерінің алқалы отырысында немесе тағайындалған қызметкерлермен қаралуы мүмкін.

Реформа

1997 жылы жарық көрген «No Matter How Loud I Shout» атты кітабында Эдвард Хьюмс Лос-Анджелес жасөспірімдер сотына қатысты жасөспірімдер соты жүйесінде радикалды реформа жасау қажеттігін дәлелдеді. Ол, қазіргі жүйе көптеген жас қылмыскерлерді тиімді оңалта алмай, оларды ертерек ересектер сотына жіберіп немесе лайықты кеңес, қолдау мен жауапкершіліксіз толығымен назарсыз қалдыратынын айтты. Статистика көрсеткендей, жасөспірімдер арасында алғаш рет қылмыс жасағандардың 57%-ы қайтадан қылмыс жасамайды, 27%-ы тағы бір-екі қылмыс жасайды, ал 16%-ы төрт немесе одан да көп қылмыс жасайды. АҚШ-тағы сыншылар жастар мен кәмелетке толмағандар үшін жеке сот жүйесін сақтап қалуға қарсы тұрады. Олардың пікірінше, қоғамдағы жастар мен жасөспірімдерге қатысты көзқарас өзгеріп келеді, сондықтан заң жүйесінде де сәйкес өзгерістер қажет. Бүгінгі балалық шақ тарихи нормалардан едәуір өзгеше, бұл кейбір адамдарды жеке жасөспірімдер соты жүйесінің және жасқа қатысты шешімдерді кейінге қалдыру саясатының қажеттігіне күмәндануға итермелейді. Әлемдік деңгейде Біріккен Ұлттар Ұйымы жасөспірімдер соты және жасөспірімдер әділеті саласында реформаларға жетекшілік етіп келеді. Балалардың құқықтарын қорғауға бағытталған шаралар, әсіресе жазалау ережелері енгізілді. БҰҰ Бас Ассамблеясы балалар мен жастарды қатал немесе адамгершілікке жатпайтын жазалардан қорғау шараларын ұсынғаннан кейін, жазалау тәсілдері жеңілдеуге мүмкіндік туды. Дегенмен, көптеген батыс елдері осы саясатты тиімді жүзеге асырмағаны немесе сот процесінде немесе жазалау кезінде жастар мен ересектерді ажырата алмағаны үшін сынға ілікті. Біріккен Ұлттар Ұйымы жастарға қатысты жазаны жеңілдетуді жақтады және жазалау шараларынан гөрі, қоғамдық қолдау бағдарламаларын басымдыққа қойды. 1900 жылдардың ортасында БҰҰ «бейресмилік» қағидасын қолдады, ол кәмелетке толмағандарға қатысты ресми қылмыстық іс жүргізуден ауытқуға және баламалы жолдарға бағытталды, бұл сот жүйесін балаларға бейімдеді. Соңғы кезде, қалпына келтіруші әділет модельі жас қылмыскерлерді қоғамға қайта интеграциялаудың тиімді құралы ретінде танылды. Алайда, қалпына келтіруші әділетті жүзеге асырудағы қиындықтар мәдени айырмашылықтардан және модельдің әртүрлі әлеуметтік жағдайларда қолданылуынан туындайды. Сыншылар жасөспірімдер соты реформасын жаһандық деңгейде қабылдауға қарсы ескертеді, әртүрлі әлеуметтік жағдайларға бірыңғай шешімдерді қолданудың шектеулерін атап көрсетеді. Мысалы, Марокколық жастардың және Нидерландыдағы басқа да этникалық азшылықтар мен көшпенділердің тәжірибесі жалпы, кең ауқымды шешімдер арқылы жергілікті әлеуметтік проблемаларды шешудің қиындықтарын көрсетеді. Мысалы, Нидерландыдағы жасөспірімдер соты оңалтуға басымдық береді, бірақ іс жүзінде көбінесе жазалауға бейімділік танытады, бұл азшылық топтарына қатысты бейтараптық пен шеттетуді күшейтеді. Бұл айырмашылық жастар әділетінің жаһандануы халықаралық айыптауды күшейтіп, жеке сұрақтарды усложниткендіктен, жергілікті қоғамдарда жаһандық тәжірибелерді жүзеге асыру кезінде сақтықпен қарау қажеттігін көрсетеді.