Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Грамматикалық ақпаратты көрсететін сөз ішіндегі дыбыс өзгерісі. Апофония – жалпы тілдік термин.
Sound change within a word that indicates grammatical information
Apophony as a general linguistic term
Тіл білімінде апофония (аблаут, дауыстылар градациясы, дауыстылар мутациясы, алмасу, ішкі модификация, түбір модификациясы, түбір алмасуы, реплексивті морфология, түбір мутациясы, ішкі жіктелу және т.б. деп те аталады) – сөз ішіндегі грамматикалық ақпаратты көрсететін кез келген өзгеріс (көбінесе жіктеулік).
In linguistics, apophony (also known as ablaut, (vowel) gradation, (vowel) mutation, alternation, internal modification, stem modification, stem alternation, replacive morphology, stem mutation, internal inflection etc.) is any alternation within a word that indicates grammatical information (often inflectional).
Түрлері
Апофония дауыстылардың, дауыссыз дыбыстардың, ырғақтық элементтердің (мысалы, тон, буын ұзындығы) және тіпті назалдық сияқты ұсақ ерекшеліктердің (дауыстыларда) өзгеруін қамтуы мүмкін. Дыбыстық өзгерістер жіктеулік немесе тудырулық мақсатта қолданылуы мүмкін. Нақты бір өзгерістің функциясы тілге байланысты болады.
Apophony may involve various types of alternations, including vowels, consonants, prosodic elements (such as tone, syllable length), and even smaller features, such as nasality (on vowels). The sound alternations may be used inflectionally or derivationally. The particular function of a given alternation will depend on the language.
Құрамында
Индоевропалық лингвистикада умляут – «аяқ» > «аяқтар» немесе «күшті» > «күш» сияқты байланысты сөздерді тудыратын дауыстының алға жылжуы. Дауыстылардың өзгешелігі сөз соңындағы ///i/, ///iː/ немесе ///j/ әсерінен (көп жағдайда кейіннен жоғалған) туындайды, бұл түбір дауыстысын алға қарай итеруге себеп болады. Кейбір нашар етістіктер қазіргі уақытта умляут көрсетеді, ал өткен шақ түбір дауыстының бастапқы түрін көрсетеді: «сатып алдым» > «сатып алу» (///ɔː/>///aɪ/). Ағылшын, неміс, голланд және басқа тілдерде осыған ұқсас жүздеген мысалдарды табуға болады. Герман тіліндегі мутация – умляутқа ұқсас процесс, бірақ ///aː////uː/ немесе осыған ұқсас әсерінен түбір дауыстысы ауызда кері жылжуына себеп болады.
In Indo European linguistics, umlaut is the vowel fronting that produces such related words as foot > feet or strong > strength. The difference in the vowels results from the influence of an ///i/, ///iː/ or ///j/ (which in most cases has since been lost) at the end of the word causing the stem vowel to be pulled forward. Some weak verbs show umlaut in the present tense, with the past tense representing the original vowel: bought > buy (///ɔː/>///aɪ/). Hundreds of similar examples can be found in English, German, Dutch and other languages. Germanic a mutation is a process analogous to umlaut, but involving the influence of an ///aː////uː/ or similar causing the stem vowel to move back in the mouth.
Аблаут пен умлаут
Үнді-Еуропалық тарихи лингвистикада аблаут және умлаут терминдері әртүрлі құбылыстарды білдіреді және бір-бірімен алмастырылмайды. Аблаут – прото-индоевропалық дәуірге дейін жететін процесс, ол барлық индоевропалық тілдерде кездеседі және (фонологиялық) тұрғыдан алғанда болжауға келмейтін, нақты сипаттағы дауыстылардың кезектесуіне қатысты. Индоевропалық перспективадан қарағанда, ол әдетте о, е және дауыссыз дыбыс арасындағы өзгеріс ретінде көрінеді, бірақ түрлі дыбыстық өзгерістер әртүрлі ұрпақ тілдерінде әртүрлі дауыстық кезектесулерге алып келеді. Ал умлаут – герман тілдеріне тән процесс, ол бастапқыда фонологиялық тұрғыдан болжауға болатын, өзгертілген дауыстыдан кейін келетін немесе дыбысының болуына байланысты артқы және алдыңғы дауыстылардың арасындағы өзгеріске жатады. Диахроникалық (тарихи) тұрғыдан алғанда, аблаут пен умлаут арасындағы айырмашылық өте маңызды, әсіресе герман тілдерінде, себебі ол нақты дауыстылардың қайда және қалай ауысқанын көрсетеді. Бұл сондай-ақ ежелгі герман тілдеріне, мысалы, ежелгі ағылшын тіліне синхрондық (сипаттамалық) көзқараспен қарағанда да маңызды, өйткені умлаут сол кезде әлі де өте тұрақты және өнімді процесс болды. Дегенмен, қазіргі тілдерге синхрондық көзқараспен қарағанда, екі процесс те өте ұқсас көрінеді. Мысалы, sing/sang/sung және foot/feet тіркесіндегі кезектесулер морфологиялық тұрғыдан шартталған сияқты (мысалы, кезектесу көпше немесе өткен шақта пайда болады, бірақ жекеше немесе қазіргі шақта емес) және фонологиялық тұрғыдан болжауға келмейді. Салыстыру арқасында, синхрондық грамматиканы талқылайтын сипаттамалық лингвистер кейде аблаут және умлаут терминдерін қолданады, аблаутты жалпы морфологиялық дауыстылар алмасуына (фонологиялық тұрғыдан болжауға келмейтін) және умлаутты кез келген регрессивті дауыстылар үйлесімділігіне (фонологиялық тұрғыдан болжауға болатын) қатысты қолданады. Сөздердің кең мағынасын беру үшін баламалы терминдерді (апофония, градуация, кезектесу, аблаут үшін ішкі өзгерту; умлаут үшін дауыстылар үйлесімділігі) қолдану арқылы түсініксіздіктерге жол бермеуге болады.
In Indo European historical linguistics the terms ablaut and umlaut refer to different phenomena and are not interchangeable. Ablaut is a process that dates back to Proto Indo European times, occurs in all Indo European languages, and refers to (phonologically) unpredictable vowel alternations of a specific nature. From an Indo European perspective, it typically appears as a variation between o, e, and no vowel, although various sound changes result in different vowel alternations appearing in different daughter languages. Umlaut, meanwhile, is a process that is particular to the Germanic languages and refers to a variation between back vowels and front vowels that was originally phonologically predictable, and was caused by the presence of an or in the syllable following the modified vowel. From a diachronic (historical) perspective, the distinction between ablaut and umlaut is very important, particularly in the Germanic languages, as it indicates where and how a specific vowel alternation originates. It is also important when taking a synchronic (descriptive) perspective on old Germanic languages such as Old English, as umlaut was still a very regular and productive process at the time. When taking a synchronic perspective on modern languages, however, both processes appear very similar. For example, the alternations seen in sing/sang/sung and foot/feet both appear to be morphologically conditioned (e. g. the alternation appears in the plural or past tense, but not the singular or present tense) and phonologically unpredictable. By analogy, descriptive linguists discussing synchronic grammars sometimes employ the terms ablaut and umlaut, using ablaut to refer to morphological vowel alternation generally (which is unpredictable phonologically) and umlaut to refer to any type of regressive vowel harmony (which is phonologically predictable). Ambiguity can be avoided by using alternative terms (apophony, gradation, alternation, internal modification for ablaut; vowel harmony for umlaut) for the broader sense of the words.