Кіріспе

Мемлекеттік бюджет саясаты
PAYGO (Pay As You GO) – АҚШ-тағы шығыстарды қарызға салу емес, қолда бар қаражат есебінен қаржыландыру жолы.

Бюджет құру

PAYGO жаңа шығындар мен салық өзгерістерінің федералды қарызды арттырмауын қамтамасыз етеді. Бұл, үкімет белгілі бір жобаны қаржыландыру үшін ақша жинағандағы "төлемді қаржыландыру" шатастырмаңыз. PAYGO ережелеріне сәйкес, жаңа ұсыныс "бюджеттік бейтараптылықты" қамтамасыз етуі керек немесе қолданыстағы қаражаттан үнемделген сомамен өтелуі керек. Бұл, бюджетті басқарушылардан шығыстарды басымдыққа бөлу және фискалдық қатаңдық танытуын талап етеді. Мұндай жүйенің маңызды мысалы – АҚШ Үкіметінің заңдары мен АҚШ Конгресінің регламенттерінде PAYGO-ның қолданылуы. Алғаш рет 1990 жылғы Бюджеттік тәртіп туралы заңның (1990 жылғы Жалпы бюджеттік келісім заңының XIII тармағы ретінде енгізілген) аясында қабылданған PAYGO, тікелей шығындардың өсуіне немесе кірістердің азаюына қарсы, басқа шығындарды азайтуға немесе кірістерді арттыруға міндеттейді. Бұл, бюджеттік тапшылықтың өсуін тежеуге бағытталған. Тікелей шығындар (немесе "міндетті шығындар") көбінесе "құқыққа негізделген шығындардан" тұрады, яғни, белгілі бір адамдар тобы белгілі бір пайда алуға құқылы және үкімет, қосымша заңнамалық шараларсыз, осы пайданы қамтамасыз етуге міндетті – сондықтан ол "міндетті" деп есептеледі. Осы пайданы кеңейту немесе қысқарту тек заң арқылы ғана мүмкін. Егер пайда кеңейтілсе немесе арттырылса, тікелей шығындардың осы өсуі кірістердің артуымен немесе тікелей шығындардың азаюымен өтелуі керек. Кіріс тұрғысынан алғанда, PAYGO кірістердің азаюын бақылауға арналған. Егер салық ставкаларының төмендеуі немесе Федералдық үкімет жинаған кірістерге басқа да әсерлер нәтижесінде кірістердің азаюы күтілсе, бұл тапшылыққа тигізетін әсер салық ставкаларының жоғарылатуымен, басқа жерлерде кіріс жинаудың артуымен немесе сомасы бірдей шығындарды азайту арқылы өтелуі керек.

Заң бойынша PAYGO (19902002)

1990 жылғы әмбебап бюджеттік келісім заңында (OBRA '90) бекітілген бастапқы PAYGO режимінде, заң бойынша, егер Конгресс сессиясы кезінде қабылданған заң келесі жылға жоспарланған мемлекеттік қарызды арттырса, "секестрлеу" шарасы қолданылатын болды. Секестрлеу – бұл Басқару және бюджет кеңсесі есептегендей, бұл тапшылықтың өсуін өтеу мақсатында, босатылмаған міндетті бағдарламалар бойынша бюджеттік шығыстарды бірдей үлесте қысқарту. Бұл ережелер 1991-2002 қаржы жылдары аралығында қолданыста болды. 1990 жылы қабылданған бұл ереже, 1993 жылғы әмбебап бюджеттік келісім заңымен және 1997 жылғы теңгерімді бюджет заңымен ұзартылды. 1991 қаржы жылындағы федералды тапшылық ЖІӨ-нің 4,5%-ын құрады, ал 2000 қаржы жылында федералдық профицит 2,4%-ға жетті. Жалпы федералдық шығындардың ЖІӨ-ге қатынасы 1991 жылдың қаржы жылынан 2000 жылдың қаржы жылына дейін жыл сайын төмендеді, 22,3%-дан 18,4%-ға дейін азайды. Алайда, PAYGO қолданыста болған соңғы жылы тапшылық қайтадан пайда болды: 2002 жылы "тапшылыққа оралу" болды (158 миллиард доллар, ЖІӨ-нің 1,5%). Бұл заңның техникалық анықтамасына сәйкес келіп, әдетте рұқсат етілмейтін шығыстарға мүмкіндік берді. Нәтижесінде, 1999 жылы 34 миллиард доллар, ал 2000 жылы 44 миллиард доллар төтенше жағдайларға жұмсалды.

PAYGO қолданылмайды (2003-2006)

PAYGO-ның заңнамасы 2002 жылдың соңында күшінен шықты. Осыдан кейін Конгресс президент Джордж Буш ұсынған 2003 жылғы салықты қысқартуды (2003 жылғы Жұмыс орындары мен өсуге салықтық жеңілдету туралы келісім заңы ретінде қабылданды) және «Медициналық сақтандыру рецепті бойынша дәрі-дәрмектер, жақсарту және жаңғырту туралы» заңды қабылдады. Ақ үй жаңа Medicare рецепті бойынша дәрі-дәрмектер жәрдемақысы жоспары PAYGO талаптарына сай келмейтінін мойындады:

PAYGO күшінен шыққаннан кейін бюджет тапшылығы қайтадан пайда болды. Федералдық профицит 2000 жылы 236,2 миллиард доллардан 2001 жылы 128,2 миллиард долларға дейін төмендеді, содан кейін 2002 жылы 157,8 миллиард долларлық тапшылыққа ұшырады – бұл заңнамалық PAYGO күшінде болған соңғы жыл. Бюджет тапшылығы 2003 жылы 377,6 миллиард долларға, ал 2004 жылы 412,7 миллиард долларға дейін өсті. Президент Буштың билік құрған алғашқы 6 жылында, Конгресс республикашылдардың бақылауында болған кезде, федералдық қарыз 3 триллион долларға артты. 2007 жылдың 3 қаңтарында демократтар Конгрессті бақылауға алғаннан кейін де мемлекеттік қарыз өсуін жалғастырды. Буш әкімшілігінің соңында мемлекеттік қарыз президент Буш 2001 жылдың қаңтарында билікке келген кездегі көрсеткіштен 2009 жылдың қаңтарына дейін шамамен екі есеге артты.

Заң бойынша PAYGO-ны қайтару (2010 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

2010 жылдың 12 ақпанында Обама заңмен бекітілген PAYGO ережелерін қол қойды.

Әкімшілік PAYGO (2019-қазіргі)

2023 жылғы әкімшілік төлем бойынша төлем (2023 жылғы фискалдық жауапкершілік заңы) әкімшілік шаралар үшін мемлекеттік PAYGO жүйесін енгізеді. 2019 жылдың 10 қазанында президент Трамптың қабылдаған шешімі – осы жүйенің алғашқы іске асырылуы болды.

Әлеуметтік сақтандыру

Әлеуметтік сақтандыруда PAYGO – қазіргі салым төлеушілердің қазіргі алушыларға төлемдер жасау арқылы жұмыс істейтін, қаржыландырылмаған жүйе. Таза PAYGO жүйесінде ешқандай резерв жинақталмайды және барлық жарналар сол кезеңде төленіп шығарылады. PAYGO жүйесіне қарама-қарсы – қаржыландырылатын жүйе, онда жарналар жинақталып, талаптар орындалғанда кейін (пайызымен бірге) төленеді.

АҚШ әлеуметтік қамсыздандыру

PAYGO жүйесінің маңызды мысалы – АҚШ-тағы Әлеуметтік қамсыздандыру. Бұл жүйеде үнемі жұмыс істейтін халық Федералды сақтандыру жарналары туралы заңға (FICA) сәйкес салық төлейді, ал көбінесе 62 жасқа толған адамдар одан қаражат алады. Әлеуметтік қамсыздандыру таза PAYGO жүйесі емес, себебі ол Қартаю, аман қалғандар және мүгедектік сақтандыру траст қорларында (OASDI) артық түсімдерді жинақтайды.

Германия зейнетақы жүйесі

PAYGO-ға тағы бір мысал – Германияның зейнетақы жүйесі. Жұмыс істеп жүрген адамдар зейнетақы жүйесіне міндетті түрде жарна төлеуі керек. Төленген қаражат дереу қайта бөлістіріледі. Жүйеге төленетін сома табыс деңгейіне байланысты болады және жарна төлеушілерге «зейнетақы ұпайлары» (de: Entgeldpunkte) түрінде есептеледі. Орташа табысқа ие адам жылына бір зейнетақы ұпайы жинақтайды. Жыл сайын ең көп екі зейнетақы ұпайы жинауға болады. Әр жыл сайын бір зейнетақы ұпайының құны есептеліп, зейнеткерлер жинаған зейнетақы ұпайларының санына және сол жылы бүкіл зейнетақы жүйесіне түскен табысқа пропорционалды түрде төлем алады.