Кіріспе

Оңтүстік-шығыс Еуропалық бәліш Банница (болгарша: баница), сондай-ақ баника және банница деп транслитерацияланады, Болгарияда дайындалатын дәстүрлі бәліш. Ол Буджакта да жасалады, онда украиндық болгарлар оны милина деп атайды; Солтүстік Македония; және оңтүстік-шығыс Сербия. Сербияның оңтүстік-шығысында оны гибаница деп те атайды. Банницаны дайындау үшін, араласқан жұмыртқалар, қарапайым йогурт және ақ тұздалған ірімшік бөліктері фило қамырының арасына қабатталып, содан кейін пеште пісіріледі. Болгарияда дәстүр бойынша, бәлішке сәттілік әкелетін нышандар белгілі бір жағдайларда, әсіресе Жаңа жыл қарсаңында салынады. Бұл нышандар монеталар немесе кішкентай символикалық заттар болуы мүмкін (мысалы, денсаулықты немесе ұзақ өмірді бейнелейтін, бүршігі бар иттің бұтағының кішкентай бөлігі). Соңғы кездері адамдар қағаздың кішкентай бөліктеріне жақсы тілектер жазып, оларды фольгаға орап жатыр. Тілектерде жаңа жыл бойы бақыт, денсаулық немесе сәттілік тілеуі мүмкін (фортуна печеньелері сияқты). Банница таңғы ас ретінде қарапайым йогурт, айран немесе бозамен беріледі; оны ыстық немесе суық жеуге болады. Кейбір түрлеріне шпинат – "спаначник" – немесе сүтпен жасалған тәтті нұсқасы – "млечна баница" – немесе қабақтан жасалған – "тиквеник" кіреді.

Этимология

"Баница" сөзі оңтүстік славян тіліндегі "гъбнѫти" сөзінен шыққан, ол "бүктеу" дегенді білдіреді. Ол протославян тіліндегі *гыбаница > *гъбаница > *гбаница > баница түріне дамыды.

Қамыр

Дәстүрлі түрде, баница үйde немесе саудада дайындалған, ұн, су және тұздан жасалған қатқыл қамырдан жасалған қамыр парақтарымен пісіріледі. Үйде, парақтарды саусақтармен бір миллиметрден де жұқа болғанша созу арқылы немесе бірнеше кезеңде дөңгелектеп, жартылай жайылған парақтардың арасына күнбағыс майы себіп, немесе бүкіл парақты басынан қозғап, пицца жасау тәсіліне ұқсас қиын тәсілмен жаюға болады. Саудада қол жетімді парақтар механикалық түрде жайылып, қаптамаға салынар алдында сәл кептіріледі. Баницаның тағы бір түрі тутманик немесе попарник деп аталады және ашытылған қамыр парақтарынан жасалады. Әдеттегі толтырылымы – ірімшік.

Толтыру

Баницаның дәстүрлі толтыруы ұнтақталған ақ ірімшік (сирене, фета ірімшігі), йогурт және жұмыртқадан жасалады. Кейде йогуртқа пісіру содасы қосылады, ол оны көтеріп, пысықтық береді (өйткені сода йогурттағы қышқылмен әрекеттеседі). Сода қосылғанда, толтыруы көбірек кебіп, жұмсақ болады. Көкөніс толтырғыштарына шпинат, қызылша, доқтар, мангольд, шырша, қызылша жапырақтары, қырыққабық, пияз және көктемгі пияздың жасыл жапырақтары, петрушка, капуста немесе сауеркраут кіреді. Бұл барлық түрлері, оның ішінде капустасы (зелник) деп аталады, бұл атау "жасыл" деген мағына беретін зелен сөзінен шыққан. Бидайлы пияз нұсқасы (празник), ал пияз нұсқасы (лучник) деп аталады. Болгарияның кейбір аймақтарында толтыру күрішпен жасалады. Сондай-ақ, ұсақталған ет, пияз және саңырауқұлақпен толтырылған баница да бар. Алмамен (алма пісірмесі немесе штрудель сияқты) немесе қымызбен қант, жаңғақ және корица қосылып жасалған тәтті толтырулар да кездеседі. Кейбір аймақтарда тек жаңғақ, қант және корица ғана қолданылады. Алма нұсқасы (щрудел), ал қымыз нұсқасы (тиквеник) деп аталады. Қазіргі заманғы баницаны сүтке малынған қамыр жапырақтарын қант, жұмыртқа және ваниль қосып пісіру арқылы дайындауға болады.

Дайындық

Үлкен майланған пісіру ыдысында жеке қабаттар бірінен соң бірі қабатталады, олардың арасында аз мөлшерде толтырма және күнбағыс майы және/немесе ерітілген май болады. Қабаттардың жартысы ыдысқа салынысқаннан кейін, толтырманың көп бөлігі жапырақтардың үстіне қасықпен салынып, қалған қабаттармен және толтырмамен дәл сол ретпен жабылады. Содан кейін 200–250 °C температурада пісіріледі. Кейбір рецепттерде баница пісіріліп бітуге аздан кейін, ыдысқа бір стақан лимонад немесе газдалған су құйылады және пісіру тағы бірнеше минутқа жалғастырылады. Басқа бір әдіс бойынша, әрбір қамыр қабатын алып, жайып, үстіне толтырманың бір бөлігін сеуіп, одан соң қамырды ішіне толтырмасымен тығыз орамға ораңыз. Ұзын орамды алып, оны спиральдей ораңыз. Бұл алғашқы қамыр орамы пісіру ыдысына салынады. Осы әрекет қалған қамырмен қайталанады, әрбір келесі орам алғашқысының айналасына ыдысқа қойылады. Нәтижесінде спираль тәрізді пішін пайда болады (суретке қараңыз). Содан кейін баницаның үстіне күнбағыс майы немесе ерітілген май себіліп, пісіріледі.

Символизм

Баница болгар асханасы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Дәстүр бойынша болгарлар баницаны екі мерекеде – Рождество және Жаңа жыл қарсаңында дайындайды және ұсынады. Бұл күндері адамдар баницаға ("бақыт сыйы") қосады. Бұл әдетте денсаулықты және ұзақ өмірді символдайтын, қызыл жиде бұтағының кішкентай бөліктері болады. Бұтақтар баницаның ішіне жасырылып, содан кейін баница пісіріледі. Дайын болған соң, оны отбасы мүшелерінің санына қарай бөліктерге бөледі, әр бөлікке қызыл жиде бұтағының бір бөлігі тиесілігін қамтамасыз етеді. Тағы екі қосымша бөлік кесіледі – біреуі үйге, екіншісі отбасының қорғаушысы саналатын Мария анаға арналады. Әр бұтаққа бір тілек байланыстырылады, ал бұтақтағы бүршіктердің саны тілектің қандай екенін анықтауға көмектеседі. Тілектерге бақыт, денсаулық, махаббат, неке, бала, байлық, табыс, саяхат және т.б. жатады. Содан кейін баница үстелде айналдырылады, ал айналу тоқтағанда әркім өз алдындағы бөлікті тартады. Ішіндегі сыйлықтар жаңа жылдан не күтуге болатынын болжайды. Басқаша немесе қосымша, кейбірі монета немесе фольгаға оралған қағаздың кішкентай бөліктерін қосады, олардың үстіне жазылған болжамдар жазылған. "Баница" сөзі бірдеңеге (әсіресе құжаттар мен қағаздарға) бүкілген немесе нашар күтілген нәрсеге теңеу ретінде қолданылады. Мысалы, полиция қызметкері біреуге паспортының "баницаға айналуына" (станал е на баница) рұқсат етуі туралы ескерту жасауы мүмкін; мұғалім оқушының дәптері туралы осылай айтуы мүмкін.