Кіріспе
Этноним – белгілі бір этникалық топқа тағайындалған атау. Этнонимдер екі категорияға бөлінеді: экзонимдер (этникалық топтың атын басқа топтар жасаған) және автонимдер немесе эндонимдер (өздері жасаған және қолданған атаулар). Мысалы, Германиядағы ең ірі этникалық топ – немістер. "Немістер" этнонимі – ағылшын тілінде қолданылатын латын тілінен алынған экзоним. Керісінше, немістер өздерін "Deutsche" деп атайды, бұл эндоним. Неміс халқы Еуропа бойынша әртүрлі экзонимдермен белгіленеді, мысалы, Allemands (француз тілінде), tedeschi (итальян тілінде), tyskar (швед тілінде) және Niemcy (поляк тілінде). Этнонимдерді зерттеу, антропонимиканың бір саласы ретінде, этнонимика деп аталады. Этнонимдер демонимдермен шатастырылмауы керек, себебі демонимдер – нақты бір аумаққа қатысы бар барлық адамдарды белгілейтін ерекше терминдер, ол аумақтың халқы арасындағы этникалық, діни, тілдік немесе басқа да айырмашылықтарға қарамастан қолданылады.
An ethnonym is a name applied to a given ethnic group. Ethnonyms can be divided into two categories: exonyms (whose name of the ethnic group has been created by another group of people) and autonyms, or endonyms (whose name is created and used by the ethnic group itself). As an example, the largest ethnic group in Germany is Germans. The ethnonym Germans is a Latin derived exonym used in the English language. Conversely, the Germans call themselves the Deutsche, an endonym. The German people are identified by a variety of exonyms across Europe, such as Allemands (French), tedeschi (Italian), tyskar (Swedish) and Niemcy (Polish). As a sub field of anthroponymy, the study of ethnonyms is called ethnonymy or ethnonymics. Ethnonyms should not be confused with demonyms, distinctive terms that designate all people related to a specific territory, regardless of any ethnic, religious, linguistic or some other distinctions that may exist within the population of that territory.
Вариациялар
Бір этностық немесе нәсілдік топқа қатысты көптеген этнонимдер қолданылуы мүмкін, олардың танылу, қабылдану және қолданылу деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Оңтүстік Австралия мемлекеттік кітапханасы аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының халқына қатысты әдебиеттерді каталогтау үшін Конгресс кітапханасы тақырыптарын қарастырғанда осы мәселені ескерді. Конгресс кітапханасы тақырыптары ретінде шамамен 20 түрлі этноним қарастырылды, бірақ каталогтау мақсатында олардың тек бір бөлігін пайдалану ұсынылды.
Уақыт өте келе өзгерісі
Этнонимдер уақыт өте сипаты өзгеріп, бастапқыда қолайлы болғанмен, кейін қорлаушы болып санала бастауы мүмкін. Мысалы, "циган" термині рома халқына қатысты қолданылған. Басқа мысалдарға вандал, бушмен, варвар және палестиналықтар жатады. Африкалық американдықтарға қатысты қолданылатын этнонимдер үлкен эволюцияны көрсетті; "түсті" сияқты ескі терминдер теріс мағына білдіріп, "қара" немесе "африкалық американдық" сияқты қазіргі заманғы баламаларымен алмастырылды. "Негр" сияқты басқа этнонимдердің мәртебесі бөлек. Бұл термин 1960 жылдары Мартин Лютер Кинг сияқты белсенділер тарапынан қабылданып, бірақ басқа белсенділер басқаша пікір білдірген. 1960 жылы Илья Мухаммадтың сөйлеген сөзін талқылау кезінде, "мұсылмандар үшін "негр" және "түсті" терминдері ақ адамдардың қара нәсілдің өткен қадір-қасиетін жоққа шығару үшін жасаған атаулары" делінген. Содан кейін 40 жыл өткен соң да пікірлер әртүрлі болып қалыпты. 2006 жылы бір комментатор "негр" терминінің көп жағдайда ескірген немесе қорлаушы болып саналатынын айтты; сондай-ақ, "түсті" сөзі әлі де NAACP, яғни Түсті адамдардың жетістіктерін қамтамасыз ету жөніндегі ұлттық қауымдастықтың атында қолданылуда. Мұндай жағдайларда этнонимдер эвфемизмнің айналымы құбылысына ұшырайды.
Морфологиясы мен типологиясы
Ағылшын тілінде этнонимдер көбінесе жұрнақтар арқылы жасалады; «a» әрпімен аяқталатын топонимдерге қатысты этнонимдердің көпшілігі «n» жұрнағын қосу арқылы құралады: Болгария – болгар, Эстония – эстон. Ағылшын тілінде көп жағдайда, бір топтың басым тілінің атауы олардың ағылшын тіліндегі этнонимімен сәйкес келеді; француздер француз тілінде сөйлейді, немістер – неміс тілінде. Бұл кейде қате түрде жалпыланады; мысалы, Үндістаннан келген адамдар «үнді» деп сөйлейді деп есептеуі мүмкін, бірақ Үндістанда осылай аталған тіл жоқ. Жалпы, кез келген халықтың бірнеше этнонимі болуы мүмкін, олар мемлекетке немесе провинцияға қатысты саяси байланыстарға, географиялық ерекшеліктерге, тілге немесе басқа да ерекше белгілерге байланысты болады. Этноним – шығу тегі мен қолданысына қатысты құрама сөз болуы мүмкін. Политоэтноним – бұл атаудың саяси байланыстан туындағандығын көрсетеді, мысалы, «австриялықтар» деген полисемиялық термин кейде Австрияның өз эндонимдері бар, неміс тілінде сөйлейтін тұрғындарына қатысты қолданылады. Топоэтноним – топонимнен (географиялық жердің атауы) алынған этноним, мысалы, бастапқыда Қара тау (Монтенегро) аймағының тұрғындарына қолданылған «монтенегрин» термині, қосымша этнонимдік мағынаға ие болып, қазіргі этникалық монтенегринге сипаттама береді, олардың өздерінің ерекше эндонимдері бар. Классикалық географтар жиі топоэтнонимдерді (топонимдерден жасалған этнонимдерді) жалпы сипаттамаларда этнонимдердің орнына немесе белгісіз эндонимдерді көрсету үшін пайдаланған. Терминдердің семантикалық айырмасын анықтау үшін кәсіби әдебиетте құрама терминология кеңінен қолданылады.
Қатынасты терминдер
Ономастикада этнонимдермен байланысты бірнеше терминдер кездеседі, мысалы, этнотопоним – этнонимнен жасалған нақты топонимді (жер атын) білдіретін термин. Көптеген аймақтар мен елдердің аттары этнотопонимдер болып табылады.