Кіріспе

Есінен тануға тырысудың қауіпті ойыны

Мұңқылдау ойыны немесе есінен тану ойыны – миға қасақана оттегі беруді тоқтатып, уақытша есінен танып, ләззат алу мақсатымен жасалатын әрекет. Осыған байланысты интернеттегі "Блэкаут" сынағы мұңқылдау ойынын онлайн режимінде қолдануға шақырады.

Іс-әрекеттің себептері

Есінен тану ойынының қозғаушы күштеріне қатысты шектеулі зерттеулер жүргізілді, алайда, қызығушылық іздеу тәуекел факторы ретінде анықталды, сондай-ақ, бұл аз тәуекелді әрекет деп қарастырылады. Осыған байланысты айтылатын себептер:

Тәртіпсіздікке ұшырау, шақыруға келісу, әлеуметтік топқа қабылдану жолы немесе болмыстың дұрыс еместігінен ләззат алу. Ес-түссіздікке ұшырау, көру қабілетінің нашарлауы немесе өлімге жақын тәжірибе секілді сезімдерді бастан өткеруге деген құштарлық. "Балалар мен жасөспірімдер есірткі қолданбай сезімге толу үшін" осы ойынды ойнайды. Балалар "бұл ойынды жыныстық қанағат алу үшін ойнамайды". Ол жиі эротикалық асфиксиямен шатастырылады, яғни жыныстық қызығу үшін оттегінің жетіспеуі. Эротикалық асфиксиядан өзгеше, есінен тану ойыны ересектер арасында сирек кездеседі.

Тиімділік механизмдері

Бұл практиканың көптеген түрлерінің негізінде екі басты механизм жатыр, екеуі де ми гипоксиясына (миға оттегінің жетіспеуіне) алып келеді. Бұл екі механизм көбінесе бірімен бірін шатастырады немесе бірегей деп қарастырады, бірақ олар мүлдем өзгеше, әйтсе де екеуі де миға қайтымсыз зақым келтіруге немесе өлімге себеп болуы мүмкін. Бұл екі механизм – тұншықтыру және өзінен туындаған гипокапния, олардың жұмыс істеу қағидасы келесідей:

Құшақтау

Мойынға белбеу немесе арқан сияқты байлау, немесе қолдың мойынға қысымы ішкі каротид артериясын қысады. Миға қан ағынының тікелей шектелуінен басқа, мойынға қысым жасау екі маңызды салдарға әкеледі: Каротид артериясына жасалған қысым барорецепторларды да қысымға ұшыратады. Бұл денелер мидағы қан тамырларының кеңеюіне себеп болады, нәтижесінде миды оттегімен жеткілікті қамтамасыз ету және ес-сақтау мүмкін болмайды. Сонымен қатар, вагус жүйкесі арқылы жүректің негізгі кардиостимуляторына сигнал жіберіледі, бұл жүрек соғуының жиілігі мен көлемін шамамен үштен бірге азайтады. Кейбір жағдайларда, бұл асистолияға, емдеуге қиын жүрек тоқтауының түріне ұласуы мүмкін деген деректер бар. Адамның қай уақытта және қалай тұрақты зақымдануға жететіні туралы пікірталас бар, бірақ вагус жүйкесіне қысым жасау пульс жиілігі мен қан қысымын өзгертеді және каротид синусының жоғары сезімталдығы бар жағдайларда қауіпті екеніне келісім бар.

Тыныс алудың жиілігі

Екінші механизм гипервентиляцияны (көшіргішпен шамадан тыс дем алуды) қажет етеді, ол гипокапнияның белгілері, мысалы, тітіркену, басы ауруы немесе есілсіздену сезілгенге дейін, содан кейін тыныс алуды ұстап тұру. Бұл ғана тоқырауды тудырады, бірақ егер өкпедегі ауа қысымын "қатты" немесе "кернеумен" (ауаны сыртқа шығару кезінде ауаның шығуына жол бермей, диафрагманы тығыздау немесе көмекшіге аю құшағын тигізу) арқылы көбейтілсе, әсері күшейеді деп саналады. Соңғы әрекеттер Вальсальва маневріне ұқсас, вагальды стимуляцияны тудыратын гипоксия әсерін күшейтеді. Гипервентиляция көмірқышқыл газын (CO2) шамадан тыс шығарады, ал организмде оттегінің қосымша мөлшері жиналмайды. Тыныс алу стимулына тек көмірқышқыл газы ғана жауапты болғандықтан, гипервентиляциядан кейін тыныс алу ұзаққа созылуы мүмкін, ми гипоксиясы пайда болғанға дейін. Қан да көмірқышқыл газының шамадан тыс шығарылуы нәтижесінде қалыптан тыс сілкінеді; бұл қанның pH көрсеткішінің артуы алкалоз деп аталады. Алкалоз мидың оттегімен тиімді жұмыс істеуіне кедергі келтіреді. Алкалоздың белгілері – бұлшық еттің қозуы, бұлшық ет спазмдары, аяқ-қолдың және ауыздың айналасында тітіркену және ұю, бас айналуы немесе есілсіздену, көбінесе эйфория сезімі ретінде қабылданады. Организмде алкалоз көбінесе тамырлардың кеңеюіне (қан тамырларының кеңеюіне) әкеледі, бірақ мида ғана ол тамырлардың тарылуына (қан тамырларының тарылуына) әкеледі. Бұл тамырлардың тарылуы, күрт қан қысымының артуынан немесе "кернеумен" тынысты ұстап тұрғанынан одан да нашарлайды. Алкалоздың әсерінен пайда болған эйфориядан кейін гипоксияның әсерінен пайда болған есінен айырылу тез пайда болуы мүмкін. Гипервентиляциядан есінен айырылуға әкелетін оқиғалар кезеңі мынадай:

Альвеолалық CO2 ішінара қысымының төмендеуі. Артериялық CO2 ішінара қысымының төмендеуі. Қанның pH көрсеткішінің жоғарылауы (тыныс алу алкалозы). Миды қанмен қамтамасыз ететін қан тамырларының тарылуы. Мидағы қанның жиналуы. Ми қандағы оттегін (O2) тез пайдаланады. Мидағы оттегінің концентрациясы төмендейді. Ми тінінің гипоксиясынан есінен танып қалу. Ми оттегі қорын сақтай алмайды және басқа мүшелерден айырмашылығы, оттегі тапшылығына төзімділігі өте төмен, егер тамырлардың тарылуы кері бұрылмаса, ол өте осал. Әдетте, егер ми гипоксиялық болса, организмдегі автономды жүйелер қанды миға басқа мүшелердің есебінен ауыстырады; бірақ ми тамырлары тарылғандықтан, бұл механизм қол жетімді емес. Тамырлардың тарылуы тек тынысты тоқтату арқылы қанда көмірқышқыл газының жиналуымен ғана кері қайтарылады. Кейбір жағдайларда аю құшағын мойынға қысыммен ауыстырады, онда есінен айырылу тұншығу мен өзінен туындаған гипокапнияның қосындысы болады.

Басқа механизмдер

Басқа әдістермен де ес-түссіздікке түсіруге болады, бірақ олар көбінесе даулы: каротид синусына қысым салу ешқандай қосымша әрекетсіз синкопты (естен тануды) тудыруы мүмкін, бірақ оны қайта жасау қиын және бұл ойынның негізі емес. Каротид синусы синкопына бейім адамдар, оның пайда болуына дейін осы жағдайдан хабарсыз болады, олар үшін бұл ойын өте қауіпті болуы мүмкін. Жындыру және өздігінен туындаған гипокапния салдарынан естен тану кезінде құрбан болған адамдар шағын уақытқа арман көру немесе галлюцинациялар көруі мүмкін, содан кейін есін жинап, қысқа мерзімді есте сақтау қабілетін жоғалтып, қол-аяқтарын еріксіз қозғайды. Жындыру тоқтатылса, әдетте бірнеше секунд ішінде толыққанды қалпына келу мүмкін.

Ауру таралуы

2008 жылы Есірткі және психикалық денсаулық орталығы жүргізген зерттеуде Канаданың Онтарио провинциясындағы кем дегенде 79 000 студенттің осы іс-әрекетке қатысқандығы анықталды. 2006 жылы Огайо штатының Уильямс округінде жастардың денсаулығына қатысты жүргізілген сауалнамада 12-18 жас аралығындағы жастардың 11%-ы және 17-18 жас аралығындағы жастардың 19%-ы осыны жасағанын хабарлады. 2021 жылы TikTok әлеуметтік желісінде "Қараңғылықке тапсыру" деп аталатын бәсеке кеңінен таралып, нәтижесінде бірнеше баланың қаза болуына әкеп соқты.

Жарақат алушылар мен өлім-жітім

Миды қышқылтегінен айыратын кез келген әрекет ми жасушаларының орташадан ауыр зақымдануына алып келуі мүмкін, бұл неврологиялық функцияның қанағатсыз жоғалуына соқтырады – концентрациялауда қиындық тудырудан немесе қысқа мерзімді есте сақтау қабілетінің төмендеуінен бастап, өмір бойына созылатын ауыр психикалық кемістікке, тіпті өлімге дейін. Қайтыс болу мен неврологиялық зақымдардың статистикасы күмәнді, нақты эмпирикалық зерттеулер жоқ. Дегенмен, көрсеткіштер бұл әрекет өлім мен мүгедектікке, әсіресе дамыған елдердегі жасөспірім ұлдар арасында маңызды үлес қосатынын көрсетеді. Көптеген адамдар өлімнің нақты санын азайтып көрсетуге болады, себебі оны қасақана өлімге (суицидке) қате жатқызады. АҚШ Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының (CDC) жүргізген бір зерттеуі 1995 жылдан бері АҚШ-та 6 мен 19 жас аралығындағы кем дегенде 82 жастың осы ойын салдарынан қайтыс болғанын көрсетеді (осы жастағы суицид салдарынан қышқылтектік тұншығудан өлгендердің шамамен 1 пайызы), кестеге қараңыз. Олардың 86,6 пайызы – еркек, ал орташа жасы 13,3 болған. Бұл өлімдердің 95,7 пайызы жастар жалғыз болған кезде орын алған; қайтыс болғандардың 92,9 пайызының ата-аналары осы ойын туралы хабарсыз болған. Өлім деректері 31 штаттан тіркелді және географиялық орналасуы, маусымы немесе апта күні бойынша ешқандай байланыс байқалмады. Неврологиялық зақымды дәл анықтау қиын, себебі жалпыланған, алған неврологиялық мүгедектікті нақты болған оқиғамен байланыстыру қиын. Сонымен қатар, құлау, бақылаусыз қозғалыстар немесе мойынға байлау арқылы немесе көмекшінің әрекетінен туындаған жарақаттар болуы мүмкін. Мұндай жарақаттарға мидың шайқалуы, сүйек сынуы, тілді шағу және көздерден қан кету жатады. CDC ата-аналарды, педагогтарды және денсаулық сақтау қызметкерлерін осы ойынның белгілерімен танысуға шақырады.

Танымал мәдениетте

Сусыну ойыны құбылысы 2014 жылы Диана Лопестің "Сусыну" романы негізінде түсірілген "Сусыну ойыны" атты телефильмде көрсетілді. "Criminal Minds" сериалының 5-ші маусымындағы "Қауіпті іскерлік" атты эпизодта, сериалдық кісі өлтіруші сусыну ойынының онлайн нұсқасын пайдаланып, жасөспірімдерді қасақана өз-өзіне қол жұмсауға итермелейді.