Кіріспе

13 ғасырдағы фламанд ақыны Якоб ван Мерлант (шамамен 1230–1240 – шамамен 1288–1300) – 13 ғасырдағы фламанд ақыны және орта ғасырлардағы ең маңызды орта голланд авторларының бірі.

Өмірбаян

Якоб ван Мерлант Брюггеге жақын жерде дүниеге келді және бастапқыда Остворн аралында орналасқан Мерлантта сакрастан болып жұмыс істеді. Кейін ол секстон болып, «де Костер» деген тегін алды. Соңынан ол Брюггеге жақын Дамм қаласына көшіп, қала хатшысы болып қызмет еткен деп есептеледі. Бастапқыда Якоб француз романдарын орта голланд тіліне аударуға ден қойды. Дегенмен, романтикалық поэзиядағы ең маңызды туындысы – 1264 жыл шамасында жазылған «Historie van Troyen» болды. Бұл шамамен қырық мың жолдан тұратын эпикалық өлең, Бенуа де Сент-Мордың «Троя романының» аудармасы және кеңейтілген нұсқасы. Осы кезден бастап Якоб романды бекерге уақытты өткізу деп санамай, фламанд және голланд ақсүйектерін тәрбиелеу және оларды ағарту үшін ғылыми және тарихи еңбектер жазуға берілді. Оның «Хеймелихейт дер Хеймелихеден» (шамамен 1266 ж.) – орта ғасырлар бойы Аристотельге жатқызылған «Secreta secretorum» – княздардың білімін жетілдіруге арналған нұсқаулық. «Van der Naturen Bloeme» – Брабанттық Томас Кантимпренің туған жерінен шыққан «De natura rerum» табиғат тарихының жиырма кітабының еркін аудармасы; ал оның «Rijmbijbel» көптеген жоюлар мен қосымшалармен Петрус Коместордың «Historia scholastica» еңбегінен алынған. Ол бұл өлеңмен жазылған кітапты Иосиф Флавийдің «Иерусалимнің құлауы» (1271 ж.) еңбегімен толықтырды. Сонымен қатар, ол Бунавентураның «Франциск өмірі» («Leven van St. Franciscus») латын тілінен аударды. Якобтың ең ауқымды еңбегі – «Шпигель Историал», әлемнің өлеңмен жазылған жылнамасы, Винсент де Боведің «Speculum historiale» еңбегінен аударма. Ол граф Флорис V-ке арналған және 1283 жылы басталды, бірақ ақынның қайтысынан кейін аяқталмады. Филипп Утенбрук және Брабант діни қызметкері Лодевич ван Велтем оны аяқтады. Ол үш Артур туындысын жазды: Ланселот жинағында сақталған «Торек» және Роберт де Боронның шығармаларына негізделген екі роман: Иосиф Аримафей мен Мерлиннің оқиғаларын баяндайтын «Historie van den Grale» және «Boec van Merline». Якоб сонымен қатар өмірінің әртүрлі кезеңдерінен шыққан бірнеше строфалық өлеңдердің авторы. Олардың ішіндегі ең танымал – «Wapene Martijn» («Ай, Мартин!»), оның бастапқы сөздерімен аталған. Бұл ақынның өзі мен Мартин есімді кейіпкер арасындағы оқиғалар барысы туралы диалог. Барлығы үш бөлім бар, олардың біріншісі жоғарыда аталған. Қалған екі бөлімі – «Dander Martijn» («Екінші Мартин») және «Derden Martijn» («Үшінші Мартин»). Осы сияқты басқа өлеңдер – «Van ons Heren wonden» («Біздің мырзамыздың жаралары»), «Salve mea! o patrona» әнұранының аудармасы; «Die Clausule van der Bible», Марияны мадақтауға арналған аллегориялық өлең; «Disputacie van onser Vrouwen ende van den helighen Cruce», ол Киелі Жердің қайғылы жағдайына ағынан тоғып жылайды. Якобтың соңғы өлеңі «Van den Lande van Oversee» Акраның құлауынан кейін (1291 ж.) жазылған және шіркеудегі бұзушылықтарға қатысты ащы шағымдармен сенбеушілерге қарсы крест жорығына шақыру болып табылады. «Гистенді» Франк өңдеді (Гронинген, 1882 ж.). Строфалық өлеңдердің толық басылымдарын Э. Вервиц (Гронинген, 1880 ж.) және Дж. Франк пен Дж. Вердам (Гронинген, 1898 ж.) шығарды. Докторлық зерттеулердің негізінде (Van Anrooij 1997 ж.), қазір Якобтың бұрынғыда белгісіз «Van neghen den besten» («Тоғыз батыр туралы») авторы болғаны мүмкін деп есептеледі. Бұл оның соңғы туындысы болмақ. Бұл – Еуропа бойынша тараған және орта голланд тілінде жазылған сирек еңбектердің бірі. Бұл еңбек Батыс Еуропаның рыцарьдық элитасының ар-намысына терең және ұзақ әсер етті. Якоб 13 ғасырдың соңында қайтыс болды. Оның туындыларының көп бөлігі аудармалардан тұрады, бірақ ол шынайы түпнұсқалық поэзиялық қабілетіне ие екенін дәлелдейтін өлеңдер де жазды. Олардың арасында «Die Clausule van der Bible», «Der Kerken Clage», Рутбефтің «Complainte» еңбегінен алынған және теология мен этиканың негізгі мәселелері талқыланған «Martijn» атты үш диалог бар. Якоб православиелік католик болғанымен, оны діни қызметкерлер Библияны қарапайым тілге аударғаны үшін жауапқа тартқан деседі. Ол православиелік болғанына қарамастан, дін қызметкерлерінің бұрыққандығын қатты сатирамен сынады. Ол өз дәуірінің ең білімді адамдарының бірі болды және екі ғасыр бойы фламанд ақындарының ең әйгілісі саналды.

Биографиялық белгісіздік

Оның туған күні мен жылы белгісіз. Бағалаулар 1230 мен 1240 жылдар аралығында, өйткені оның ең көне еңбегі – «Александрдің іс-әрекеті» (Alexanders geesten) 1260 жылдан кейін жазылған болуы мүмкін. Якобтың қай жерде туылғаны және оның ата-анасы туралы ақпарат та белгісіз. Голландиялық тіл білімі мамандары Аманд Бертлут пен Эверт ван ден Берг оның тілін талдап, ол Фландрия графтығында, Бельгияның Брюгге қаласының оңтүстігінде сөйлеуді үйренген деген қорытындыға келді. Якобтың қай жерде және қай уақытта қайтыс болғаны да белгісіз. Дәстүр бойынша, Якоб 1291 жылы тірі болған болуы керек, себебі ол «Vanden lande van Overzee» («Теңіздің арғы жағындағы жер») поэмасының авторы деп есептеледі, онда Киелі жердегі соңғы христиан қаласы – Сен-Жан-д’Акр қаласының құлауы туралы айтылады. Бұл поэма, тек бір қолжазбада сақталған (UB Groningen, Ms. 405), автор аты жоқ. Осы қолжазбадағы мәтіндердің ешқайсысында автордың аты көрсетілмеген. Дегенмен, ол тарихи тұрғыдан осы поэманың авторы ретінде қарастырылған, әсіресе 19 ғасырдағы голланд ғалымдары. Бұл талап 19-шы және соңғы шумақтағы бір тармаққа негізделген: «Ghi heren, dit is Jacobs vont», яғни «Мырзалар, бұл Якобтың туындысы» деген мағынаны білдіреді. 19 ғасыр үшін бұл ақынның Якоб ван Мерланттан басқа ешкім болмағанына жеткілікті дәлел болды. Бұл, ең болмаса, негізсіз теория, өйткені Якоб тек өмірінің басында ғана өзін осылай атаған. Ол бұл поэманы жазған кезде тек «Мерлант» тегін қолданған. Тарихшы Жос Биманстың осы қолжазбаны жақында зерттеуі, оның осы поэманың авторы еместігін растады.