Кіріспе

1940 жылдың шілдесінде Виндзор герцогы Эдвардты ұрлауға жасалған неміс тытысы. "Вилли" операциясы – 1940 жылдың шілдесінде СС-тің Виндзор герцогы Эдвардты ұрлауға жасаған сәтсіз әрекеті. Мақсаты – оны неміс диктаторы Адольф Гитлермен бірлесіп, Ұлыбританиямен бейбіт келісімге келуге немесе Германия Ұлыбританияны жаулап алғаннан кейін таққа қайта оралуға итермелеу болған.

Өмірбаян

Джордж V-тің ұлы Эдуард 1936 жылғы қаңтарда әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа мұрагер болды. Бірақ ол америкалық Уоллис Симпсонға үйленгісі келетіні бұл кезде-ақ белгілі болды. Англия шіркеуі оның бұрынғы күйеуіне ажырасқандығына байланысты бұл некеге рұқсат бермеді, сондықтан ол бір жыл ішінде тақтан бас тартып, әлемді таң қалдырды. Ол тақты өзінің інісі, Йорк герцогы Альбертке, кейіннен Георг VI болғанға қалдырды. Бұрынғы король мен миссис Симпсон Францияда үйленді және Виндзор герцогы мен герцогинясы ретінде 1937 жылғы қазан айында Адольф Гитлердің жеке шақыруымен нацистік Германияға сапар шекті, бұл олардың нацизмге симпатия танытқандары туралы әңгімелерге орын берді. Сапардың шығындарын нацистік үкімет төледі, олар герцогты әлеуетті одақтас деп есептеді. Германияда "оларды аристократиялық әулеттердің мүшелері сияқты күтіп алды, олар оған иіліп, құрмет көрсетті, ал герцог әрқашан армандаған барлық мәртебе мен құрметті көрсетті", - деп мәлімдеді корольдік өмірбаяншы Эндрю Мортон, BBC News тілшісіне берген сұхбатында. Герцог фашистік режимнің экономикалық жетістіктеріне, мысалы, нацистік зұлмат ашыққа шықпаған кезде жұмыссыздықтың азаюына таң қалды. Дегенмен, ол "көруге ыңғайсыз келген нәрселерге көз жұмды". 1939 жылғы қыркүйекте Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда герцог француз армиясының жоғарғы бас штабына британдық әскери миссиясымен байланыс офицері болды. Шындығында ол француз қорғанысы, әсіресе Мажино желісі туралы ақпарат жинаған британдық әскери барлау қызметінің агенты болды. Оның есебі француз армиясының дайындықсыздығын дәл бағалады, бірақ олар ескерілмеді. 1940 жылғы маусымда Францияның құлауынан кейін Виндзорлар немістерге түсіп қалмас үшін Биарриц арқылы бейтарап Испанияға қашып кетті.

Сюжеттің басталуы

23 маусымда Мадридтегі неміс елшісі Эберхард фон Шторр, кәсіби дипломат, нацистік Германияның сыртқы істер министрі Иоахим фон Риббентропқа телеграмма жіберді. Испания сыртқы істер министрі, полковник Хуан Бейгбедер-и-Атиенца, Лиссабонға жол тартқан герцогпен қалай күресу керектігін сұрап отырған, оны ұстау мүмкіндігі де қарастырылып жатқан. Риббентроп келесі күні фон Шторрға герцог пен герцогиняны екі аптаға қамау туралы ұсыныс беруді тапсырды, бірақ бұл ұсыныс одан шыққандай көрінбеуі керек еді. Шторр Бейгбедердің Риббентроптың сұрағанын орындайтынын хабарлады. 2 шілдеде Испания сыртқы істер министрі Риббентропқа герцогпен кездескенін, герцогтың әйеліне қатысты король отбасына наразылық білдіргенін, сондай-ақ Уинстон Черчилльді және оның соғыс кезеңіндегі саясатын сынағанын жеткізді. Содан кейін Виндзорлар Лиссабонға беттеп, 3 шілдеде жетті. Британ үкіметі герцогтың Бейгбедермен айтқан сөздерінен хабардар болды, нәтижесінде Черчилль герцогқа телеграмма жіберіп, оны Британияға қайтаруға бұйырды. Черчилль герцогтың әскери билікте екенін және мойынсұнбаса, әскери сотқа берілетінін ескертті. (Герцог генерал-майор шеніне ие болған). Кейін тағы бір жеделхат келіп, оны Багам аралдарының губернаторы етіп тағайындады және дереу қызметке кірісуді бұйырды. Бірақ Виндзорлар нацистік көзқарастарға бейім деп саналатын банкир (Банко Эспирито Санто) Рикардо до Эспирито Санто Сильваның вилласында бір ай бойы тұрды. 11 шілдеде Лиссабондағы неміс министрі барон Освальд фон Хойнинген Хюэн Риббентропқа хабарлап, герцогтың «оған жағдайлардың қалай өзгеретініне үміттеніп, кетуді мүмкіндігінше кейінге қалдыруға ниетті» екенін, және бұл ақпаратты Бейгбедер де растағанын жеткізді. Риббентроп мұны жақсы белгі ретінде қабылдап, герцокты Багамға аттандырмау үшін, оны Испанияға қайтаруға, испандық достарының көмегімен Испания аумағында қалдыруға тырысу үшін Мадридтегі неміс елшілігіне телеграмма жіберді. Ол сондай-ақ «Британ құпия қызметі» герцокты Багамға келгеннен кейін «жоюы» мүмкін екенін де айтты.

Елші

Келесі күні, 12 шілдеде, фон Сторер Испанияның ішкі істер министрі Рамон Серрано Сунермен кездесті. Ол өзінің күйеу інісі, генерал-сиссимус Франсиско Франконы бұл мәселеге араластырып, келесі жоспарды жүзеге асыруға уәде берді: Испания үкіметі герцогтың досы, Фаланга жетекшісі Мигель Примо де Ривераны, бұрынғы диктатор Мигель Примо де Ривераның ұлын елші ретінде жібермекші. Ривера герцогты Испанияға аң аулауға шақырып, сондай-ақ ағылшын-испан қарым-қатынастарын талқылайды. Ол онда британ құпия қызметінің оны жою жоспары туралы да хабардар болады. Егер герцог қалуға келіссе, оған мәртебесіне лайық өмір сүруге мүмкіндік беретін қаржылық көмек көрсетіледі. (Бұл үшін 50 миллион швейцариялық франк бөлінген.) Ривера бұл тапсырмаға келісті, бірақ оған Германияның қатысы туралы айтылмады. Ол 16 шілдеде Виндзорларға барып, герцогқа ұсынысты жасады; ол ұсынысты қабылдаса да, герцог бірнеше себептермен алаңдады, соның ішінде Багам аралдарына кетуге шақырған британ үкіметінің телеграммалары да болды. 22 шілдедегі тағы бір кездесу де осындай нәтиже берді. Ривераның соңғы сапары кезінде нацистер Виндзорларды ұрлау жоспарын жасады. Гитлер операцияны жүргізу үшін Вальтер Шелленбергті тағайындады.

Шелленбергтің рөлі

Шелленберг, бір жыл бұрын Венло оқиғасындағы рөлі үшін Темір крестпен марапатталған, Берлиннен Мадридке ұшып барды, фон Сторермен кеңесті, содан кейін Португалияға жұмысты бастау үшін аттанды. Соңғы жоспар Виндзорларды Испания шекарасынан әкелу (паспорттары болмағандықтан, көмектесетін шекара қызметкерлерінің келісімімен) және оларды "өмірлеріне қастандық жасаушылардан, әсіресе Британдық барлау қызметінен қорғау" үшін ұстап тұру болды. Герцогтің вилладан кетуіне ықпал ету үшін ол қорқыту тактикасын қолданды, сонымен қатар кінәны британдықтарға таңуға тырысты. Шелленберг вилланың терезелеріне тас лақтыруды ұйымдастырды және қызметшілер арасында британдықтар кінәлі деген қауесет таратуға әрекеттенді. Герцогиняға гүл шоғы жіберіліп, "Британдық барлау қызметінің ілбірі" туралы ескертті. Тағы бір қорқыту тактикасы – 30 шілдеге жоспарланған, терезелердің зиянсыз сынуына әкелетін оқ ату, Герцогиняға тигізетін психологиялық әсерлерден қауіптеніп, орындалмады. Сол күні Шелленберг Герцогтің ескі досы сэр Уолтер Монктонның келгенін хабарлады, ол британдық үкімет тарапынан Виндзорларды мүмкіндігінше тез Багама аралдарына жеткізуге уәкілдік алған. Сонымен қатар, неміс елшісі Виндзорлар 1 тамызда британдықтардың кішкентай иелігіне кететінін мәлімдеді. Шелленбергтің естеліктерінде айтылғандай, Гитлер бұл туралы білгенде, ол Шелленбергке барлық сылтауларды жойып, оларды дереу ұрлауға бұйырды.

Жоспардың сәтсіздігі

Шелленбергтің айтуынша, Лиссабондағы испан елшісі Виндзорларға соңғы минутта үндеу жасауға көндірілген кезде де, герцогтың жүкті тасымалдаған автомобиль "саботажға ұшырады", сондықтан жүк портқа кешігіп жетті. Немістер "Экскалибур" лайнеріне бомба қойылғандығы туралы қауесет таратып, португалдық шенеуніктер кемені тексергенде оның шығуын одан әрі кешіктірді. Дегенмен, Виндзорлар сол күні кешке жолға шықты. Шелленберг жоспардың сәтсіз аяқталуын Монктонға, испандық жоспардың күйреуіне және герцогтың "ағылшын мінезіне" жабаласа да, Шелленберг жоспарды мақсатқа жеткізбеу үшін әдейілеп бас тартқан болуы мүмкін, өйткені ол бастапқыда сәтсіздікке ұшыраған сияқты көрінеді. Ол тіпті өзінің естеліктерінде осы оқиғадағы рөлінің абсурд екенін мойындады.