Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Зазау патшайымы Амина (сонымен қатар Аминату; 1610 жылы қайтыс болды) – қазіргі Нигерияның солтүстік-батыс аймағындағы Зазау қала-мемлекетінде (қазіргі Кадуна штатындағы Зария қаласы) өмір сүрген хауса халқының тарихи тұлғасы. Ол XVI ғасырдың ортасында билік құрған болуы мүмкін. Кейбір тарихшылар оның өмір сүргеніне күмән келтірсе де, кейінірек пайда болған аңыздар мен халық әңгімелері оның нағыз өмірбаянын жасырып қалды.
Queen of Zazzau
Amina (also Aminatu; died 1610;) was a Hausa historical figure in the city state Zazzau (now city of Zaria in Kaduna State), in what is now in the north west region of Nigeria. She might have ruled in the mid sixteenth century. A controversial figure whose existence has been questioned by some historians, her real biography has been somewhat obscured by subsequent legends and folk tales.
Ерте өмір
Әмина XVI ғасырдың ортасында Зәзудің 22-ші билеушісі Никатау патшаның және Баква Турунку патшайымның (1536–1566 шамамен) қызы болып дүниеге келді. Оның Зария есімді кіші әпкесі болды, оның құрметіне ХХ ғасырдың басында британдықтар қазіргі Зария (Кадуна штаты) қаласын осылай атады. Он алты жасында Әминаға Мағаджия (мұрагер) атағы беріліп, қырық құл қыз (куянга) табысталды. Әмина таққа отырмас бұрын, Зәзу осы мемлекеттердің ішіндегі ең ірілерінің бірі еді. Сонымен қатар, бұл мемлекет арап саудагерлері Кано және Кацина қалаларындағы құл сату нарықтарына жеткізілетін құлдардың басты көзі болды. Әмина патшайым болып сайланғаннан кейін үш ай өткен соң, 34 жылдық әскери науқанға шығып, Зәзу аумағын кеңейтті. Сидни Джон Хогбен Тафаның мәліметтеріне сүйене отырып, "Әмина қазіргі Ида қаласына жақын Атагарада қайтыс болды, себебі сол кезде Әмина Зәзу шекарасын Нигер және Бенуе өзендерінің қосылған жерінен оңтүстікке қарай жылжытқан еді. Бірақ оның өліміне байланысты көптеген қайшылықтар бар; көптеген авторлар өздерінің кітаптарында ол Вом-Жоста қайтыс болды деп жазса, басқа тарихшылар ол Атагарада, яғни қазіргі Идада қайтыс болды деседі" деп хабарлайды, сондай-ақ ол бұл аймақта кола жаңғағын өсіруді енгізді.
Amina was born in the middle of the sixteenth century CE to King Nikatau, the 22nd ruler of Zazzau, and Queen Bakwa Turunku (r. 1536–c. 1566). She had a younger sister named Zaria for whom the modern city of Zaria (Kaduna State) was renamed by the British in the early twentieth century. At age sixteen, Amina was named Magajiya (heir apparent), and was given forty female slaves (kuyanga). Before Amina assumed the throne, Zazzau was one of the largest of these states. It was also the primary source of slaves that would be sold at the slave markets of Kano and Katsina by Arab merchants. Only three months after being crowned queen, Amina waged a 34 year campaign against her neighbors, to expand Zazzau territory. Drawing on Tafa's account, Sidney John Hogben reports that "Amina died in Atagara, near present day Idah, for at that time Amina had pushed the frontiers of Zazzau south of the Niger Benue confluence. But there are many contradictions surrounding her death; many authors in their books cited that she died in Vom Jos while other historian said she died in Atagara, the present day Idah." and with introducing kola nut cultivation in the area.
Тарихи сілтемелер
Аминаны атаудың ең алғашқы дереккөздерінің бірі 1573 жылы жасалған Домингос Тейшейраның «Планисфера» деп аталатын картасы болып табылады, онда Африкадағы бір жер «Кастело Дамина», яғни Аминаның қамалы деп көрсетілген. Аминаны атаған ең алғашқы жазба дереккөздердің бірі – Мұхаммед Беллоның 1836 жыл шамасында жазылған «Ифак әл Майсур» тарихы. Ол, Аминаның «Хауса халқы арасында бірінші болып үкімет құрғандығын» және Кацина, Кано және басқа да аймақтарды оған салық төлеуге мәжбүр еткенін айтады. Белло оның билігі туралы ешқандай мерзімдік мәлімет бермеген. Ол сондай-ақ Кано хроникасында да еске алынады, бұл Кано қаласының кең танымал және толық тарихы, ол 19 ғасырдың соңында жазылған, бірақ одан бұрынғы құжаттарды да қамтиды. Бұл хроникаға сәйкес, Амина Мұхаммед Дауданың замандасы болған, ол 1421 жылдан 1438 жылға дейін билік еткен. Амина Нупе және Кварафаға дейін жаулап алып, алыстан салық жинаған және 34 жыл билік жүргізген. Көптеген ғалымдар бұл ақпаратты қабылдап, оның билігін 15 ғасырдың басы мен ортасы аралығына жатқызады. Сонымен қатар, 1910 жылы жарық көрген, көбінесе 19 ғасырда жазылған, бірақ 1902 жылға дейін созылған Зарияның жергілікті хроникасы да бар, онда билеушілердің тізімі мен олардың билік мерзімі көрсетілген. Амина бұл хроникада аталмаған, бірақ 20 ғасырдың басындағы ауызша дәстүр бойынша ол Баква Турункудың қызы болған, оның билігі хроникада 1492 жылдан 1522 жылға дейін деп көрсетілген. Осыған сүйене отырып, кейбір ғалымдар оның билігін 16 ғасырдың басына жатқызады.
One of the earliest sources to mention Amina is a map called the Planisphere of Domingos Teixeira, which was made in 1573 and names a place in Africa as "Castelo Damina," the Castle of Amina. One of the earliest textual sources to mention Amina is Muhammed Bello's history Ifaq al Maysur, composed around 1836. He claims that she was "the first to establish government among [the Hausa]," and she forced Katsina, Kano and other regions to pay tribute to her. Bello provided no chronological details about her. She is also mentioned in the Kano Chronicle, a well regarded and detailed history of the city of Kano, composed in the late nineteenth century, but incorporating earlier documentary material. According to this chronicle, she was a contemporary of Muhammad Dauda, who ruled from 1421 to 1438, and Amina conquered as far as Nupe and Kwarafa, collected tribute from far and wide and ruled for 34 years. A number of scholars accept this information and date her reign to the early to mid fifteenth century. There is also a local chronicle of Zaria itself, written largely the nineteenth century but extending to 1902, published in 1910, that gives a list of the rulers and the duration of their reigns. Amina is not mentioned in this chronicle, but oral tradition in the early twentieth century held her to be the daughter of Bakwa Turunku, whose reign is dated by the chronicle from 1492 to 1522. On this basis, some scholars date her reign to the early sixteenth century.
Қазіргі заманғы мәдени бейнелер
Лагос штатындағы Ұлттық өнер театрында Королева Аминаның мүсіні оған құрмет көрсетеді, және бірнеше білім беру мекемелері оның атын иеленеді. Әмина Рой Окупенің "Малика: Жауынгер патшайым" (2017) графикалық романындағы Малика кейіпкеріне шабыт берді, бұл туралы автордың өзі жасаған түсті суреттер кітабында да айтылған. Стив Маккуиннің "Шағын балта" фильмдерінің бесінші бөлімі "Білім беру" эпизодында 12 жасар Кингсли Смит оқығаннан кейін, Аминаның тарихын отбасына дауыстап оқып береді. "Age of Empires III: Definitive Edition" видео ойынында Королева Амина Хауса цивилизациясының басшысы ретінде бейнеленеді. Амина 1444 жылы, тірілігінен бұрын, "Europa Universalis IV" ойынында Зазаудың басшысы болып көрінеді. Ол сондай-ақ генерал, бұл әйел билеушілер үшін ойында ерекше жағдай, және өте жақсы көрсеткіштері бар. 2021 жылғы "Амина" фильмі оның таққа отыруын көрсетеді, режиссерлігін Изу Оджукву жасады. Соңғы кездегі ауызша дәстүрде патшайым туралы көптеген қызықты әңгімелер бар, олар халыққа кең тарады. Олардың арасында: Амина қатал жауынгер және ұрысқа құштар болған. Бала кезінде әжесі Марка, атасы Саркин Ноирдің сүйікті әйелі, оны бір күні пышақ ұстап тұрғанын көреді. Марка Аминаның пышақ ұстағанына таңқалмады, керісінше, оның жауынгердей ұстағанына қызықты. Ересек болған соң, билігін жоғалтудан қорқып, тұрмысқа шығудан бас тартты. Ол Зазаудың (Зария) сауда орталығы болуына және аумағын кеңейтуге көмектесті. Аминаның анасы Баква 36 жасында қайтыс болды, оған Зарияны басқаруды аманат етіп қалдырды.
The Queen Amina Statue at the National Arts Theatre in Lagos State honors her, and multiple educational institutions bear her name. Amina is the inspiration for the character Malika in the graphic novel Malika: Warrior Queen (2017) by Roye Okupe as stated in the coloring book also created by the author. In Education, the fifth episode of the Small Axe films by Steve McQueen, 12 year old Kingsley Smith triumphantly reads aloud the story of Amina to his family, after having learnt to read. In the video game Age of Empires III: Definitive Edition Queen Amina appears as the leader of the Hausa civilization. Amina appears as the leader of Zazzau in 1444, well before her lifetime, in Europa Universalis IV. She is also a general, which female rulers typically cannot be in the game, and has very good stats. The 2021 film Amina depicts her rise to the throne. It is directed by Izu Ojukwu. More recent oral tradition has a series of lively stories about the queen, and these have found their way into popular culture. Among them were: Amina was a fierce warrior and loved fighting. As a child, her grandmother Marka, the favorite wife of her grandfather Sarkin Nohir, once caught her holding a dagger. Amina holding the dagger did not shock Marka, rather it was that Amina held it exactly as a warrior would. As an adult, she refused to marry for the fear of losing power. She helped Zazzau (Zaria) become the center of trade and to gain more land. Her mother, Bakwa, died when Amina was 36 years old, leaving her to rule over Zaria.