Кіріспе

Эзоптың нақылдарының бірі – «Адал ағаш кесуші», сонымен қатар «Меркурий және ағаш кесуші» немесе «Алтын балта» деп те аталады. Бұл Эзоптың нақылдарының ішінде Перри индексінде 173-ші нөмірмен тіркелген. Ол, өзіміздің мүддемізге құрбан болғанның өзінде, адалдықты сақтаудың маңыздылығы туралы ескерту ретінде қызмет етеді. Сондай-ақ, бұл Aarne Thompson 729: «Балта өзенге түсті» деп жіктеледі.

Өлең

Грек тіліндегі бұл әңгіменің нұсқасында бір ағаш кесуші өз балтасын өзенге құлатып жіберіп, ол өмір сүрудің жалғыз құралы болғандықтан, жерге отырып жылап кетті. Оның қайғысына орай, құдай Гермес (Меркурий деп те аталады) суға сүңгіп, алтын балтамен қайтып келді. "Осыны жоғалтып алдың ба?" – деп сұрады Гермес, бірақ ағаш кесуші "жоқ" деді және күміс балта су бетіне шығарылғанда да солай жауап берді. Тек өз балтасы табысқанда ғана ол оны мойындады. Оның адалдығына тәнті болған құдай оған үшеуін де алып қалуға рұқсат берді. Бұл оқиғаны естіген қызғанатын көршісі де өз балтасын өзенге лақтырып, оны қайтарып беруді өңкейді. Гермес келіп, алтын балтаны ұсынғанда, ол оны ашкөздікпен талап етті, бірақ оны да, өзінің балтасын да қайтарып алмады. Осы әңгіменің мәні "Адалдық – ең жақсы саясат" деген мақалмен сәйкес келеді, бірақ ортағасырлық Византияда "Өзен әрқашан балта бермейді" деген мақал болған екен. Алайда, бұл сөздің түсіндірмесі – ешбір адам әрқашан тұрақты түрде әрекет ете бермейді, сондықтан бұл түсінік әңгіменің мағынасынан алшақ. Бұл аңызды осылай түсінуге әкелген ойлар тізбегі қызғанатын көршінің логикасындағы қателікті де аңғартты. Ол байлыққа жетудің себебін – балтаны өзенге тастауды байқады, бірақ адалдықтың қажеттілігін естен шығарды. Гермес осылай әрекет етуі үшін жағдайлардың дұрыс үйлесімі болуы керек еді. Оларсыз, көршісі ақырында түсінгендей, "өзен әрқашан (алтын) балта бермейді". Франсуа Рабленің 16 ғасырғы "Гаргантуа және Пантагруэль" романында осы әңгіме қайтадан айтылады. Ол автордың төртінші кітабына арналған кіріспесінің көп бөлігін алып, оның әдеттегі ұзақ және айналма жолмен баяндау стилінде кеңейтіледі. Ағаш кесушінің зарлы дауысы құдайлардың басшысын әлемдік мәселелермен айналысқанда алаңдатады, ол Меркурийді үш балтамен оны сынап, дұрыс таңдамаса, басын кесуге бұйырады. Ол сынақтан сәулемен өтіп, бай адам болып оралса да, бүкіл ел оның үлгісімен келеді де, бастары кесіледі. Сондықтан, Рабле қорытындылайды, тілегімізде шаралы болу жақсы. Ла Фонтеннің "Мысалдары" (V.1) да осыған ұқсас оқиғаны баяндайды, бірақ оны қысқарақ түрінде жеткізеді. Алайда, Меркурий ағаш кесушінің еліктеушілерінің басын кеспей, тек ауыр соққы береді.

Өнердегі аңыз

Кейбір суреттерде ертегіге байланысты аталған кең пейзаждар, ортаңғы жазықтықта кішкентай фигуралар қосылған. Сальватор Розаның Лондондағы Ұлттық галереядағы "Меркурий мен адал емес ағаш кесуші" суреті шамамен 1650 жылы салынған. Джордж Робертсонның (1748–88) 18-ғасырғы сурет салуы осы суреттен алынған сияқты. Шарль Андре ван Лоу өзінің "Меркурий ағаш кесушіге балта сыйлайды" суретінде фигураларға көбірек мән береді. Бұл суретте құдай ауада сөгіп тұрып, таңғалып, тізе бүгіп отырған ағаш кесушіге балталарды ұсынады. Ағылшын қыш ыдыстарына салынған ертегінің суреттері Сэмюэл Кроксольдың "Эзоп" басылымындағы ағаш кескініне негізделген. 1775 жылғы Веджвуд тақташасында төртбұрышты, гүлдермен безенілген шеңберде қызыл сурет бейнеленген. Шеті толқынды, гүлдердің шашыраңқы суретімен әшекейленген. Сол жақ алдыңғы планда Меркурий отырған ағаш кесушіге балта ұстап тұр. Алыстан, қарсы жағалауда, оның адал емес көршісі балтасын көтеріп, өзенге лақтыруға дайын. 1987 жылы бұл оқиға Греция шығарған Эзоп ертегілерінен тұратын сегіз маркалық жиынтықтың 40 драхмалық номиналына енгізілді, онда құдай өзендегі тасқа отырып, жағадағы сақалды ағаш кесушіге үш балта ұсынады.

Басқа нұсқалар

Нигерия, Таиланд, Тибет және Жапониядан басқа да жергілікті айырмашылықтары бар нұсқалары кездеседі, бірақ олардың барлығындағы негізгі сюжет Эзоп нұсқасындағымен бірдей, бұл олардың еуропалық тегінен туындағанын көрсетеді. Сондай-ақ, осы аңыз бен еврейлердің Киелі кітабындағы өзеннен керемет түрде табылған бір балта туралы айтылатын оқиға арасында жақындық байқалады. Сол жерде пайғамбар Елисей өзенге түсіп кеткен балтаның жүзін су бетіне көтерді.