Кіріспе

XV ғасырдағы француз ақыны Жорж Шастелен (шамамен 1405 немесе 1415 – 20 наурыз 1475), Бургундиялық жылнамашы және ақын, Фландриядағы Аальст қаласында дүниеге келген. Шастеленнің тарихи еңбектері құнды, себебі олар дәл ақпараттарды қамтиды. Ақын ретінде ол өзінің замандастары арасында кеңінен танымал болды. Ол – ең жасанды формаларды ұнататын және латынша мен грекше сөздерге толы «grand rhétoriqueurs» мектебінің көрнекті өкілі.

Ерте өмір

Жорж Шастелен өзінің тегін ата-бабаларының қаладағы бургравтар немесе шателиндер болғандықтан алған; ата-анасы белгілі фламандтық отбасыларға жатқан, олар, шамасы, 1425 және 1432 жылдары қала тізімдерінде есімдері тіркелген Жан Шастелен мен оның әйелі Мари де Масминдер болған. Валенсиенде сақталған эпитафияның көшірмесінде ол 1474 жылдың 20 наурызында 70 жасында қайтыс болғаны айтылады. Алайда, ол 1430 жылы әлде де жас болғанын, сол жылғы оқиғалардың мән-жайларын есіне түсіре алмайтынын және 1430 жылы Лувенде оқушы болғанын ескерсек, оның туған жылы 1405-тен гөрі 1415 жылға жақын болуы мүмкін. Ол ағылшын-француз соғыстарында және, мүмкін, басқа да жерлерде қатысып, «L'adventureux» деген лақап атын алған. 1434 жылы ол әскери қызметтері үшін Бургундия герцогы Филипп ІІ-ден сыйлық алды, бірақ келесі жылы Аррас бейбіт шарты жасалғаннан кейін ол әскери мансаптан бас тартып, дипломатияға бет бұрды. Келесі он жылды Францияда өткізіп, Жорж де ла Тремойльмен байланыста болды, сосын Пьер де Брезеге қызметке кірді. Ол кезде Пуатудың сенашалы болған Брезе оны Бургундия герцогына жіберілген елшіліктерге тартты, Карл VII мен герцог арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға тырысты. Осы жылдары Шастелен француз істерін жақсы білуге мүмкіндік алды, бірақ екі ханзада арасындағы жағдай нашарлаған соң француз қызметін тастап, Филипптің сарайына кірді. Ол бастапқыда аспазхана басшысы, содан кейін кеспеші болды, бұл шын мәнінде дипломат болған оның қызметін шатастыруға әкеп соқтыратын лауазымдар еді; 1457 жылы герцог кеңесінің құрамына енді. 1455 жылға дейін дипломатиялық тапсырмалармен айналысып, содан кейін денсаулығының нашарлауына байланысты Генуэ графтарының сарайындағы Саль-ле-Конт, Валенсиендегі пәтерге ие болды, сонымен қатар айлық табалдыры да берілді. Оған жаңа және пайдалы нәрселерді, сондай-ақ маңызды оқиғалардың тарихын жазу міндеттелді. Яғни, ол Бургундияның ресми тарихшысы болып тағайындалды, сонымен қатар тарихшыға тән емес тақырыптарда да жазуы ұсынылды.

Орта өмір

Осы уақыттан бастап ол өзінің "Хроникасы" үстінде тыңғылықты жұмыс істеді, кейде Франциядағы міндеттерді орындау немесе Бургундия сарайына бару үшін шегініп, үзіліс жасады. Шамамен 1463 жылдан бастап оның шәкірті және одан әрі жазған Жан Молине оған көмектесті, оның сөздік және қайталама стилі "Хрониканың" кейбір бөлімдерінде байқалады. Чарльз Батыл әдебиеттің меценаты ретінде әулетінің дәстүрін сақтады және Шастеленге ерекше құрмет көрсетті, ол Алтын Жүн орденінің көрсеткіші немесе жылнамашысы болып тағайындалғаннан кейін, 1473 жылдың 2 мамырында орденнің рыцары атанды. Ол 1475 жылы Валенсиенде 13 ақпанда (қазына есебі бойынша) немесе 20 наурызда (эпитафиясына сәйкес) қайтыс болды. Ол өзінің заңды емес ұлын қалдырды, оған 1524 жылы Шарль V-нің қарындасы, Венгрия королевасы Марияға арналған "Хрониканың" көшірмесі үшін жүз жиырма ливр төленді. 1419 жылдан 1474 жылға дейінгі аралықта жазылған барлық еңбектің үштен бірі ғана сақталған, бірақ Габсбургтар Венаға немесе Мадридке алып кеткен қолжазбалар әлі де табылуы мүмкін. Өмірдестері арасында Шастелен өзінің өлеңдерімен және эпизодтық туындыларымен үлкен даңққа ие болды. Оның "Хроникасының" аяқталмағандығы және саяси жағдайлар оның өлімінен кейінгі ғасыр бойы басылмауына себеп болуы мүмкін, содан кейін оның тарихи еңбегі 1825 жылы Жан-Александр Буконның шамалы зерттеулері арқасында Аррас, Париж және Брюссель кітапханаларынан жарық көрді. Шастелен мансабының басында француз және Бургундия сарайлары арасындағы келіссөздерге үнемі қатысты, осылайша тарихында баяндалған тұлғалар мен оқиғаларды жеке білді. Бургундия жылнамасында француз мәселелерін жазуда партиялық көзқарас болуы заңды. Бұл ерекшелік оның Жанна д'Арк туралы жазғандарында ең анық көрінеді. Агнес Сорелге жасалған шабуыл сол кезде Бургундияда босқын болған дофин (кейіннен Людовик XI) тарапынан бағытталған болуы мүмкін, ол кейіннен оның қатаң сыншысына айналды.

Мұра

Оның ең симпатиялы портреттері – оның досы Пьер де Брезе мен Жак Кьердің суреттері. Оның француз стилі, ішінара латын тіліндегі оқуларына негізделген, күштілігімен және көркемдігімен қатар, Бургундия мектебіне тән артық айту және риторикалық ерекшеліктеріне ие. Шастелен ғана емес жылнамашы, сонымен қатар өзінің саяси тәжірибесіне сәйкес, өзінің мол материалдарын өз қорытындыларына біріктіріп, формалаған. Оның еңбектерінің ең қызықты тұсы – ол замандастарының көрнекті тұлғаларын бейнелеу шеберлігі. Оның кейіпкерлері өткір және тәжірибелі бақылаудың нәтижесі, сатирикалық ерекшеліктерге толы, бірақ оның екінші кітабының 42-тарауы, портреттерге арналған, «Comment Georges escrit et mentionne les louanges vertueuses des princes de son temps» деп аталады. Шастеленнің «Хроникаларының» және басқа еңбектерінің белгілі фрагменттерін Жозеф Кервин де Леттенхоу Брюссель академиясы үшін редакциялаған (8 том, Брюссель, 1863–1866) – «L'Oeuvre de Georges Chastellain». Бұл басылымда Буконның «Жылнамалар жинағы» және «Жылнамалар таңдауы» (кейін «Әдеби пантеон» жинағына енген) және Ренардың «Ұлттық қазынасы» I томда, сондай-ақ Кишераттың «Пучелл ісі» IV томда жарияланған материалдардың барлығы қамтылған. Кервин де Леттенхоув мәтіні 1419 жылдың қыркүйегінен 1422 жылдың қазанына дейін, 1430 жылдың қаңтарынан 1431 жылдың желтоқсанына дейін, 1451–1452 жылдардың шілдесінен 1454 жылдың қазанына дейін, 1461 жылдың шілдесінен 1463 жылдың шілдесіне дейін, 1467 жылдың маусымынан 1470 жылдың қыркүйегіне дейін (кейбір кезеңдерде толық емес) және үш томдық маңызды кішігірім шығармаларды қамтиды, әсіресе Анжудың Маргаритасына арналған «Le Temple de Boccace» және Людовик XI тұтқындаған кезде Пьер де Брезеге арналған «Déprécation». Бұл кішігірім еңбектердің кейбіреулері Шастеленге дұрыс емес жатқызылған, атап айтқанда, Жак де Лаланның «Livre des faits» кітабы, ол Алтын жүннің хабаршысы Лефевр де Сент-Ремидің еңбегі. Аллегориялық «Oultré d'amour» шығармасында Пьер де Брезе мен патша сарайының әйелі арасындағы нағыз роман жасырылған деп есептелген.

Шығармалары

Chronique des choses de mon temps, 1417–74 жылдар тарихы, оның тек үзінділері ғана сақталды, Шастеленнің қайтысынан кейін оның шәкірті Жан Молине оны жалғастырды. Оны алғаш рет Букон Les chroniques nationales (1827) жинағында жариялап, Кервин де Леттенхове қайта редакциялады (8 томдық, Брюссель, 1863–67). "Луанж а ла тресглориус Вирж" (шамамен 1455 ж.). Синтия Дж. Браун редакциялаған: "Variance and Late Medieval Mouvance: Reading an Edition of Georges Chastellain's 'Louange à la tresglorieuse Vierge,' in: Translation, Transformation, and Transubstantiation, ed. Кэрол Постер мен Ричард Утц (Эванстон: IL: Northwestern University Press, 1998), 123–75 бб. (түпнұсқа мәтін және ағылшын тіліндегі аударма 136–75 бб.). "Екінші ғасырдағы ғажайыптар туралы естеліктер" (Антверпен, 1505). "Мессире Жан де Лалайнның тарихнамасы" – ғажайып өмірбаян.