Кіріспе

1969 жылғы нацистік оккупациядағы Франциядағы өмір туралы деректі фильм. "Қайғы мен Аяныш" – Марсель Офулстың Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Виши үкіметі мен нацистік Германия арасындағы ынтымақтастық туралы екі бөлімді 1969 жылғы деректі фильмі. Фильмде неміс офицері, ынтымақтастық жасағандар және Клермон-Ферран қаласынан қарсылық көрсетушілермен сұхбаттасулар қолданылған. Олар ынтымақтастықтың мәнісі мен себептері, соның ішінде антисемитизм, англофобия, большевиктер мен кеңестік шапқыншылықтан қорқу, билікке ұмтылыс туралы ой бөліседі. Фильм атауы Монферрат (Изер) қаласындағы фармацевт Марсель Вердье айтқан сөзден алынған: "Нацистік оккупация кезінде мен ең көп сезінген екі сезім – қайғы мен аяныш болды".

Қысқаша мазмұны

Фильм француз халқының неміс оккупациясына реакциясын және олардың қарсылық немесе ынтымақтастыққа ұмтылу себептерін зерттейді, назар Овернь аймағы мен Клермон-Ферран қаласына шоғырланған. Оқиғалар шамамен хронологиялық тәртіппен көрсетіледі, фильмнің екі бөлігінде де сұхбаттасушылар кездеседі. Морис Шевальедің "Sweepin' the Clouds Away" әні фильмде қайта-қайта қолданылады. Шевалье неміс оккупациялық әскерінің арасында танымал әртіс болды және ол қарсылық көрсетушілерге көмектескенін айтқанмен, ынтымақтастық жасады деген айыптамаға ұшырады, бұл фильмдегі француз халқының оккупацияға деген реакциясының күрделілігін көрсетеді.

1-бөлім: "Қарсылу"

Фильмнің бірінші бөлігі 1940 жылы Францияның Германияға жеңілуіне, қару аясуға және Петен үкіметін бастапқыда қолдауға, неміс оккупациясының басталуына және қарсылық қозғалысының алғашқы белгілеріне арналған. Францияның жеңілісінің, капитуляциясының және Виши үкіметін қабылдауының себептері туралы әртүрлі түсіндірмелер ұсынылады, сұхбат берушілердің саяси көзқарастары мен әлеуметтік жағдайына байланысты пікірлер әртүрлі. Германия мен Вишидің антисемитизмді пайдалануына ерекше назар аударылады, соның ішінде Францияда неміс пропагандалық фильмі "Jud Suss" таралғандығы талқыланады (фильмнен кейбір эпизодтар көрсетіледі). Француз еврей саясаткері және офицері Пьер Мендес Франспен Виши үкіметі тарапынан сотталуы, түрмеге қамалуы және кейін қашып кетуі туралы кеңейтілген сұхбат қосылған. Мендес Франс Франциядан SS Le Masilia кемесімен шығып, Жан Земен бірге негізсіз дезертирлік айыбымен тұтқындалды, олар Мароккоға көшірілген әскери бөлімдеріне қайта қосылуға тырысқан. Кейін ол түрмеден қашып, Шарль де Голльдің Англиядағы күштеріне қосылды және 1954 жылдан 1955 жылға дейін сегіз ай бойы Франция премьер-министрі қызметін атқарды.

2-бөлім: "Таңдау"

Екінші бөлім Франциядағы түрлі топтардың немістерге қарсы ашық қарсылық көрсету немесе олармен ынтымақтастыққа түсуге қарай қозғалысына назар аударады. Партизандық әрекеттер мен астыртын желілер, сондай-ақ француз премьер-министрі Пьер Лаваль басшылығымен Виши үкіметінің неміс билігімен ынтымақтастығын күшейту талқыланады. Виши режимі кезінде француз еврейлерін азаматтығынан айыру және депортациялауға ерекше мән беріледі. Бұл бөлімде неміс формасын киіп, Шығыс майданында шайқасқан 7000 француз жасының бірі – француз аристократы Кристиан де ла Мазиермен ұзақ сұхбат ұсынылған. Де ла Мазиер өзінің консервативті тәрбиесі мен коммунизмге деген қорқынышы қалай фашизмді қабылдауына әкелгенін түсіндіргенде, Офулс Гитлердің сөйлеген сөздерін қосады. Осы уақытта экскурсия жетекшісі француз патшалық отбасына қатысты заттарды көрсетіп, де ла Мазиердің шатосы бойынша экскурсия жүргізеді. Екінші бөлімнің соңғы сегменті Францияның азат етілуі және Франциядағы қарсыластар мен ынтымақтастық жасағандардың қалдырған мұрасы туралы толық мәлімет береді. Неміс сарбаздарымен байланыс құрған француз әйелдерінің шаштары қырқылатын кадрлар көрсетіледі, ал сұхбат беруші әйелдер қарсылық күштерінің мүшелерін жариялаған деп айыпталғанын және сотқа дейін олардың мүшелері деп саналғандар тарапынан азапталғанын айтады.

Өндіріс

Бастапқыда француз мемлекеттік телеарнасының тапсырысымен екі бөлімді телефильм түсірілді. Атауы, жас әйелдің оккупация кезінде не сезінгенін сұрағанда, фармацевт әкесінің берген қаралы жауабынан алынған – тек екі күшті сезім.

Шығару

Фильмнің "дүниежүзілік премьерасы Германияда өтті". Фильм 1981 жылы француз теледидарында көрсетілді. Фредерик Бузи бұл коллаборационизм шындығына қарама-қарсы тұрудың қаншалықты қиындығымен байланысты болды деп санайды. Француз консервативті топтарының фильмге реакциясын жазғанда: "Олар да өз рөлі туралы аз айтылуын қалаған, және кейбір жағынан бұл тартыншақтық экстремистерден де маңызды, себебі олар қоғамның үлкен бөлігін құрайды және қазіргі саясатқа басымдық етеді". Фильмнің Франциядағы алғашқы DVD нұсқасы 2011 жылдың қараша айында шықты.

Қабылдау

"Қайғы мен өкініш" фильмінің ашық көзқарасы Франциядағы антисемитизмге назар аударды және жалпы ұлттық естеліктегі идеалданған ұжымдық естелікке күмән келтірді. 2001 жылы Саймон Визенталь орталығының деректі фильмдерін жасаушы Ричард Транк оны "әдеп туралы фильм, ол қарапайым адамдардың рөлін зерттейді" деп сипаттады. АҚШ-та Time журналы фильмге жағымды баға беріп, Марсель Офулс "бұржуазиялық мифті жоққа шығаруға немесе Францияның көптеген француздар немістермен ынтымақтасқан жоқ деп әрекет етуіне мүмкіндік беретін, қорғанышпен бұрмаланған естелікті сұрауға тырысады" деп жазды. Сыншы Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыз берді және оның адам бейнелеуінің тереңдігі мен күрделілігін мақтады, бұл ынтымақтастықтың абстракциясынан қалайша аулақ бола алады. The Arts Desk (Ұлыбритания) оны "Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Франция туралы жасалған ең ұлы деректі фильм" деп атады. АҚШ-та фильм 1971 жылы "Үздік деректі фильм" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығына ие болды. Сол жылы ол Ұлттық кино сыншылары қоғамының арнайы сыйлығын алды, оны "жоғары қоғамдық қызығушылық пен ерекшелік фильм" деп атады. Ұлыбританияда ол 1972 жылы үздік шетелдік телебағдарламасы үшін BAFTA сыйлығын жеңіп алды.

Танымал мәдениетте

Вуди Алленнің "Энни Холл" (1977) фильмі сюжеттік амал ретінде "Қайғы мен өкініш" фильмін пайдаланады. Киносыншы Дональд Либенсон мынадай түсіндірме береді: "Фильмнің есімде қаларлық сахналарының бірінде Альви Сингер (Аллен) Энниге (Дайан Китон) бірге фильм көруді ұсынады. "Мен нацистер туралы төрт сағаттық деректі фильм көруге құмар емеспін", - деп қарсылық білдіреді Энни. Фильмнің терең әсерлі аяқталуында Альви Энниге кездеседі, ол жаңа танысымен бірге фильмді көруге барады, бұл Альви үшін "жеке жеңіс" болып есептеледі."