Қытният: Паска мерекесінде ашкеназдық еврейлердегі тағамдық шектеулер

Кіріспе

Кейбір ашкенази яһудилері Құрбан айт мерекесінде жемейтін тағамдар тобы. Китниот (қитниот) – еврей тілінде бақшалық өсімдіктерді білдіретін сөз. Бірақ Құрбан айт мерекесінде «китниот» сөзі (кейбір диалекттерде «китниос») кеңейтілген мағына алып, бұршақтардан бөлек, күріш, жүгері, күнбағыс, қаражидек сияқты дәнді дақылдар мен тұқымдарды да қамтиды. Тора яһудилерге Құрбан айт мерекесінде хамец жеуге тыйым салады. Хамец – «бидайдың бес түрінен» (бидай, арпа және оған ұқсас үш дән) жасалған ашытқы. Басқа дәннен жасалған тағам хамец саналмайды. Дегенмен, ортодоксал ашкеназилер мен кейбір сефардтардың салт-дәстүрлерінде Құрбан айт мерекесінде (минхаг) бес дәннен жасалған өнімдерден ғана емес, басқа да дәнді дақылдар мен бақшалық өсімдіктерден де аулақ болу салты бар, тіпті олар хамец болмаса да.

Анықтама

Китниот деп аталатын тағамның дәстүрі әр қауымда әртүрлі, бірақ көбінесе жүгері (американдық жүгерісі), сондай-ақ күріш, бұршақ, сұлы және лобия кіреді. Көптегендер бұл тыйымға арахис пен соя сияқты басқа да бұршақтарды да қосады. Чайе Адам картопты китниот деп санамайды, себебі тыйым орнатылған кезде ол белгісіз болған, және бүгінде барлық ашкеназдық раввиндер осы пікірді қолдайды. Кейбір сефард және йемендік яхудилер әдетте Пасхада китниот жеуге тыйым салмайды, бірақ кейбір топтар Пасха кезінде құрғақ бұршақтарды пайдаланудан аулақ болады. Бидай ұны тек ұнтақталғаннан және сумен араластырылғаннан кейін ғана хамецке айналады, сондықтан китниот салты ешқашан ұнтақталмаған немесе сумен жанаспаған китниотқа тыйым салмайды деп есептеуге болады. Осы логика бойынша, жаңа китниотты (мысалы, тұтас бұршақ) немесе сумен ешқашан байланысқа келмеген өңделген китниотты (мысалы, қысылған майлар немесе кептірілген қалдықтар) жеуге рұқсат етуі мүмкін. Шындығында, раввин Мордехай Элияху былай деді: «Мемлекет құрылғанға дейін Иерусалимдегі алғашқы ашкеназдықтар жаңа бұршақтарды жеуге рұқсат берген және тек құрғақ бұршақтарды ғана тыйым салған, бірақ Вильна Гаоны мен Баал Шем Товтың шәкірттері Израильге келгенде, олар Еуропадан жаңа бұршақтарға тыйым салу туралы заңды әкелді». Консервативті раввиндер жаңа китниотты жеуге рұқсат берді. 1930 жылдары Максвелл Хаус кофе фирмасы еврей аудиториясына бағытталған жарнама үшін Джозеф Жейкобс жарнама агенттігін жалдады. Агенттік кофе туралы зерттеу жүргізу үшін раввинді жалдады, нәтижесінде кофе бұршағы бұршаққа қарағанда жидекке көбірек ұқсайды деген қорытындыға келді, осылайша ол Пасхада кошер болады. (Бір теория бойынша, үш егістік жүйесін қолданатын Солтүстік Еуропадағы шаруалар дәнді және бұршақ дақылдарын бірнеше ай аралығында бір егістікте өсірген, бұл өнімдердің араласуын ашкеназдық яхудилер үшін жиі кездесетін жағдайға айналдырды және олардың арасында китниот салтының қалыптасуына әкелді. Күні бүгінге дейін глютенсіз сұлының коммерциялық өнімдері жиі алдыңғы егістіктен қалған бидай, арпа немесе сұлымен ластанады.) Китниот көбінесе хамец дәндері сияқты өңделеді және хамецке ұқсас тағамдар (мысалы, жүгері наны) дайындау үшін пісіріледі. Сондықтан, білімі жетілмеген адамдар китниот тағамдарының болуынан хамецке де рұқсат етілгенін ойлауы мүмкін. Тосафот және Натан бен Йехиел шасисті бұршақ деп түсіндіреді. Вильна Гаонының айтуынша, бұл оқиға китниотқа қатысты алаңдаушылықтың негізін қалайды. Мерекелерде қуануға бұйрық берілгендіктен (Еврейлердің заңдары 16:14 (HE)), ал «китниоттан жасалған тағамдарды жеуде қуаныш жоқ», сондықтан кейбір яхуди қауымдары 9 ғасырдан бері барлық мерекелерде китниоттан аулақ болды, және бұрынғы гректер, римдіктер және арабтар да осындай әдеттерді сақтаған. Иерусалим Талмудында бір түрдің хамецке айналатынын анықтау үшін тәжірибе жасау керектігі айтылған; тәжірибе ұмытылғаннан кейін оң нәтиже берген түрлерді ықтимал тыйым салынған түр ретінде қарастыру қажет болды. Сондықтан (деп ұсынылады) Израиль жеріндегі әдет (жерусалимдік Талмудқа сәйкес) ақырында китниотты тыйым салған, және бұл әдет ашкеназдық қауымдастықтарына мұра болып берілген. Китниотты тыйым салған алғашқы күндері де кейбір поскимдер оған қарсы болды, олардың арасында Раббену Йерухам (14 ғасыр), оны «ақылсыз әдет» деп атады, Якоб бен Ашер (14 ғасыр), оны «қажетсіз қатаңдық» деп атады, және Фалезелік Самуэль бен Соломон, бұл әдет туралы біріншілерден болып жазған 13 ғасыр, оны «қате» деп атады.

Traditions of what is considered kitniyot vary from community to community but generally include maize (American corn), as well as rice, peas, lentils, and beans. Many also include other legumes, such as peanuts and soy, in this prohibition. The Chayei Adam considers potatoes not to be kitniyot because they were unknown in the time when the prohibition was created, an opinion followed today by nearly all Ashkenazi authorities. Some Sephardic and Yemenite Jews have not traditionally observed a prohibition on eating kitniyot on Passover, although some groups do abstain from the use of dried pulses during Passover. Since wheat flour only becomes chametz after it is ground and then mixed with water, one might assume that the kitniyot custom does not forbid kitniyot that were never ground or never came in contact with water. By this logic, it might be permitted to eat fresh kitniyot (like whole beans), or processed kitniyot which never came in contact with water (like certain squeezed oils or toasted solids). In fact, Rabbi Mordechai Eliyahu stated that the "first Ashkenazim in Jerusalem before the establishment of the state allowed fresh legumes and only prohibited dry legumes, but when the students of the Vilna Gaon and Baal Shem Tov came to Israel, they ‘brought with them’ from Europe the prohibition against fresh legumes". Conservative rabbis have ruled to permit fresh kitniyot. In the 1930s, Maxwell House coffee hired the Joseph Jacobs advertising firm to market to a Jewish demographic. The agency hired a rabbi to research coffee, resulting in a determination that the coffee bean is more like a berry than a bean, thus making it kosher for Passover. (According to one theory, farmers in northern Europe using the three field system would grow grain and legumes only a few months apart in the same fields, making the mixing of these products a common reality for Ashkenazi Jews, and leading to the kitniyot custom developing among them. Even today, commercial harvests of gluten free oats are often contaminated by wheat, barley, or rye from a previous harvest.) Kitniyot are frequently processed in ways similar to chametz grains, and cooked to make foods similar to chametz (e. g. cornbread). Thus, unlearned people might deduce from the presence of kitniyot foods that chametz is permitted as well. Tosafot and Nathan ben Jehiel understand that chasisi are lentils. According to Vilna Gaon, this story establishes the basis for the concern for kitniyot. Because one is commanded to rejoice on holidays (Deut 16:14 (HE)), and "there is no joy in eating dishes made from kitniyot", some Jewish communities avoided kitniyot during all festivals as far back as the 9th century and similar customs were observed by the ancient Greeks, Romans and Arabs. The Jerusalem Talmud prescribes an experiment to determine if a species can become chametz; once the experiment was forgotten, species which might have tested positive had to be treated as potentially forbidden. Therefore (it is proposed) custom in the Land of Israel (where the Jerusalem Talmud was followed) eventually forbid kitniyot, and this custom was inherited by Ashkenazi communities. Even in the early days of the kitniyot prohibition, some poskim opposed it, among them Rabbenu Yerucham (14th century), who called it a "foolish custom", Jacob ben Asher (14th century), who called it "an unnecessary stringency", and Samuel ben Solomon of Falaise, one of the first to write about the custom the 13th century, who called it "mistaken".

Православ емес иудаизмде

Реформалық және консервативті ашкенази иудаизмі қазір Құрбан айт мерекесінде китниотты тұтынуға рұқсат берсе де, осы және басқа да қауымдардағы ұзақ жылдардан бері қалыптасқан дәстүр олардан аулақ болуды талап етеді. Реформалық яһуди қозғалысының Респонса комитеті сияқты, АҚШ және Канададағы реформалық раввиндердің бас ұйымы, китниотты тұтынуға рұқсат беру туралы шешім қабылдады. Реформалық иудаизм алғаш рет 19-шы ғасырда Құрбан айт мерекесінде китниот жеуге ресми түрде рұқсат берді. Көптеген консервативті яһудилер Құрбан айт мерекесінде китниоттан аулақ болу дәстүрін сақса да, консервативті иудаизмдегі беделді орган – Яһуди заңдары және стандарттары жөніндегі комитет 2015 жылдың желтоқсан айында екі респонса жариялады, онда бұрын тыйым салынған осы тағамдарды бүкіл әлемде жеуге рұқсат етілгендігі айтылды. Бұл респонсалар 1989 жылғы Израиль консервативтік қозғалысының Респонса комитетінің Израильдегі консервативті яһудилерге китниот жеуге рұқсат берген респонсасына негізделген. Китниотты жеу Израильде, көбінесе сефардтық яһудилердің тағамдық әдет-ғұрыптарының ықпалымен кеңінен таралған, бірақ әлемнің басқа бөліктеріндегі консервативті яһудилер жаңа ережелерді қабылдай ма, әлде китниоттан бас тарта ма, әлі белгісіз. Кейбір раввиндер, мысалы, православие раввині Давид Бар Хайим және консервативті раввин Давид Голинкин, китниотты тыйым салу Шығыс Еуропада, ашкенази дәстүрінің басталу орнында орынды болғанымен, АҚШ немесе Израильде қолданылмауы керек деп мәлімдеді. The Forward басылымының хабарлауынша, кейбір израильдіктер китниотқа қатысты тәжірибелік раввиндердің түсіндіруін таңдап, бұрын тыйым салынған заттардың ауқымын кеңейтуге мүмкіндік береді, ал Израильдегі кейбір ашкенази яһудилері сефардтық яһудилермен некелескен соң сефардтық әдет-ғұрыптарды қабылдады. Американың православиелік яһуди қауымдарының одағы және басқа да православиелік ұйымдар бұл тыйымның бүкіл әлемдегі барлық ашкенази яһудилеріне қатысты екенін жалғастырып келеді, ал Православтық одақ Кошер Құрбан айт мерекесінде китниотты тұтынатын ашкенази емес яһудилерге арналған китниот хешшерін ұстайды.

Although Reform and Conservative Ashkenazi Judaism currently allow for the consumption of kitniyot during Passover, long standing tradition in these and other communities has been to abstain from their consumption. Reform Jewish authorities, such as the Responsa Committee of the Reform Jewish Movement, the principal organization of Reform rabbis in the United States and Canada, have ruled in favor of permitting kitniyot. Reform Judaism first formally permitted eating kitniyot during Passover in the 19th century. While many Conservative Jews observe the tradition of avoiding kitniyot during Passover, the Committee on Jewish Law and Standards, an authoritative body in Conservative Judaism, issued two responsa in December 2015 that said it was now permissible to eat these previously prohibited foods throughout the world. These responsa were based on a 1989 responsa by the Responsa Committee of the Israeli Conservative Movement that permitted Conservative Jews in Israel to eat kitniyot. While eating kitniyot has become more common in Israel, due in large part to the influence of Sephardic Jewish food customs, it is not yet clear whether Conservative Jews in other parts of the world will embrace the new rulings or continue to refrain from kitniyot. Some rabbis, such as Orthodox rabbi David Bar Hayim and Conservative rabbi David Golinkin, have argued that the prohibition of kitniyot, while appropriate in Eastern Europe where the Ashkenazi tradition began, should not apply to the United States or Israel. According to The Forward, some Israelis are choosing a more permissive rabbinical interpretation of kitniyot, which allows for the consumption of a wider range of formerly banned items, and some Ashkenazi Jews in Israel who are married to Sephardic Jews have adopted the Sephardic custom. While the Union of Orthodox Jewish Congregations of America and other Orthodox organizations still maintain that the prohibition is binding on all Ashkenazic Jews worldwide, Orthodox Union Kosher maintains a kitniyot hechsher intended for non Ashkenazic Jews who consume kitniyot on Passover.