Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эразм Альви Дарвин (29 желтоқсан 1804 – 26 тамыз 1881) – Эрас немесе Рас атымен танымал, Чарльз Дарвиннің бес жыл үлкен ағасы. Олар Англияның Шропшир графтығындағы Шрусбери қаласындағы, Маунт Хаус отбасылық үйінде өсті. Ол Сузанна (құрметті аты Уеджуд) мен Роберт Дарвиннің алты баласының төртіншісі, Чарльзден басқа жалғыз ұлы, сондай-ақ Эразм Дарвин мен Юнитариан шіркеуіне жататын Жосия Уеджудтың немересі болды. Ол жартылай құпия Кембридж апостолдары қоғамының мүшесі еді, бұл негізінен ең дарынды студенттерге арналған пікірталас клубы.
Erasmus Alvey Darwin (29 December 1804 – 26 August 1881), nicknamed Eras or Ras, was the older brother of Charles Darwin, born five years earlier. They were brought up at the family home, The Mount House, Shrewsbury, Shropshire, England. He was the only other son besides Charles, the fourth of six children of Susannah (née Wedgwood) and Robert Darwin, and the grandson of Erasmus Darwin and of Josiah Wedgwood, a family of the Unitarian church. He was a member of the semi secretive Cambridge Apostles society, a debating club largely reserved for the brightest students.
Білім
Ол 1815-1822 жылдар аралығында Шрусбери мектебінде интернатта оқыды. Денсаулығы нашар және оқығанды жақсы көретін бала болғандықтан, ол достарынан гөрі кітаптар мен өсімдіктерге көбірек қызығушылық танытты. 1817 жылы анасы қайтыс болды, ал 1818 жылдың қыркүйегінде оның інісі Чарльз мектепке қосылды. Дарвин классикалық білім беру бағдарламасынан жалықты және химияға қызығушылық таныта бастады, Чарльз оның көмекшісі болды. Олардың үйінде зертхана ретінде жабдықталған бақша шатыры болды. 1822 жылы Эразм Кембридж университетіндегі Крайст колледжінде медицина курсын бастады, онда ол профессор Джеймс Каммингтен химияны оқыды. 1825 жылы бір жылдық практикалық емханалық оқуға келгенде, ол Эдинбург университетіне барып, дәл сол кезде медицина курсын бастаған кіші інісіне қосылды. Олар бәрін алдын ала жоспарлады, Эразм: «Біз бірге болуымыз өте жақсы болады, біз мүмкіндігінше ыңғайлы болармыз» деп ойлады. Олар Эдинбургке ерте келді, Уиг қоғамындағы отбасының ескі достарымен қарым-қатынас жасап, «екеміз де жылқыдай оқи аламыз» деді. Эразм жеке репетитор ретінде Джон Лизарстың дәрісін тыңдады, ол өзінің басты бәсекелесі, екі жылдан кейін дене ұрлаумен айналысқан Берк пен Хейр ісіне қатысқан Роберт Нокстың қарсы жағындағы «жағымды» және беделді хирург еді. Наурыз айының соңында Эразм ауруханадағы тәжірибесін аяқтап, Чарльзды қалдырып, Лондонның анатомия мектебіне түсті. 1828 жылы Эразм Кембридж университетінде медицина бакалаврына емтихан тапсыруға дайын болды, ал жаңа жылдың басында оны інісі Чарльз Кембриджге ертіп келді, ол медициналық білімнен бас тартып, дін қызметкері болу үшін курс бастаған еді. Сол жазда ол Мюнхен, Милан және Вена қалаларына саяхат жасады, ал Рождество демалысында үйіне оралғанда Чарльзбен бірге Лондонға барып, ғылыми институттарды аралады.
He was educated at Shrewsbury School between 1815–1822 as a boarder, and as a frail and studious boy his interest was in books and plants rather than friends. His mother died in 1817 and he was joined at the school by his brother Charles in September 1818. Darwin became bored with the classical curriculum and took an interest in chemistry, with Charles as his assistant. They had a garden shed at their home fitted out as a laboratory. In 1822 Erasmus went on to a medical course at Christ's College, Cambridge, where he studied Chemistry under Professor James Cumming. When it came to be time for his one year external hospital study in 1825 he went to the University of Edinburgh, accompanying his younger brother who was just starting a course there in medicine. They planned ahead, Erasmus thinking "It will be very pleasant our being together, we shall be as cozy as possible", arriving early at Edinburgh to make social contact with old friends of the family in Whig society, and so "we can both read like horses". Erasmus enrolled with John Lizars, a "charming" and respectable surgeon on the other side of Surgeon's Square from his chief rival as a private tutor, the flamboyant Robert Knox who two years later became embroiled with the body snatchers Burke and Hare. Near the end of March, Erasmus finished his hospital study, leaving Charles behind, and enrolled in a London anatomy school. By 1828 Erasmus was ready to sit his Bachelor of Medicine exam at the University of Cambridge, and early in the new year he was accompanied to Cambridge by his brother Charles who had given up on medical studies and was now starting a course to qualify as a clergyman. That summer he went on a Continental tour to Munich, Milan and Vienna, and on his return home during the Christmas holiday he and Charles visited London, touring the scientific institutions.
Зейнеткерлік
1829 жылдың жазында ол медицинадан бас тартты, себебі оның әкесі, доктор Роберт Уоринг Дарвин, Эразмның "қажырлы дене құрылысының" "сәттілікке жетсе, дене мен санаға зор жүктеме" түсетін мансапқа шыдай алмайтынын ойлады және оны зейнеткерлікке шығаруды шешті. Эрас 26 жасында зейнеткерлікке шығуға "қатты келісті" және Лондонға "бөлмесінде ауа төсегімен" тұруды жоспарлады, осылайша Чарльз оған қонаққа келе алатын болар еді. Ағайындылар Чарльз "ең ғажайып" деп сипаттаған тәжірибе үшін Бирмингемдегі музыка фестиваліне қатысты. Сол Рождествода Чарльз Лондонға үш аптаға Эрасқа келді, содан кейін 1831 жылғы Пасхада Уэльстегі "геологтарға" дейін, бірақ Эразм қаладан тыс болғандықтан, "Бигль" кемесімен саяхаттау мүмкіндігі туғанда Чарльз Лондонға барып, дайындықтарын жасады. Кету кешіктірілді, сондықтан Эразм Плимутқа бірнеше күнге келді, Чарльз оған HMS "Бигль" кемесін көрсетті. Ол 10 желтоқсан күні таңертең кеменің теңізге шығар алдында қоштасу үшін әлі де кемеде болды. 1833 жылы Эразм Хенсли Веджвудтың әйелі Фанни Веджвудпен (отбасы оны Фанни Хенсли деп атады, себебі отбасында Фанни есімді көп әйел болды) жақын байланыста болды, сондай-ақ оның қарындасы Кэтрин ағасы Чарльз Дарвинге "Бигль" кемесімен жасаған ұзақ саяхаты барысында жазған хатында Эмма Веджвудқа да жақын болғанын айтты: "Ол Фанни Хенслиге бұрынғыдан да бейім болып көрінеді және Клэфхэмде тұрады. Әкесі бұл оқиғаның салдарынан ұзақ уақыттан бері алаңдап жүр және газеттерде қандай да бір шара қолданылатынын күтеді. Менің ойымша, нағыз қауіп Эмма Веджвудта, меніңше, Эразм мырза оны көрінетіннен немесе өзі білетіннен гөрі жақсы көреді. Эразм осы кезеңде Эмма Веджвудқа той жасаған болуы мүмкін. Кейіннен Эмма Чарльзге үйленді және Эмма Дарвин аталды.
In the summer of 1829 he gave up medicine as his father Doctor Robert Waring Darwin considered that Erasmus's "delicate frame" could not withstand a career "involving, if successful, a severe strain on body & mind" and decided to pension him off. Eras was "very agreeable" to retiring at the age of 26 and planned to live in London with "an air cushion in his rooms" to allow a visiting Charles to stay with him. The brothers visited the Birmingham Music Festival for what Charles described as the "most glorious" experience. That Christmas Charles visited Eras in London for three weeks, making use of the air bed, then again at Easter 1831 before "geologis" in Wales, but as Erasmus was out of town when the opportunity to join the Voyage of the Beagle came up, Charles took lodgings in London to make his arrangements. The departure was delayed, and Erasmus visited Plymouth for a few days to be shown round HMS Beagle by Charles. He was still on board on the morning of 10 December to say his farewells just before she set out. In 1833 Erasmus was close companions with Fanny Wedgwood, Hensleigh Wedgwood's wife (whom the family called Fanny Hensleigh as there were so many women named Fanny in the family), and was also close to Emma Wedgwood, as noted by his sister Catherine in a letter to their brother Charles Darwin during his long voyage on The Beagle:He seems to be more in love than ever with Fanny Hensleigh, and almost lives at Clapham. Papa has long been alarmed for the consequences, & expects to see an action in the Papers. I think the real danger is with Emma Wedgwood, who I suspect Mr Erasmus to be more in love with, than appears, or than perhaps he knows himself. Erasmus may also have proposed to Emma Wedgewood during this period. Emma later married Charles, becoming Emma Darwin.
Хариет Мартино
1834 жылдың мамыр айында Чарльз әпкелерінен хат алды, онда олар "Жақсы заңдар мен кедейлер" атты кітапшалар жинағын, әдебиетке бейім, тәуелсіз ойлы Уиг саясаткері Гарриет Мартиноның жазған кітапшаларын ұсынды. Сондай-ақ, "Эразмус оны жақсы біледі және оған қатты риза, барлығы оның кішкентай кітаптарын оқиды, егер сағатты бос өткізгің келсе, оларды оқып, сосын тастап жібер, олар сенің құнды кеңістігіңді алмас үшін" деді. 1836 жылдың қазанында Чарльз саяхатынан оралғаннан кейін, ол ағасымен бірге шулы Лондонда тұрды, онда Эразм әдеби бос уақытын өткізді, аптасы зияткерлік кешкі асқа арналды, күндерін Мисс Мартиномен өткізді. Әкесі оның радикализмі оны келін ретінде жарамсыз етеді және ұлдарына жаман әсер етеді деп уайымдады. Чарльз жазды: "Эразмус енді Мисс Мартиноны қуып жібергеннен кейін келді. Бізді осындай керемет қайын апамыздан қорғайтын жалғыз нәрсе – ол оны тым көп жұмысқа салады. Ол (өз сөзін айтуынша) өзінің 'негрі'сінен артық емес екенін сезіне бастады. Кедей Эразмды философиялық және энергиялы әйелдің 'негрі'сі ретінде көзге елестетіңіз. Ол қаншалықты әлсіз және қайғылы болады. Ол жауырлықпен оның жалқаулығын сынап бастады. Ол күндердің бірінде оған неке туралы өз ойларын түсіндіретін болады. Оның доктринасының бір бөлігі – толық теңдік. Мен оның іс жүзінде теңдік болатынына күмәнім зор. Біз кедей 'негрі' үшін дұға етейік". Желтоқсан айында Чарльз Мартиноға барып, "Ол өте жағымды болды және уақыт шектеулі екенін ескерсек, көптеген тақырыптарды талқылады. Мен оның қаншалықты жаман емес екеніне таң қалдым, бірақ менің ойымша, ол өзінің жобаларымен, ойларымен және қабілеттерімен толы. Эразм оны әйел ретінде қарастырмау керек деп түсіндірді". Эразмның достарының қатарында Мартино және оның туысы Хенсли Веджуд болды, және ол Чарльз Лайелл, Чарльз Бэббидж және Томас Карлайл сияқты қонақтармен жақын кешкі ас ұйымдастырды. Радикалды және басқаша пікір білдіруші "еретік нормаға айналды". 1837 жылдың көктемінде Чарльз жақын жердегі жатаққа көшіп, Эразмның кешкі ас кештеріне оңай барып-қайтуға мүмкіндік алды. 1838 жылдың сәуірінде Чарльз үлкен әпкесі Сьюзанға сол көктемде зоопаркта алғаш рет "тебу және секіру" және қуаныштан шапшаңдап жүрген мүйізқұйрықты көргенін айтты. Содан кейін ол Мартино ханымның "соңғы кезде мүйізқұйрықтай шапшаң болғанын" айтты. "Эразм онымен күндіз, таңда және түні бойы болды: егер оның мінезі полярлық аймақтардағы таудай қауіпсіз болмаса, ол оны жоғалтады. Лайелл соңғы күні сонда болды және үстелде әдемі гүл болды, ол оған салқын түрде көрсетіп, «Эразм Дарвин маған берді» деді. Ол қаншалықты қарапайым екеніне қаншалықты қуаныштымын, әйтпесе мен қорқатын едім: Ол керемет әйел". 1839 жылдың басында үйленер алдында Чарльз Лондонның Гоуэр-стрит деген жеріне көшіп, Эразмды багаждың көптігімен таң қалдырды. Сол жылдың жазында Мартиноның денсаулығы континентке сапар кезінде нашарлап, ісікке қорқып, ол ағасының жанында Тайнемут қаласындағы жалғыз жатаққа көшті. Олар Эразммен жақсы қарым-қатынаста болды және бір-біріне хат жазысты. Эразмның достары ажырасып кетті, ал "[Эраз] көп азапталып, апиынға тәуелді болды". (Осы кезде апиын кең таралған дәрі болды.)
In May 1834 Charles got a letter from his sisters recommending Poor Laws and Paupers Illustrated in pamphlet sized parts by the fiercely independent literary Whig Harriet Martineau, and telling him that "Erasmus knows her & is a very great admirer & every body reads her little books & if you have a dull hour you can, and then throw them overboard, that they may not take up your precious room". In October 1836 after Charles returned from the voyage he stayed with his brother in a bustling London, where Erasmus enjoyed a life of literary leisure, his week revolving around intellectual dinner parties, spending his days with Miss Martineau. Their father was concerned that her radicalism made her unsuitable as a daughter in law, and possibly a bad influence on his boys. Charles wrote that "Erasmus is just returned from driving out Miss Martineau.— Our only protection from so admirable a sister in law is in her working him too hard. He begins to perceive, (to use his own expression) he shall be not much better than her 'nigger'.— Imagine poor Erasmus a nigger to so philosophical & energetic a lady.— How pale & woe begone he will look.— She already takes him to task about his idleness— She is going some day to explain to him her notions about marriage— Perfect equality of rights is part of her doctrine. I much doubt whether it will be equality in practice. We must pray for our poor 'nigger'." In December Charles called on Martineau and remarked that "She was very agreeable and managed to talk on a most wonderful number of subjects, considering the limited time. I was astonished to find how little ugly she is, but as it appears to me, she is overwhelmed with her own projects, her own thoughts and own abilities. Erasmus palliated all this, by maintaining one ought not to look at her as a woman." Eras had a cosmopolitan circle of friends including Martineau and his relative Hensleigh Wedgwood, and arranged intimate dinner parties with guests such as Charles Lyell, Charles Babbage and Thomas Carlyle. Radical and dissenting "heterodoxy was the norm". In the Spring of 1837 Charles moved to nearby lodgings where he could readily visit and attend Eras's dinner parties. In April 1838 Charles told his older sister Susan that he had seen the rhinoceros in the zoo let out for the first time that spring, "kicking & rearing" and galloping for joy. He then passed on the gossip that Miss Martineau had been "as frisky lately [as] the Rhinoceros.— Erasmus has been with her noon, morning, and night:—if her character was not as secure, as a mountain in the polar regions she certainly would loose it.— Lyell called there the other day & there was a beautiful rose on the table, & she coolly showed it to him & said “Erasmus Darwin” gave me that.— How fortunate it is, she is so very plain; otherwise I should be frightened: She is a wonderful woman". Before marrying at the start of 1839 Charles moved to Gower Street, London, astounding Erasmus with the amount of his luggage. In the summer of that year Martineau's health broke down during a visit to the Continent and, fearing a tumour she retired to solitary lodgings in Tynemouth near her brother. She and Erasmus remained on good terms, writing to each other. Erasmus's social circle drifted apart, while "[Eras] sticks to his opium with many groans". (Opium was a common medicine at this time.)
"Рас аға"
Чарльз Дарвиннің ауруы оны Даунға көшкеннен кейін одан сайын оқшаулап, бірақ ол Эразмға туыс, дос ретінде баруын тоқтатпады. Олардың бірі – 1851 жылғы Ұлы көрме. Осы кезде отбасы Лондонға келіп, «Рас ағасымен» бірге тұрды. 1852 жылы Эразм үйленбеген, жалқау және күңкейген күйде, қызметшілерден басқа жалғыз өмір сүрді. Бірақ кеште оның «ойнақы әзілдері» барлық жиналғандарды бірге жұмылдыратын. Осы жазда ол Down House-та отбасымен бірге тұрып, қатты жақсы көретін және оның құрметіне лайық болған немерелері мен немере қыздарына қуаныш сыйлады. Ол олармен ойнап, қолдары мен тізелеріне отырып, олардың ойнақтас серігіне айналды. 1859 жылдың соңында «Түрлердің шығу тегі» жарияланғаннан кейін Дарвин теориясына реакция туғанда, Эразм оны «Мен оқыған ең қызықты кітап» деп санап, көшірмесін 58 жастағы Харриет Мартиноға жіберді. Ол Көлді аймақтағы үйінен әлі де рецензия жазып отырды. 1863 жылы ол Америка Азамат соғысы кезінде құлдыққа қарсы Антропологиялық қоғаммен пікір таластырған, құлдықты жоюшы Этнологиялық қоғам кеңесінің мүшесі болды. Франсис Гальтон спиритизмге қызығып, 1874 жылдың қаңтарында Эразмның үйінде сеанс ұйымдастырды. Оған Чарльз, Хенсли Веджвуд және Томас Хаксли қатысты. Чарльздің ұлы Джордж Чарльз Уильямсты шақырып, олар түнде үстелдің айналасында отырды. Бірақ Чарльз көрсерілімді көрмей, жатып қалды. Ол «барлығының тынысын кесті», қоңырау соғып, жел соғып, шам қойғыш секіріп, үстел олардың бастарынан жоғары көтерілді. Гальтон оны «жақсы сеанс» деп санады, ал Эразм «рухтардың суреттерімен» айналысты. Бірақ Чарльз «мұның бәрі жалған» деп сенді, және Хаксли мен Джордж екінші сеанста оны дәлелдеді. 1880 жылдың күзінде Эразмның денсаулығы нашарлап, уақыт пен опиумның салдарынан, үнемі ауырып, үйден шыға алмады. 1880 жылдың қыркүйегінде Чарльз Эразммен бірге болды, ал оның портретін Джон Коллиер салған. Одан кейін Эразм ауыр сырқатқа шалдығып, 26 тамызда қайтыс болды. Эмма Дарвин Чарльзге бұл хабарды жеткізді. Ол Эразмның «көп жылдар бойы» баяу өліп жатқанын көргенін айтты, ол «бақытты адам» емес, бірақ әрқашан мейірімді, ақылды және жылы жүрекпен қараған. 1 қыркүйекте Даунда өткен жерлеу рәсімін олардың туысы Джон Аллен Веджвуд, қазір 85 жаста, Чарльз мен Эмманың үйлену тойын өткізген. Чарльз «қарт және ауру» болып көрінді, ол ұзын қара сүтінен жасалған көлекеш киіп, табутты түсіргенде «көктемгі арман» сезімін тудырды. Мармур тақтаға Томас Карлайлдың сөздері жазылды: «адамдардың ішіндегі ең адал, шыншыл және қарапайым адам». Ол Сент-Мэри-Бейбаштық шіркеуінің маңында, Даун, Кент қаласында жерленген.
While Charles Darwin's illness made him increasingly reclusive after his move to Downe, he would still visit Erasmus as one of his relatives and friends who provided safe havens. One such occasion was the Great Exhibition in 1851 when the family came to London and stayed with "Uncle Ras". By 1852 Erasmus had become a confirmed bachelor, languid and melancholic, living alone except for servants, but at parties his "playful wit" made him the universal solvent. That summer he stayed at Down House with the family, and delighted his nephews and nieces whom he loved dearly, and who adored him. He romped with them, getting down on his hands and knees and becoming their playmate. As the reaction to Darwin's theory began following publication of On the Origin of Species at the end of 1859, Erasmus thought it "the most interesting book I have ever read", and sent a copy to his old flame Harriet Martineau who at 58 was still reviewing from her home in the Lake District. In 1863 he was on the Council of the abolitionist Ethnological Society of London which at the time of the American Civil War was engaged in debate with the breakaway pro slavery Anthropological Society. Francis Galton, having caught the fad for Spiritualism, arranged a séance in January 1874 at Erasmus's house with those attending including Charles, Hensleigh Wedgwood and Thomas Huxley. Charles's son George hired the medium Charles Williams, and they sat round the table in the dark, though Charles left to lie down, missing the show. It "took away all their breaths" with a ringing bell, rushing wind, jumping candlestick and the table rising up above their heads. Galton thought it a "good séance" and Erasmus dabbled in "spirit photographs", but Charles remained convinced that it was "all imposture", as Huxley and George proved at a second séance. By the autumn of 1880 Erasmus was in poorly health, suffering from the effects of time and opium, in constant pain and scarcely able to leave home. In September 1880 Charles stayed with Erasmus while his portrait was painted by John Collier. Shortly afterwards, Erasmus became gravely ill and died quietly on 26 August. Emma Darwin broke the news to Charles, who commented that he had seen Erasmus dying slowly "for many years", not "a happy man" but always kindhearted, clearheaded and affectionate. The funeral at Downe on 1 September was taken by their cousin John Allen Wedgwood, now 85, who had officiated at the wedding of Charles and Emma. Charles, looking "old and ill" in a long black funeral cloak, was a picture of "sad reverie" as the coffin was lowered. A marble slab was arranged, with words by Thomas Carlyle: "one of the sincerest, truest and most modest of men". He is buried in St Mary the Virgin Churchyard, Downe, Kent.