Кіріспе

Зазау патшайымы Амина (сонымен қатар Аминату; 1610 жылы қайтыс болды) – қазіргі Нигерияның солтүстік-батыс аймағындағы Зазау қала-мемлекетінде (қазіргі Кадуна штатындағы Зария қаласы) өмір сүрген хауса халқының тарихи тұлғасы. Ол XVI ғасырдың ортасында билік құрған болуы мүмкін. Кейбір тарихшылар оның өмір сүргеніне күмән келтірсе де, кейінірек пайда болған аңыздар мен халық әңгімелері оның нағыз өмірбаянын жасырып қалды.

Ерте өмір

Әмина XVI ғасырдың ортасында Зәзудің 22-ші билеушісі Никатау патшаның және Баква Турунку патшайымның (1536–1566 шамамен) қызы болып дүниеге келді. Оның Зария есімді кіші әпкесі болды, оның құрметіне ХХ ғасырдың басында британдықтар қазіргі Зария (Кадуна штаты) қаласын осылай атады. Он алты жасында Әминаға Мағаджия (мұрагер) атағы беріліп, қырық құл қыз (куянга) табысталды. Әмина таққа отырмас бұрын, Зәзу осы мемлекеттердің ішіндегі ең ірілерінің бірі еді. Сонымен қатар, бұл мемлекет арап саудагерлері Кано және Кацина қалаларындағы құл сату нарықтарына жеткізілетін құлдардың басты көзі болды. Әмина патшайым болып сайланғаннан кейін үш ай өткен соң, 34 жылдық әскери науқанға шығып, Зәзу аумағын кеңейтті. Сидни Джон Хогбен Тафаның мәліметтеріне сүйене отырып, "Әмина қазіргі Ида қаласына жақын Атагарада қайтыс болды, себебі сол кезде Әмина Зәзу шекарасын Нигер және Бенуе өзендерінің қосылған жерінен оңтүстікке қарай жылжытқан еді. Бірақ оның өліміне байланысты көптеген қайшылықтар бар; көптеген авторлар өздерінің кітаптарында ол Вом-Жоста қайтыс болды деп жазса, басқа тарихшылар ол Атагарада, яғни қазіргі Идада қайтыс болды деседі" деп хабарлайды, сондай-ақ ол бұл аймақта кола жаңғағын өсіруді енгізді.

Тарихи сілтемелер

Аминаны атаудың ең алғашқы дереккөздерінің бірі 1573 жылы жасалған Домингос Тейшейраның «Планисфера» деп аталатын картасы болып табылады, онда Африкадағы бір жер «Кастело Дамина», яғни Аминаның қамалы деп көрсетілген. Аминаны атаған ең алғашқы жазба дереккөздердің бірі – Мұхаммед Беллоның 1836 жыл шамасында жазылған «Ифак әл Майсур» тарихы. Ол, Аминаның «Хауса халқы арасында бірінші болып үкімет құрғандығын» және Кацина, Кано және басқа да аймақтарды оған салық төлеуге мәжбүр еткенін айтады. Белло оның билігі туралы ешқандай мерзімдік мәлімет бермеген. Ол сондай-ақ Кано хроникасында да еске алынады, бұл Кано қаласының кең танымал және толық тарихы, ол 19 ғасырдың соңында жазылған, бірақ одан бұрынғы құжаттарды да қамтиды. Бұл хроникаға сәйкес, Амина Мұхаммед Дауданың замандасы болған, ол 1421 жылдан 1438 жылға дейін билік еткен. Амина Нупе және Кварафаға дейін жаулап алып, алыстан салық жинаған және 34 жыл билік жүргізген. Көптеген ғалымдар бұл ақпаратты қабылдап, оның билігін 15 ғасырдың басы мен ортасы аралығына жатқызады. Сонымен қатар, 1910 жылы жарық көрген, көбінесе 19 ғасырда жазылған, бірақ 1902 жылға дейін созылған Зарияның жергілікті хроникасы да бар, онда билеушілердің тізімі мен олардың билік мерзімі көрсетілген. Амина бұл хроникада аталмаған, бірақ 20 ғасырдың басындағы ауызша дәстүр бойынша ол Баква Турункудың қызы болған, оның билігі хроникада 1492 жылдан 1522 жылға дейін деп көрсетілген. Осыған сүйене отырып, кейбір ғалымдар оның билігін 16 ғасырдың басына жатқызады.

Қазіргі заманғы мәдени бейнелер

Лагос штатындағы Ұлттық өнер театрында Королева Аминаның мүсіні оған құрмет көрсетеді, және бірнеше білім беру мекемелері оның атын иеленеді. Әмина Рой Окупенің "Малика: Жауынгер патшайым" (2017) графикалық романындағы Малика кейіпкеріне шабыт берді, бұл туралы автордың өзі жасаған түсті суреттер кітабында да айтылған. Стив Маккуиннің "Шағын балта" фильмдерінің бесінші бөлімі "Білім беру" эпизодында 12 жасар Кингсли Смит оқығаннан кейін, Аминаның тарихын отбасына дауыстап оқып береді. "Age of Empires III: Definitive Edition" видео ойынында Королева Амина Хауса цивилизациясының басшысы ретінде бейнеленеді. Амина 1444 жылы, тірілігінен бұрын, "Europa Universalis IV" ойынында Зазаудың басшысы болып көрінеді. Ол сондай-ақ генерал, бұл әйел билеушілер үшін ойында ерекше жағдай, және өте жақсы көрсеткіштері бар. 2021 жылғы "Амина" фильмі оның таққа отыруын көрсетеді, режиссерлігін Изу Оджукву жасады. Соңғы кездегі ауызша дәстүрде патшайым туралы көптеген қызықты әңгімелер бар, олар халыққа кең тарады. Олардың арасында: Амина қатал жауынгер және ұрысқа құштар болған. Бала кезінде әжесі Марка, атасы Саркин Ноирдің сүйікті әйелі, оны бір күні пышақ ұстап тұрғанын көреді. Марка Аминаның пышақ ұстағанына таңқалмады, керісінше, оның жауынгердей ұстағанына қызықты. Ересек болған соң, билігін жоғалтудан қорқып, тұрмысқа шығудан бас тартты. Ол Зазаудың (Зария) сауда орталығы болуына және аумағын кеңейтуге көмектесті. Аминаның анасы Баква 36 жасында қайтыс болды, оған Зарияны басқаруды аманат етіп қалдырды.