Кіріспе

Ксенофонттың атпен жүру туралы трактаты

"Атпен жүру туралы" – ағылшын тілінде Περὶ ἱππικῆς, peri hippikēs деп аталатын, афиналық тарихшы және әскербасшы Ксенофонттың (б.з.д. 430–354 жж.) атпен жүру туралы екі трактатының бірі. Осы еңбектің тағы бір жиі кездесетін атаулары – De equis alendis және "Атпен жүру өнері". Ксенофонттың атпен жүру туралы екінші еңбегі – Ἱππαρχικὸς, hipparchikos, көбінесе Hipparchicus немесе "Жылқы әскерінің командирі" деп аталады. De re equestri деген атау екі трактаттың қайсысына да қатысты болуы мүмкін. "Атпен жүру туралы" аттарды таңдау, күтімі және жалпы жаттығуларымен айналысады. Әскери дайындық және жылқы әскері командирінің міндеттері "Гиппархик" трактатында қарастырылады.

Тарих

Шамамен б.з.д. 355 жылы жазылған Ксенофонттың трактаттары, 1931 жылы Бедрих Хрозны хетт мәтінін – Митан патшалығының Киккули жазған еңбегін жариялағанға дейін, кез келген әдебиеттегі ат шаруашылығы туралы ең ерте сақталған туындылар саналды. Жылқыны бапшыға тапсыру алдында, иесі оның жақсы мінезді және икемді екенін білуі керек. Жылқы адамдарға сенуі керек, олардың тамақ пен сумен қамтамасыз ететінін түсінуі керек. Егер бұл дұрыс жасалса, жас тай адамдарды жақсы көруге өседі. Жылқышы тайды сипап немесе қысып, адамдармен бірге болуын ұнатуы керек, сондай-ақ оны түрлі көріністер мен дыбыстарға үйрету үшін көп адам бар жерге алып баруы керек. Егер тай қорқып кетсе, жылқышы оны жазалаудың орнына, тыныштандырып, ештеңеден қорықпау керектігін үйретуі керек.

III бөлім: Ескі жылқыны таңдау

Ксенофонт бұл үзінділердің оқырманды алдаудан сақтап қалуға көмектесетінін жазған. Бірінші кезекте, жылқының жасын анықтау қажет. Осы үшін Ксенофонт оқырманға жылқының тістерін қарауға кеңес береді. Егер жылқы барлық сүт тістерін жоғалтса (яғни бес жастан асқан болса), автор оқырманға оны сатып алмауды ұсынады. Содан кейін, атты жекпе-жекке (құбылдаққа) бағындыру керек, оның құбылдақты қабылдайтынына көз жеткізу үшін, және мінгізіп, оның мінгенде тұрақты тұратынын бағалау керек. Одан кейін оны тұрақтан алып шығып, басқа жылқыларды қалдырып кете беруге дайын екенін көру үшін тексеру керек. Жануардың аузының жұмсақтығын екі бағытта да айналдыру арқылы анықтауға болады. Содан соң, атты жүгірдіріп, күшпен тоқтатып, кері бұрып, оның құбылдаққа бағынатынын тексеру керек. Ксенофонт сондай-ақ оқырманға жылқының қамшыға мойынсұнуын қамтамасыз етуге кеңес береді, өйткені мойынсұнбайтын жануар тек басбұзар мінгіштің себебі болады, бұл әсіресе шайқаста қауіпті. Егер жылқы соғысқа арналған болса, оны арықтардан, қабырғалардан және биік жартастардан секіріп, тік еңістерде жоғары да, төмен де жүгірдіру керек. Бұл сынақтар оның мінезін және денсаулығын анықтауға көмектеседі. Дегенмен, Ксенофонт оқырманды осы тапсырмаларды оңай орындай алмайтын жылқыны тірідей қабылдамауға шақырады, себебі мұның себебі қабілетсіздік емес, тәжірибесіздік болуы мүмкін, ал жаттығудан кейін жылқы осы тапсырмаларды оңай орындай алады. Бірақ ол, жүйкелі, қорқақ немесе қатыгез жылқыны соғысқа мінгізбеу керектігін ескертеді. Ксенофонт жақсы соғыс атының салауатты, жайлы, жылдам және, ең бастысы, мойынсұнушы болуы керек деген қорытындыға келеді.

IV бөлім: Атқа күтім жасау

Ат иесі оны оңай тексеріп біле алатын тұраққа орналастырылуы керек. Бұл иесіне жануарға тиісінше күтім жасалып жатқанын қамтамасыз етуге, жемінен ұрлықтың алдын алуға және жылқының жемін шашыратып жібермейтінін бақылауға мүмкіндік береді. Ксенофонт жылқы жемін шашыратса, онда оның қаны тым көп екенін, ветеринарлық көмекке мұқтаж екенін, шаршағанын және демалуды қажет ететінін, немесе асқазанның бұзылуынан немесе басқа аурудан зардап шегіп жатқанын айтқан. Ол бұл белгіні аурудың ерте көрінісі ретінде пайдалану қажеттігін, осылайша жылқы күтушісі ауруды ертерек анықтай алатынын атап көрсеткен. Ксенофонт сондай-ақ жылқының аяқтарына күтім жасаудың маңыздылығын баса көрсеткен. Ол тұрақтың едені ылғалды болмауы және сырғалмайтын болуын ұсынды, сондықтан тұрақ аттың қамытындай көлбеу тас жолдармен салынуы керек. Қорадағы жер тасты ұсақ қиыршықтан жасалуы керек, ол қамытты нығайтады, ал оның шеті темірмен қоршалуы керек, қиыршықтар шашырап кетпеуі үшін. Бұл беттер қамыт қабырғасын, ішкі қамытын және қамыт табанын нығайтуға арналған. Жылқы күтуші жылқыны тамақтандырғаннан кейін әр таңда қарындылап, тамақтандырғаннан кейін оны жегуден босатуы керек. Ауызды маймен жұмсақ ету үшін күтім жасау керек.

V бөлім: Атқа күтім жасау

Аттың күйеу жігіті жақсы оқытылған болуы керек. Ол арқанды аттың басы мен танаудың қосылған жеріне, яғни танауға байламауы керек, себебі ат басын танауға соғып алып, жарақаттануы мүмкін. Мұндай жаралар оны баптау мен күтімге келтіруді қиындатады. Сондай-ақ, ол атын басынан жоғарырақ бір жерге байлау керек, сонда ат басын лақтырғанда арқан тартылып, қысылмаған, керісінше, босаңдай түседі. Күйеу жігіті малдың тұратын орнын күн сайын тазалауға міндетті. Атты сыртқа шығарғанда, бауыздауға немесе жерге жатқызуға алып шыққанда, тісімен жарақатастамауы үшін аузына тұмсық тағып қою керек, осылайша оның бұл жаман әдетінің алдын алуға болады. Күйеу жігіт алдымен аттың басын, жалынды тазалап, содан кейін денесіне қарай төмендей беруі керек. Жүнді алдымен түкке қарсы жағына тарта отырып, кірді көтеріп, сосын түк бағытымен жағып, кірді кетіру керек. Алайда, аттың арқасына щеткамен тигізбеу керек, күйеу жігіт оны тек қолымен, түк өсетін бағытта тазалауы тиіс, сонда мінген адам отыратын жері зақымданбайды. Басты тек сумен тазалау керек, себебі ол сүйекті және басқаша жарақаттануы мүмкін. Алдыңғы жалын да тек сумен тазалау керек. Ксенофонт алдыңғы жалын көзге шаң-тозаң мен тітіркендіретін нәрселердің ілесіп кірмеуіне кедері келтіретінін айтады. Құйрық пен жалынды жуып тұру керек, себебі құйрық шыбызбаны қуу үшін қолданылады, ал жалын ұзақ болса, атты жүргізуші оны ұстауы оңайырақ. Ксенофонт сондай-ақ, аттың мақтанышы – оның жалы мен құйрығы екенін атап өткен, өйткені биесінің жалы қырқылмаса, есек оны жабуға тырыспайды. Аяқтарды жууға болмайды, себебі күнделікті жуудан тырнақтары нашарлайды, оларды тек қолмен сүртіп, қайыру керек. Қарны да жууға болмайды, себебі атқа ыңғайсыздық тудырады ғана емес, сонымен қатар таза қарнына одан да көп кір жиналады да, тез арада қайтадан ластанады.

VI бөлім: Атқа дұрыс және қауіпсіз күтім жасау

Күйеу жігіт жылқыны күтіп-баптау кезінде артқа қарауы керек және иық жағына жақын, жануардың аяғының тимейтін жерінде тұруы керек, тізеден ұрылып немесе жамбасымен соққы тимейін деп. Ол аттың басына немесе құйрығына тікелей жақындамауы керек, себебі жылқы оны көтеріп немесе тепкілеп оңай жеңе алады. Сондықтан, қапталда тұру ең қауіпсіз. Күйеу жігіт бақаны тазалау үшін тырнақты көтеріп, қапшығын жоғары бүктеу керек. Атты жетелегенде, күйеу жігіт аттың алдында жүрмеуі керек. Әйтпесе, ол өзін қорғауға кедергі келтіріп, атқа еркіндік береді. Аттың өзі жетекке шығуға болмайды, себебі ол қиындық тудыруы немесе күйеу жігітке қарай бұрылуы мүмкін. Сондықтан, жылқыны жақта жетелегені дұрыс, онда оны басқару оңай және қажет болған жағдайда жылдам отыруға ыңғайлы. Аттың аузына сабық салу үшін күйеу жігіт оның қасында тұрып, тізгінді аттың басына салып, оң қолымен бас сауытын көтеріп, сол қолымен сабықты аузына бағыттауы керек. Егер жылқы сабықты қабылдамаса, күйеу жігіт оның тістеріне саусақтарымен соқтырып, сол бармағын аттың жауырына енгізуі керек. Егер жылқы әлі де бас тартса, күйеу жігіт жануардың ерінін өзінің тісіне қысып, аттың аузын ашуға мәжбүрлеуі керек. Мұнда Ксенофонт атты тек жұмысқа дайындағанда ғана емес, сонымен қатар тамақтандырып, үйге қайтарғанда да сабықпен таныстыруды ұсынады, осылайша ол сабықты жайсыздықпен және еңбекпен байланыстырмайды. Күйеу жігіт парсы әдісімен аяқ көтеруді білуі керек, егер қожайыны қарт болса, оған көтерілуге көмектесу үшін. Ксенофонт атқа ешқашан ашуланып қарауға болмайтынын айтады. Егер жылқы бір нәрседен қорқыса, оған қорқатын ештеңе жоқ екенін үйрету керек. Атты абайлап жақындағанша, ол затқа қол тигізуі керек. Жануарға зиян келтіру оның қорқынышын арттырады және ол ауруды сол затпен байланыстырады. Мінгіш жерден атқа мінуге білуі керек, себебі барлық аттар арқасын қалай түсіру керектігін білмейді.

VII бөлім: Моторға отырғызу, жүргізушінің орны және жаттығу

Атқа міну үшін, атты мінгісі келген адам сол қолымен алдыңғы тізгінді (дегенмен, атты жетелеу үшін үшінші тізгін болған болуы мүмкін) алып, оны бос ұстауы керек. Оң қолымен ол тізгінді, сондай-ақ аттың жалынан бір шоғырды ұстауы керек, осылайша атқа мінер кезде аузын соқпауы үшін. Атқа мінген адам аттың арқасын теппеуі керек, керісінше, аяғын толыққанды асырып өткізуі керек. Әскер сол жағынан ғана емес, оң жағынан да міне білуі тиіс, сондықтан ол егер атты сол қолымен жетелесе, ал оң қолымен найза ұстаса, қажет болған жағдайда (мысалы, кенеттен шайқас болғанда) жылдам міне алады. Атқа мінген адам отырғанда, орындыққа отырғандай емес, аяқтарын жайып тұрғандай отыруы керек. Бұл оған жамбасын мізгеп ұстауға мүмкіндік береді, ал тік отырысы оған найзаны күшпен лақтыруға көмектеседі. Аяқтардың төменгі бөлігі тізеден еркін иілген болуы керек, себебі қатты аяқ кедергіге тап болғанда сынуы мүмкін. Атқа мінген адамның денесі белден жоғары иілгіш болуы керек, себебі ол шайқаста оңай қозғала алады және итерілгенде құлап кетпейді. Атты мінгісі келген адамның сол қолы денесіне жақын ұсталып тұруы керек, бұл оған ең көп еркіндік пен тізгінді берік ұстауға мүмкіндік береді. Бұл позиция әлі күнге дейін атқа мінудің барлық түрлеріне қарамастан, классикалық дұрыс отыру тәсілі болып саналады. Атқа мінгеннен кейін ат тыныш тұруы керек, ал атты мінгісі келген адам тізгіннің ұзындығын немесе найзаны ұстауын түзетіп алады. Тізгін берік болуы керек, бірақ тайғақ немесе тым жуан болмауы керек, сонда атты мінгісі келген адам қаласа, тізгінмен бірге найзасын сол қолымен ұстай алады. Атты бастап жүрген адам баяу қарқында жүруден бастауы керек, сонда жылқы тым қоздырылмайды. Егер жылқының басы төмен болса, атты мінгісі келген адам қолдарын көтеруі керек, ал егер басы тым жоғары болса, қолын сәл төмендетуі керек. Содан кейін жылқыны жүгіртіп бару керек. Ксенофонт жылқыға дұрыс бағыт беру үшін көмекші құралдарды қалай қолдану керектігін нақты түсіндіреді. Бұл жылқының қарсы аяғы алға жылжығанда оған көмектесуді қамтиды, себебі қалаған бағыттағы аяқ алға жылжиды. Ол сондай-ақ жылқыны қалаған бағытқа бұру үшін оның бағытын өзгертуді ұсынады. Ксенофонт жылқыны жаттықтыру үшін оралды пайдалануды ұсынады, себебі ол оны екі жаққа да бұруды жеңілдетеді және аузының екі жағын да бірдей сезімтал етеді. Ол сондай-ақ бұрылыстарда дөңгелектеп жүріп, тік бөліктерде жүгіріп өтетін овал тәрізді жолды сипаттайды. Алайда ол бұрылыста жылқыны баяулату керек екенін айтады, себебі жоғары жылдамдықпен, әсіресе аяқ тайғақ болғанда, тығыз бұрылыс жасау қауіпті. Жылқыны жинағанда, атты мінгісі келген адам мүмкіндігінше аз тізгін қолдануы керек. Ол денесінің еңісін өзгертуден аулақ болуы керек, себебі құлап кетуі мүмкін. Жылқы бұрылғаннан кейін оны дереу жылдам жүгіруге шақыру керек. Бұл оған соғыс кезінде пайдалы болатын шабуылдауды үйренуге көмектеседі. Жылқыға қысқа үзіліс берілгеннен кейін, оны басқа жылқылардан қашықтап, ең жылдам қарқынмен жүгіруге мәжбүр ету керек. Содан кейін оны тоқтатып, бұрып, оларға қарай қайтару керек. Жылқыны басқа жылқылардың немесе адамдар тобының жанында түсірмеу керек, оны жаттығу алаңында түсіру керек.

VIII бөлім: Жоғары оқу орны

Бұл бөлімде Ксенофонт соғыс атты даярлаудың жоғары деңгейдегі жаттығуларын, оның ішінде секіру және жолдан тыс жүгіруді сипаттайды. Ол сондай-ақ, атқа отырғызушыға осы жаттығуларды қалай орындау керектігін түсіндіреді, осылайша ат пен атқа отырғызушы жақсы үйретіліп, қиын жағдайларда бір-біріне көмектесе алады. Егер жылқы ешқашан секірмеген болса, оны бастапқыда бос тізгінмен арыққа жақындастыру керек. Шабандоз алдымен кедергіден өтіп, жылқыны ілесуге итермелеу үшін тізгінді тартып, сосын босату керек. Егер жылқы секірмесе, жеңіл қамшымен итермелеу керек. Ксенофонт жылқының тек кедергіні ғана емес, одан да асып өтетінін, ал кейін секіруге итермелеу үшін қамшының қажеті болмайтынын, тек шабандоздың артынан келе жатқанын көргенде секіретінін айтады. Жылқы осылай секіруге үйренгеннен кейін, оны алдымен кішкентай, содан кейін үлкен траншеялардан секіруге мінгізуге болады. Жылқы кез келген кедергіден секіруге дайындалғанда, Ксенофонт секіргенде шпорымен итеруді ұсынады, осылайша жылқы кедергіден асып өту үшін барлық денесін пайдаланып, қауіпсіз секіреді. Әйтпесе, артқы жағы қалып қоюы мүмкін. Жылқыны тік беткейге жоғары немесе төмен жүгіруге үйреткенде, оны алдымен жұмсақ жерде жаттықтыру керек. Ксенофонт оқырманға жылқы төмен жүгіргенде иығы шығып кетуінен қорықпау керектігін ескертеді. Содан кейін Ксенофонт шабандоздың отырысына тоқталады. Жылқымен жүгіргенде, шабандоз жылқы секіргенде сәл алға еңкеюі керек, себебі жылқы шабандоздың астынан сығу ықтималдығы азаяды. Жылқыны тоқтату үшін шабандоз кері еңкеюі керек, бұл жылдамдық өзгергендегі соққыны азайтады. Ксенофонт сондай-ақ, шабандоз арықтан секіргенде немесе таудан көтерілгенде, жылқының аузын жарақаттамау үшін тізгінді босатып, гривасын ұстауға кеңес береді. Тік беткейден төмен түскенде, шабандоз тік артқа қарай секіріп, жылқыны тізгінмен ұстауы керек. Бұл жаттығуларды орындалатын жері мен ұзақтығы бойынша өзгерту керек, осылайша жылқы жалықпайды. Шабандоздың барлық жерде жүргенде отырысын жақсарту үшін Ксенофонт жылқымен аң аулауды ұсынады. Егер бұл мүмкін болмаса, екі шабандоз бірлесіп жұмыс істеуі керек, біреуі екіншісін қуалауы керек. Қуалап келе жатқан шабандоздың доңғалақ ұштары дөңгеленген сүңгілері болуы керек. Ксенофонт осы бөлімді шабандоздың жылқыға мейірімділікпен қарауы керектігін және оны тек мойынсұнбаған жағдайда ғана жазалауы керектігін қайталап аяқтайды. Сонда жылқы мойынсұнудың сыйлық алатынын білгендіктен, көбірек ынталанады.

IX бөлім: Қатты әрі көңілді ат үстінде

Ксенофонт өте жарысқан жылқыға мінген кезде жануарды мүмкіндігінше аз мазалаудың маңыздылығын айтады. Атқа мінгеннен кейін, мінген адам әдеттегіден ұзақ уақыт бойы тыныш отыруы керек, ал жылқыны қозғалысқа келтіру үшін ең аз қимыл-қозғалыс жеткілікті. Ол бастапқыда баяу қозғалып, кейін біртіндеп жылдамдығын арттыруы керек. Кенеттен берілген сигналдар жылқыны алаңдатады. Жарысқан жылқыға тура жүруге рұқсат ету керек, оны үнемі бұрудың қажеті жоқ, себебі ол тура жүргенде көңілді болады. Бұл оны сергітіп, жайлы сезінуге көмектеседі. Жылқыны шаршату мақсатымен бірнеше рет жылдам жүгіруді талап етуге болмайды, өйткені бұл оны ашуландырады. Жарысқан жылқыны әрдайым бақылауда ұстау керек, осылайша ол мінген адаммен бірге қашып кетпеуі мүмкін. Оны басқа жылқылармен жарыстыруға болмайды, себебі бұл оны басқаруды қиындатады. Әдетте, жұмсақ жабдық, кедір-бұдыр жабдықтан жақсы. Егер кедір-бұдыр жабдық қолданылса, оны жұмсақ жабдық сияқты абайлап қолдану керек (осы принцип бүгінгі күнге дейін қолданылады). Мінген адам, әсіресе, жарысқан жылқының үстінде тыныш отыруға және оған мүмкіндігінше аз тиюге тиіс, тек дененің сақтық үшін қажетті бөліктерімен ғана. Иесі жарысқан жылқыға ашуланып жақындаспауы керек және оны қорқытатын нәрселерді жақындатпауы керек. Шайқас басталғанда, мінген адам жылқыны тоқтатып, демалдыруы керек, мүмкіндігі болса, оны тамақтандыруы керек. Алайда, Ксенофонт соғыс үшін тым жарысқан жылқыларды сатып алмауды ұсынады. Ксенофонт жай жылқыға керісінше, жарысқан жылқыға қолданылатын тәсілмен міну керек дейді.

Х бөлім: Көрнекті жылқы жасау және тістеу туралы кеңестер

Келесі бөлімде Ксенофонт атты қалай әдемі көрсетуге, ұлы және асыл мінезге ие етуге болатынын сипаттайды. Ол заманынан оздырылып, атқа үдейтін адамның жетекке тартып, қамшымен ұруға болмайтынын айтады, себебі мұндай мінеу жануарды алаңдатып, қорқытып, оған жағымсыз болады. Керісінше, дейді Ксенофонт, аттың өзінің жағдайынан ләззат алуы керек. Оны бос жетекпен мінуге, басын жоғары ұстап, мойнын иіп, алдыңғы аяқтарымен жерді тістеп, мінуден қуаныш алуға үйрету қажет. Мұны істеу үшін Ксенофонт атта екі жетек болуын ұсынады: біреуі жұмсақ, үлкен дискілері бар, екіншісі қатал, ауыр, жалпақ дискілері мен өткір тікендері бар. Егер ат қатал жетекті ұстаса, ол ауырсынуды ұнатпайды және жетекті тастап кетеді. Жолаушы жетектегі босаудың мөлшерін реттеу арқылы жетек қысымын бақылай алады. Содан кейін, ол жұмсақ жетекті тағып, оның тегіс болуына риза болып, барлық қимылын үлкен қуанышпен орындайды. Үлкен дискілер оның жетекті ұстап алуына кедергі жасайды. Барлық жетектер иілгіш болуы керек, сондықтан ат, қатты жетектей болғандықтан, оны жақыннан ұстап, тартып ала алмайды. Бос жетекпен ат аузында ештеңе ұстамай, жұмсақ ауызды сақтайды және жетекті тастап кетеді. Ксенофонт иілгіш жетекті кең және тегіс қосылыстары бар, оңай иіліп, біліктердің айналасына тығыз орналаспаған бірнеше бөліктері бар деп сипаттайды. Ал қатты жетек – бөлшектері оңай сырғанамайтын, бірақ бір-біріне итеріліп тұратын жетек. Мінген адам, қай жетекті қолданса да, бұрылғанда жетекті тартып, жауап алуға жеткілікті күш салуы керек, бірақ ат басын лақтырып жібермеуі керек. Ат мойнын көтергенде, мінген адам жетекті босатып, қысымды жеңілдетуі керек. Сондықтан, егер ат мойнын иіп, басын жоғары көтеріп, қуанышпен жүрсе, мінген адам одан күшті еңбек талап етпей, оған демалыс беруге тырысқандай, жұмсақ болуы керек. Ат жылдамдықпен жүруді ұнатады, сондықтан оған тым көп талап қоймаса, жылдам жүреді. Егер жолаушы атты жүгіруге шақырып, жетекпен ұстаса, ат өзін жинап, кеудесі мен алдыңғы аяқтарын көтереді. Бірақ бұл табиғи иілгіштік емес, себебі ат шектеуден ренжіді. Алайда, егер аттың күші оянса (яғни, оның энергиясы мен қуаты болса), ал мінген адам жетекті босатып жіберсе, ат мақтанышпен, әсем жүріс-тұрысымен және иілгіш аяқтарымен алға жылжиды. Ол тек қана дайын болмайды, сонымен қатар өзін ең үлкен салтанаттылықпен, рухпен және сұлулықпен көрсетеді.

XI бөлім: Парадтық жылқы жасау

Парад пен мемлекеттік шерулерде қолданылатын жылқының жоғары рухы және күшті денесі болуы керек. Кейбіреулер жылқының иілгіш аяқтары оны тік тұруға мүмкіндік береді деп ойласа да, бұл дұрыс емес. Оның орнына, жануардың қысқа және мықты иілгіш белдемі болуы керек (мұнда Ксенофонт қабырғалар мен тізе буындары арасындағы аймақты білдіреді, оны белдік емес, бүйір деп қарастыруға болады). Содан кейін жылқы артқы жағын астына жинап алады, ал жетекпен жоғары көтерілгенде, ол өзін тізе буындарына түсіріп, алғы жағын көтеріп, бүкіл құрсағын, тікшесіне дейін көрсете алады. Жылқы осылай істеген кезде, мінген адам жетекті босатып, жылқының өз еркімен орындауына мүмкіндік беруі керек. Жылқыны тік тұруға үйретудің бірнеше тәсілі бар. Кейбіреулер жылқыны тізе буындарының астынан итеріп, ал басқалары оның жанынан жүгіріп, тізе буындарына соққы береді. Алайда, Ксенофонт жылқының бағынуы үшін сыйлыққа деген құштарлығын пайдаланып, көңілдірек әдіс ұсынады. Ол, егер жылқыға да осындай жағдай жасалса, қамшы мен қысыммен үйретілген бишінің өнерінен гөрі әдемі болмайтынын айтады. Жылқының өзі мінген адамның белгілі бір сигналдарына жауап ретінде өздігінен орындауы керек. Мұны істеу үшін, мысалы, Ксенофонт жылқыны қатты шабыстырып, ол билеп, өзін көрсеткенше дейін жүргізуді айтады, сол кезде мінген адам дереу түсіп, жетекті алып тастауы керек. Бұл сыйлық жылқының кейінірек өз еркімен көрсетуіне себеп болады. Егер осындай сұлу жылқының иесі атты әскердің генералы болса, және оның жылқысының билеуі мен шапшаңдығы ең кішкентай қозғалыс жасаса (мұны алға жылжу деп түсіндіруге болады), сондықтан атты әскердің жылқылары оның артынан баяу қарқынмен ілесіп жүре алады, ал топ тым жылдам да, тым баяу да емес қарқынмен алға жылжиды, генерал ғана емес, бұл әсерлі болады. Егер ол ыңғайсыздық пен рухты ыңғырау мен сылқылдау арқылы шығарса, бүкіл топтың қызықты көрінісіне айналады.

XII бөлім: Жауынгерлік құрал-жабдықтар

Ең соңғы бөлімінде Ксенофонт шайқасқа кіргенде аттың да, оның үстіндегі сарының да қару-жарағын сипаттайды. Сары үшін корселеттің дұрыс киюі керектігін, ал сары беотиялық дулыға тағу керек екенін айтады. Сол қолын (жетектейтін бауымен ұстаған) қорғау үшін қолғап ұсынылды, сондай-ақ иық, қол, шынтақ және қолтық қорғалатын болды. Оның қалай дұрыс киілетіні одан әрі талқыланады. Содан кейін аттың қару-жарағы – маңдайлық, кеуделік және жамбас қорғағыштары талқыланды. Аттың қарны да ат құшағынан тігілген матамен қорғау ұсынылды. Аттың аяқтарын да қорғау қажет. Ксенофонт өзі таңдаған қарулары – махайра және қызыл жеміс ағашынан жасалған екі сүңгі туралы айтады, сондай-ақ ат үстінде сүңгіні қалай дұрыс лақтыру керектігін түсіндіреді.