Кіріспе

What Where – Сэмюэл Беккеттің 1983 жылғы Австрияның Грац қаласындағы Күз фестивалі үшін жаңа туынды сұранысымен жазылған соңғы пьесасы. Ол 1983 жылдың ақпан және наурыз айлары аралығында бастапқыда француз тілінде «Quoi où» деп жазылып, Бекеттің өзі аударған.

Қысқаша мазмұны

Ойынның басы әлсіз жарықтан шыққан мегафон дауысымен басталады: "Біз соңғы бесеуміз". Бірақ, қойылымда төрт ғана кейіпкер пайда болады: Bam, Bom, Bim және Bem (Римбоның "Дауыстар" сонетінен алынған), бірақ дауыс кездейсоқ Bum-ға емес, керісінше "Бам дауысына" тиесілі. Барлық ер адамдар бірдей сұр халат киіп, бірдей ұзын сұр шашты. Драманың басталуына дейін, сөзсіз, әрекеттің қысқаша шолуы жасалады. Төрт кейіпкер кіреді де шығады, кейін бәрі сияқты, екі актілік сөзсіз пантомима емес, Quad еске түсіреді. Осыған қанағаттанған Бам дауысы "Жақсы" дейді, жарықты сөндіріп, бізді әрекетке дайындайды. Ойын маусымдық үлгіде өрбиді. Дауыс көктем келгенін хабарлап, жарықты жағады. Бом солтүстіктен кіреді және Бам оны тергеу нәтижелері туралы сұрайды. Біз оның қызметіне кімнің ұшырағанын білмейміз – болжам Бум – тек оған "барлық жұмыстар" жасалғанын, ол "зор қысымға" ұшырағанын, "айқайлағанын" және "[жарылқау тілесе де]", ол әлі де "айтуға" бас тартқанын білеміз. Дауыс осы көріністің қалай ойналып жатқанына қанағаттанбайды және оларды қайта бастауға мәжбүр етеді. Бұл жолы Бам Бомның сол адамды қайта тірілтуге тырысқан-тырыспағанын білгісі келеді. Бом тырыспағанын айтады, сонда Бам оны өтірік айтқан деп айыптайды, өйткені ол ақпаратты алған және ол да сол сияқты сұраққа тартылады, мойындағанша. Бим келіп, Бомнан қандай ақпарат алу керектігін сұрайды. Бам тек "ол оған айтты" дегенді білгісі келетінін айтады. Бим осы ғана қажет екеніне көз жеткізеді, содан кейін тоқтата алады. Бам оған "Иә" дейді. Бамның дауысы қайталайды: "Жақсы емес, қайтадан бастаймын". Бим не мойындауы керектігін сұрайды. Бам оған "ол" айтқанын мойындауы керектігін айтады. Бим: "Бұл бәрі ме?" - дейді, ал Бам: "Ендеше не?" - дейді. Бим тағы да сұрайды, Бам да "иә" дейді. Содан кейін Бим Бомды өзімен бірге келуге шақырады, екеуі де шығып кетеді. Сол көрініс қайта ойналады, тек қазір жаз мезгілі. "Бам дауысы" уақыт өткенін айтады, бірақ бұл фактіні бейнелеуге тырыспайды; ол жай ғана айтылады. Бим қайтадан пайда болып, жауапқа тартылады. Бам оның "ол" айтқанын білгісі келеді, бірақ дауыс қайтадан наразы болып, оларды қайтадан бастайды. Бұл жолы Бимнен "қайда" екенін білгісі келеді, бірақ ол сұрамағандықтан білмейді. Соңында Бем пайда болады және оған Бимнен "қайда" екенін білуді бұйырады. Бем мен Бим бұрынғыдай шығып кетеді. Бізге тағы да уақыт өткені туралы хабарланды. Қазір күз, Бем қайтып келіп, Бимнің "қайда" екенін таба алмағанын хабарлайды. Дауыс толық әңгімені тыңдаудың қажеті жоқ және Бамды өтірік айтуда деп айыптап, оны "барлық жұмыстармен" қорқытады. Бұйрығын орындайтын ешкім болмағандықтан, Бам оны өзі алып кетеді. Дауыс бізге қыс келгенін айтады. Бам батыстан кіріп, басын иіп күтеді. Ақпаратты алды ма, жоқ па деп сұрауға немесе басқалар сияқты сәтсіз болса, өтірік айтты деп айыптауға ешкім қалмайды. Дауыс "қазіргі уақытта мен әлі де бармын" дейді. Енді саяхат жасаудың қажеті жоқ, уақыт өтуден басқа ештеңе істеуге болмайды. Ол көрермендерді өздерінен түсінуге тырысып, жарықты сөндіреді.

Бим және Бом

Беккеттің есімдері М әріпімен басталатын кейіпкерлерге деген құштарлығындай, есімдері М әріпімен аяқталатын көптеген кейіпкерлер де бар.

1920-30 жылдары өмір сүрген Bim мен Bom оның әңгімелер жинағынан бастап Беккеттің туындыларында үнемі кездеседі. Бұл – кеңес үкіметінің бір кезде мемлекеттің кемшіліктерін сатиралауға рұқсат берген орыс клоундары еді. Bim Bom туралы Wikipedia-дағы мақала орыс клоундарын жеке тұлға ретінде қарастырады, 1956 жылғы 30 сәуірдегі басылым да солай. Сэмюэл Беккетке арналған Faber Companion кітабында «Bim және Bom» (56-бет) деген жазба бар, онда олар көпше түрде де айтылады. Джеймс Ноулсонның Бекеттің өмірбаяны «Даңққа қадамдаған» есімдердің Ричард Олдингтонның «Enter Bim and Bom» шығармасынан, оның 1931 жылғы «Полковниктің қызы» романының эпилогынан алынғанын болжайды, бұл ағылшын футбол алаңында ағылшын қоғамының құлдырауына түсініктеме беру үшін пайдаланылған және «Бекет үшін күлкілі киіммен жамылған адамгершілік қатыгездігінің символына» айналған. Олар алғаш рет «Сары» әңгімесінде, содан кейін «Мерфиде» (Баммен бірге), «Годоны күту» мен «Соңғы ойын» пьесаларынан алынып тасталған үзінділерде пайда болады. Bom мен Bem «Қалай болса солай» романында пайда болып, соңында «Не, қайда» шығармасында сахнадан кетуімен аяқталады.

Шуберт

Беккет Франц Шуберттің "Winterreise" (Қысқы сапар) ән циклын өте жақсы көріп, Дитрих Фишер-Дискаудың осы әндердің таңғажайып жазбасын әсерлі тыңдайтын. Ол Шуберттің Грац қаласымен байланысы туралы да білген [Шуберт біраз уақыт сол қалада тұрған]. Шуберттің Лидеріндегі алғашқы өлеңі "Gute Nacht" (Қайыр түн) саяхатшысы сүйгенін жоғалтып, мамыр айынан қарлы қысқа дейін мұңды сапарға шығады. [Осы] Беккетке пьесасының формалық құрылымын ұсынды, көктемнен қысқа өту арқылы өлімді бейнеледі.

Томас Мур

Неміс телеарнасы үшін дайындалған жазбаларында Бекетт "ПА [яғни ойын алаңы] үшін – өткен күндердің жарығы" деп жазды. Ол бұл пьесаны Томас Мурдың "Көңілді түнгі уақытта" атты шығармасымен байланыстырғанын, оның ішінде "Қайғылы естелік маған өткен күндердің жарығын сыйлайды" деген жолдар бар екенін мойындады. "Бум" Беккеттің "соңғы бес пьесасында" айтылмаған жалғыз есім болғандай, "Бем" де Джойстың сөзжұйғылықтарындағы жалғыз жетіспейтін дауыс белгісі. Бірақ, одан да маңыздысы – Джойстың "бом", "Бимбам" және "бум" сөздерінің үйлесімі қандай контекстті білдіреді. "Есіктегі сот өкілінің бомбы" және одан кейін "Есіктегі Бимбам" – бұл мемлекеттік органдардың физикалық қысымын көрсетеді, және бұл Беккеттің кейіпкерлеріне ат қоюына әсер еткен болуы мүмкін, тіпті Джойстың туындысы оның жалғыз шабыт көзі болмаса да.

Интерпретация

Бекеттің сахна мен теледидардағы көптеген кейінгі шығармаларында сияқты, «What Where» шығармасының бір нақты түсіндірмесі табылмады. Ашық тоталитарлық сипат бар, сондықтан көптеген адамдар саяси тұрғыдан қарастырады, бірақ, «Катастрофа» алдындағыдай, мұнда одан да көп мәселе бар. Оны өзін-өзі зерделеумен айналысатын жалғыз сананың портреті ретінде де түсіндіруге болады. «Бам дауысы» екі ойыншыға «қайта бастауды» бұйырғаннан гөрі, маңыздысы, «Мен қайта бастаймын» дейді. Бүгінгі күнге дейін Арменияда «полиция күзетінен келетін азаптау және нашар қарым-қатынас кеңінен таралған». Азаптау көбінесе сотқа дейінгі қамауда күдіктінің мойндауын алу немесе үшінші тараптарға қарсы дәлелдер жинау мақсатымен жүзеге асырылады. Бекеттің «What Where» туралы айтқан сөзі әйгілі: «Мен оның мағынасын білмеймін. Оның мағынасы не екенін сұрама. Бұл – бір зат». Бұл пікірді беткей қабылдаудың қауіптілігі анық. Бекеттің Америка, Германия және Франциядағы үш қойылымдағы көзқарасын қалыптастыру жолынан көрінетіндей, оның ойында нақты бір нәрсе болғаны сөзсіз. Ол айтқан маңызды нәрсе – Бам дауысы «құбырдан тыс» келгендей сезілуі мүмкін. Бекет Прустта есте сақтауды «аналогияның бір ғана кереметі» деп атайды; ал оған дейін «көшкін» дейді. Есте сақтау қабілетінің жоқтығы, шындыққа жете алмау оның көптеген шығармаларының басты мәселесі болып табылады. Бекеттің кейіпкерлері (мысалы, «Footfalls»-тағы Мэй, «Not I»-дағы Ауыз) өзін-өзі қайталауға тағдырланған сияқты, себебі аналогияның кереметтері немесе апаттар оларға өз жағдайына сәл ғана түсінік береді. Бекет үшін есте сақтау – екінші қол білім. Сен сол жерде болған емессің. Тағы бір «сен» болған. Оның көрген-естігендеріне сенуге бола ма? Бекеттің драмалық эффект үшін жеке тұлғаны бөліп көрсетуі бұл бірінші рет емес (мысалы, «That Time» немесе «Ohio Impromptu»). Бекет адамдардың үнемі өзгеріп отыратын күйде екеніне сенеді, көбінесе өздерінің бұрынғы нұсқаларымен байланысу қиын («Крапп: Мен отыз жыл бұрын өзімді алып кеткен ақымаққа құлақ асып отырмын, мен соншалықты жаман болғанымды сену қиын»). Бекет монографиясында «әр күн сайын біз басқаша боламыз, кешегі апаттан бұрынғыдай емеспіз» деп жазады. Бам ностальгияға берілмейді (мысалы, «Come and Go» фильміндегі әйелдер сияқты), керісінше ол бір нәрсені есте сақтауға тырысады – «не», «қашан», «қайда» – олар қол жеткізбеуге тырысады. Оның «көрінісімен, тақырыптарымен, бейнелерімен, сөздерімен танысқандар, «не және қайда» деген сұрақ Эдиптің жұмбағы сияқты және жауабын табу мүмкін емес, бірақ сұрақ қою міндетті» деп ойлауы мүмкін. «Не?» және «Қайда?» деген қарапайым сұрақтардың орнына, толық сұрақтар оңай болуы мүмкін: «Өмірдің мәні неде?» және «Барлығы қайдан келді?» Егер Бам белгілі бір қылмыстың егжей-тегжейін анықтауға тырысса, онда қандай қылмыс туралы сұрақ қою керек. Джеймс Ноулсон «бұл қылмыс Кальдеронның «туылған күнәсі» болуы мүмкін деп санайды, оны Бекет өзінің мансабының басында осы эсседе айтқан. Сондықтан қылмыскердің кім екенін анықтау, тіпті оны ұстап алу да мүмкін емес».

Өндіріс тарихы

Беккет бұл шығарманы алғаш аяқтағанда оған риза болмады. Ол 1983 жылғы наурыз айында Кей Бойлге былай деп жазды: "Грацтың күзгі фестивалі үшін қысқаша театр туындысын аяқтадым, бірақ мен қанағаттанбадым." Оның жұмыс істеу әдетіне сай, ол бірнеше жыл бойы репетицияларда оны жетілдіріп, нәтижеге көбірек риза болды. Мысалы, бұрын теледидар мүмкін еткен көптеген өзгерістер сахналық нұсқасына қайта енгізілді.

1983 жыл

Пьесаның тұңғыш қойылымы 1983 жылғы 15 маусымда Нью-Йорктегі Гарольд Кларман театрында Алан Шнайдердің режиссерлігімен Бекеттің мәтініне (әрине) толық адал болды. Пьеса күтпегендей ұзаққа созылып, қойылымда ғана емес, мәтінде де нақты "ұзақсыраулар" байқалды. "Бұл соңғы сәтте келді, алғашқы екі пьеса репетицияда болғанда, автор Алан Шнайдердің кешін аяқтау үшін асығыс аударған болатын". "Кейбір сыншылар пьесаның саяси мағынасына ғана ден қойды. Алан Шнайдер бұл туралы Бекетке былай деп жазды: "Көптеген адамдар пьесаны саяси тұрғыдан түсіндіруге тырысады – менің ойымша, ол "Апаттан" кейін жарық көргендіктен мұндай түсінік туындауы мүмкін". "Бұл түпнұсқаның драмалық тұрғыдан өңделуі мен өзгеруі, әсерлі жаңарту болды". Эрик Браттер былай деді: "Экранда Бекет бұл Бамның естелік туралы әңгіме екенін анық көрсетеді. Азаптау өзін-өзі жазалау сипатына ие болады, естелік, өкініш және әңгімені айту қажеттілігінің нәтижесі". "Ұзын сұр көйлектердегі актерлердің денелік жағдайы күмәнді болғанда, қайта қарастырылған, теледидардағы төрт фигура енді жарықтан еріп, жоғалып келетін жүздер ретінде көрінді. Осылайша, What Where пьесасындағы кейіпкерлер мен денелер тек дауыс арқылы қалыптасады, қазіргіге қарағанда аз көрінетін, бірақ болашақтағы болмыс". Бекет бұл қойылымдағы жарықтандырылған алаңды "естелік өрісі" деп атады. "Көріп отырғанымыз естелік пен сценарий екені анық: нұсқаулар мегафоннан келеді, Бамның дауысы біз көретін нәрсені басқарады, кейіпкерлерді сөзсіз жылдам қозғалысқа итермелейді, фильмнің орамасын кері қайтаратын жылдамдықпен, содан кейін қайта басталады, кейде Бам қанағаттанбағанда тоқтап, тақырыптың күшін арттыру үшін сөздерді жетілдіреді. [Сондықтан пьесаны Крапптың соңғы таспасымен салыстыруға болады, сонымен қатар] Огайо Импромптумен көптеген ортақ белгілері бар, кейіпкерлердің сыртқы келбеті мен киім-кешегінің ұқсастығы, оқиғалардың кері жүруі және бейне мен қозғалыстың стильделуі ерекше көзге түседі". Олар бар болғандай бейнеленеді. "Бұл нұсқада екі Бам арасындағы айырмашылық механикалық түрде орындалды". "Жас Бамның дауысы сәл жоғарырақ, ал ескі Бамның дауысы төменірек және дауыстырақ болды". "Беккет өзінің "Штутгарт" дептерінде "S (Stimme [Дауыс]) = Бамның бетінің айнадағы бейнесі. S-тің дауысы алдын ала жазылған. Бам, бірақ өзгертілген" деп жазған. Бұл үлкейтілген және бұрмаланған өлім маскасы "бас деңгейінде ілінген" мегафонды алмастырды". Беккеттің неміс теледидарының өндірісінде жұмыс істеген оператор Джим Льюис, кем дегенде, "V" – "Бамның дауысы" туралы, бұл өлімнен кейінгі жағдай екенін айтты, өйткені бұл "өлгеннен кейінгі Бамның бейнесі немесе қабірден кейінгі бейнесі, не қалай атасаңыз солай". Сондықтан сахнадағы Бам – бұл динамиктен шығатын тәнсіз дауыстың "тарихи проекциясы". "Түпнұсқалық пьесада құрбандардан "қайда" сұрауға ерекше мән берілген, тіпті құрбан "қайда" деп айтса да. Беккет бұл мағынасыз қайталануды жойды, оның орнына әр кездесуде "Ол не деді?" және "Ол қайда деді?" деген теңгерімді сұрақтарды қосты. "Қайда" дегенге баса назар аударылмай, көптеген жағдайларда "оның" дегенге ауыстырылды, ал әр "қайда" сұрағынан кейін "не" деген сөз қосылды". Алты қойылым Париждегі Ронд Пойнт театрында өтті, онда Бам рөлін Дэвид Уоррилоу сомдады. Жаңартылған мәтін (What Where II деп аталады) бастапқы мимді, Бамның араласуын жойды және кейіпкерлер енді тек жүздер ретінде бейнеленді. "Je recommence" ("Мен қайта бастаймын") "Ici Bam" ("Мынау Bam") деп өзгертілді. "Техникалық қиындықтарға байланысты француз сахналық қойылымы Бамның бетінің үлкейтілген және бұрмаланған шағылысын шамыраған қызғылт түсті дөңгелекпен алмастырды. Шаберттің режиссерлік жазбасы былай: "Rond lumineux = source de Voix", ("Жарық дөңгелегі = Дауыстың көзі").

1999 жыл

Дэмиен О’Доннелл 1999 жылдың желтоқсанында Бекетт кино жобасы үшін «What Where» пьесасының фильмдік нұсқасын түсірді. Түсірілім Ирландияның Уиклоу графтығындағы Ардмор студиясында өтті. Бам рөлін Шон МакГинли сомдады және оған дауыс берді. Гари Льюис барлық басқа кейіпкерлерді ойнады, ал түпнұсқа мәтін мен сахналық көрсетімдер, соның ішінде бастапқы мим қолданылды. О’Доннелл пьесаны клаустрофобиялық, жоғары технологиялық кітапханада орналастырды, оның биік сөрелері флуоресценттік шамдармен шектеледі. «Мен қосамын» делінген кезде, есіктердің металлмен соғылуы мен металл едендегі анық естілетін қадамдар суық атмосфераны күшейтеді. О’Доннелл сұхбатында: «Түпнұсқа пьесада декорация жоқ, бірақ мен пьесаның билік пен биліктің теріс пайдалануы, сондай-ақ ақпараттың күш екендігі туралы екенін айттым, сондықтан кітапхананы барлық билік пен ақпаратты бақылайтын адам үшін метафора ретінде пайдаландық. Кастинг кезінде, мен белгілі бір актерлерді іздедім – экранға қорқыныш сезімін әкеле алатын адамдарды. Пьесада көптеген қауіп-қатер бар. «What Where» – Беккеттің басқа шығармаларында да кездесетін тақырып – ойланысқа жетелейтін, анық сезілетін зұлымдық туралы». Осылай ұсынылғанда, «What Where» Беккеттің «1984» романының аналогы екенін көру оңай. «Апат» пьесасының соңында үміт сәулесі бар. Ал бұл жерде олай емес. Уинстон Смиттей осы кейіпкерлер де мойынсұнуға мәжбүр етіледі. О’Доннелл «сценені реализмге жақындатып, екі актердің бет-әлпетіне назар аудару арқылы қараңғы, зұлым атмосфера жасайды». Оның айтуынша, «Түсірілім сізге қорқып отырған адамның жақын суретін көрсетуге мүмкіндік береді, бұл туындыға жаңа қырыс қосады». Бам соңғы рет өшірмес бұрын, тыңдаушыларға: «Ақылға қонымды болса, ақылға қонымды болсын» деп бұйрық береді, бірақ ақылға қонымсыз нәрсені қалай түсінуге болады? Зорлық-зомбылықты сипаттау үшін қандай сөз жиі қолданылады? Беккет мағынасын көрерменге өзі анықтауға қалдырды.

Бейімделулер

Пьеса 1988 жылы жазылған және 1997 жылы тұңғыш рет коммерциялық жазба түрінде жарық көрген Хайнц Холигердің бір актілі камералық операсы ретінде өңделген.