Кіріспе

Платонның академиясы (Ἀκαδημία), Платон академиясы, Платон академиялық мектебі деп әр түрлі аталатын бұл орталық б.з.д. 387 жылы Платонмен Афинада құрылған ежегі философиялық, зерттеу және білім беру орталығы болды. Аристотель өзінің Лицей мектебін құруға дейін онда жиырма жыл (б.з.д. 367–347) оқыды. Академия эллинистік кезеңде скептикалық мектеп ретінде жалғасты, Ларисалық Филонның б.з.д. 83 жылы қайтысымен тоқтатылды. Платон академиясы б.з.д. 86 жылы римдік диктатор Сулламен жойылды. Кейіннен Афинада Платон академиясының дәстүрін жалғастыруды мақсат еткен неоплатон академиясы құрылды. Бұл академия 529 жылы Юстинианмен жабылды, соның салдарынан бірқатар ғалымдар Харранға қашып, классикалық мәтіндерді зерттеуді жалғастырды. 1462 жылы Козимо де Медичи Флоренциядағы Платон академиясын құрды, ол Ренессанстың басталуына ықпал етті. 1926 жылы Афина академиясы құрылды, оның негізгі қағидалары Платонның тарихи академиясына тікелей байланысты болды.

Тарих

Академия – ежелгі Афина қаласының қабырғасының сыртындағы мектеп. Ол Афина құдайына арналған зәйтүн ағаштарының тоғайында немесе жанында орналасқан, Кимон осы аумақты қабырғамен қоршағанға дейін бұл жер болған және грек мифологиясындағы Аттика батыры Академның есімімен аталып, Академия деп белгіленді. Академус Спартаның шабуылынан Афинаны құтқарған дейді, ол Троялық Еленаның жасырынған жерін ашты, себебі ол Троя соғысынан бірнеше жыл бұрын Тесей патшасымен ұрланған еді. Осылайша Афинаны соғыстан сақтап (немесе кем дегенде кейінге шегеріп), Академус Афинаның құтқарушысы ретінде қарастырылды. Оның жері, алты стадион (барлығы шамамен бір шақырым, немесе жарты миль; стадионның нақты ұзындығы әртүрлі болды) Афинаның солтүстігінде, тіпті көршілес қала-мемлекеттердің де құрметіне ие болды және көптеген жергілікті соғыстар кезінде жойылудан аман қалды. Академия орны Афинаға қасиетті болды; ол қола дәуірінен бері оның діни культін қорғап келді. Бұл орын, мүмкін, егіз батыр құдайлар Кастор мен Полидевк (Диоскурлер) -мен де байланысты болған, өйткені осы орынмен байланысты батыр Академ ағайындарға Еленаның қарындасын Тесей қайда жасырғанын ашқан деп есептелді. Спартаның ұзақ дәстүріне және Спартаның қамқоршы құдайлары болған Диоскурлермен байланысына құрмет көрсетіп, спарталық әскер Атикаға шабуыл жасағанда осы бастапқы "Академия тоғайларын" қиратпады. Олардың діншілдігін римдік Сулла бөліспеді, ол б.з.д. 86 жылы қоршау машиналарын салу үшін Афинаның қасиетті зәйтүн ағаштарын кесіп тастады. Академияда өткізілген діни обрядтардың бірі – қала ішіндегі құрбандық алаптарынан Прометейдің Академиядағы құрбандық алабына дейін факелмен жарысу болды. Академияға дейін созылған жол афиналықтардың қабір тастарымен көмкерілген, сонымен қатар аймақта жерлеу ойындары және Афинадан Хекадемияға, содан кейін қалаға оралған Дионисий шеруі өтті.

Платонның мектебі

Кейінірек Платон мектебі деп аталатын бұл мектеп Академияның бір бөлігі болған сияқты. Платон мұралық мүлікті отыз жасында алды, онда Театет Сунийский, Архитас Тарантский, Леодам Тасоский және Неоклид сияқты адамдармен бейресми жиындар өткізді. Дебра Найлстің сөзінше, Спеусипп шамамен б.з.д. 390 жылы топқа қосылған. Ол былай деді: "Б.з.д. 380-жылдардың ортасында Евдокс Книдский келгенге дейін Евдем академияны ресми деп танымайды". Мектептің ресми түрде қашан құрылғаны туралы нақты тарихи мәлімет жоқ, бірақ қазіргі ғалымдардың көпшілігі бұл оқиғаның б.з.д. 380-жылдардың ортасында, шамамен б.з.д. 387 жылдан кейін болғанына келіседі, осы кезде Платон Сицилияға жасаған алғашқы сапарынан оралған деп есептеледі. Бастапқыда жиналыстар Платонның мүлігінде де, жақын жердегі Академияның жаттығу залында да өткізілді, және төртінші ғасыр бойы осылай болды. Академия жалпы жұртқа ашық болғанымен, оның негізгі қатысушылары жоғары топқа жататын адамдар еді. Дегенмен, кемінде Платонның өмірінде мүшелік үшін төлем алынбады. Бірақ, ересек және жас мүшелердің арасында айырмашылық болды. Академияда Платонмен бірге оқыған екі әйел белгілі: Флиустан Аксиотея және Мантинеядан Ласфения. Диоген Лаэртій Академия тарихын үш кезеңге бөлді: Ескі, Орта және Жаңа. Ол Ескі Академияның басшысы ретінде Платонды, Орта Академияның басшысы ретінде Аркесиласты және Жаңа Академияның басшысы ретінде Лакидті көрсетті. Секст Эмпирик Платонның ізбасарларының бес тобын атады. Ол Платонды бірінші Академияның, Аркесиласты екіншісінің, Карнеадты үшіншісінің, Филон мен Шармадасты төртіншісінің және Антиохты бесіншісінің негізін қалаушы деп санады. Цицерон тек екі Академияны мойындады: Ескі және Жаңа, және соңғысы Аркесиластан басталды.

Ескі академия

Академияның "Ғылымтанушысы" Платонның тікелей ізбасарлары Спеусипп (б.з.д. 347–339), Ксенократ (б.з.д. 339–314), Полемон (б.з.д. 314–269) және Крейтес (б.з.д. шамамен 269–266) болды. Академияның басқа да көрнекті мүшелері Аристотель, Гераклид, Эвдокс, Филипп Опус және Крантор еді. Кем дегенде Платон заманында мектепте ешқандай арнайы ілім оқытылмады; керісінше, Платон (және, мүмкін, оның басқа да достастары) басқалар зерттеп, шешетін мәселелер қойды. Дәрістер берілгенін көрсететін деректер бар, ең әйгілісі – Платонның «Жақсылық туралы» дәрісі; бірақ диалектиканы қолдану жиірек болған болуы мүмкін. Растамауы мүмкін бір әңгімеде, мектеп құрылғаннан кейін 700 жыл өткен соң, Академияның кіреберісіне «Геометрия білмейтін ешкім кірмесін» деген жазу жазылған екен. Көптеген адамдар Академиялық оқу бағдарламасы Платонның «Мемлекеті» еңбегінде сипатталғанға ұқсас болды деп ойлады. Дегенмен, басқалар мұндай көзқарас осы диалогта бейнеленген идеалды қоғамның ерекшеліктерін назардан тыс қалдырады деп санайды. Оқу пәндері, әрине, математиканы, сондай-ақ Платонның диалогтарында талқыланатын философиялық тақырыптарды қамтыды, бірақ сенімді деректер аз. Қазіргі ғылыми зерттеулерге қатысты деректер де бар: Симплиций Платонның басқа мүшелеріне аспан денелерінің байқалатын, ретсіз қозғалысының ең қарапайым түсіндірмесін табуды тапсырғанын айтады: «қандай біркелкі және реттелген қозғалыстарды болжау арқылы планеталардың қозғалысына қатысты байқалатын құбылыстарды түсіндіруге болады». (Симплицийдің сөзіне қарағанда, Платонның әріптесі Эвдокс бұл мәселені алғашқылардың бірі болып зерттеді.) Платон академиясы ежелгі әлемде болашақ саясаткерлерді даярлайтын мектеп болған және көптеген белгілі түлектерді тәрбиелеген деп жиі айтылады. Алайда, дәлелдерді жақында зерттеген Малкольм Скофилд Академияның практикалық (яғни теориялық емес) саясатқа қаншалықты қызығушылық танытқанын анықтау қиын екенін айтты, өйткені біздің көптеген деректеріміз «Платонның жақтастары мен қарсыластары арасындағы ежелгі пікір таластарын көрсетеді».

Орта академия

Шамамен б.з.д. 266 жылы Аркесила Академияның басшысы болды. Аркесила тұсында (б.з.д. 266–241 жж.), Академия Пирронизмге өте жақын академиялық күмәндануға баса назар аударды. Аркесиладан кейін Киринейлік Лакид (б.з.д. 241–215 жж.), Эвандер мен Телекл (бірлесіп) (б.з.д. 205 – шамамен 165 жж.), және Гегесин (шамамен б.з.д. 160 ж.) Академияны басқарды.

Жаңа академия

Жаңа немесе Үшінші академия б.з.д. 155 жылы Арцесиладан кейінгі төртінші ғалым Карнеадтан басталады. Ол әлі де күмәншілдікке толы болды, абсолютті шындықты білу мүмкіндігін жоққа шығарды. Карнеадтан кейін Клитомах (129 – шамамен 110 б.з.д.) және Ларисалық Филон ("Академияның соңғы даусыз басшысы", шамамен 110–84 б.з.д.) келді. Джонатан Барнстың сөзінше, "Филон академиямен географиялық тұрғыдан байланысы бар соңғы платонист болған сияқты". Шамамен 90 б.з.д. жылы Филонның шәкірті Аскалондық Антиох скептицизмді жоққа шығарып, стоицизмді қолдай отырып, өзінің Платонизмнің қарсы нұсқасын оқытуды бастады, бұл Орта Платонизм деп аталатын жаңа кезеңді ашты.

Академияның жойылуы

88 жылғы Бірінші Митридат соғысы басталғанда, Ларисалық Филон Афинадан Римге қашып, өмірінің соңына дейін сонда болды. 86 жылы Луций Корнелий Сулла Афинаны қоршап алып, қаланы жаулап алды, көптеген қиратушылықтарға себеп болды. Осы қоршау кезінде ол Академияны қиратты, Плутархтың айтуынша: "Ол қасиетті тоғайларды басып алып, қала маңындағы ең көп ағаштары бар Академияны, сондай-ақ Лицейді қиратты". Академияның қирауы соншалықты ауыр болғандықтан, оны қайта құру мен қайта ашу мүмкін болмады. Антиох шамамен б.з.б. 84 жылы Александриядан Афинаға оралғанда, оқытуын қайта бастады, бірақ Академияда емес. 79/8 жылы одан сабақ алған Цицерон Антиохтың Птолемей атындағы гимназияда сабақ бергенін айтады. Цицерон Академия орнына бір күндізгі уақытта барғандағы жағдайды былай сипаттады: "Сол сағатта ол тыныш және адамсыз болды".

Неоплатон академиясы

П.з.б. бірінші ғасырда Платон академиясы жойылғанмен, философтар рим дәуірінде Афинада платонизмді оқытуды жалғастырды, бірақ бесінші ғасырдың басында (шамамен 410 ж.) қайта жаңғырған академия (алғашқы академиямен байланысы жоқ) бірнеше жетекші неоплатонистер құрды. Афинадағы неоплатонизм оқытуының бастауы белгісіз, бірақ 430-шы жылдардың басында Афинаға келген Прокл Афиналық Плутарх пен оның әріптесі Сирианды сол жердегі академияда оқытатынын көрді. Афинадағы неоплатондар өздерін «мұрагерлер» (диадохой, бірақ Платонның) деп атады және өздерін Платонға дейінгі үзіліссіз дәстүр ретінде таныстырды, бірақ түпнұсқа академиямен географиялық, институционалдық, экономикалық немесе жеке байланыс болмаған. Мектеп жеке қаражат есебінен құрылған сияқты, ол үлкен үйде жүргізілді, оны Прокл Плутарх пен Сирианнан мұра етті. Неоплатоникалық академияның басшылары – Афиналық Плутарх, Сириан, Прокл, Маринус, Исидор және, соңында, Дамаск. Неоплатон академиясы Прокл тұсында (485 ж. қайтыс болды) өркендеді. Севериан одан оқыды. VI ғасырда қайта жаңғырған неоплатон академиясының соңғы грек философтары эллиндік мәдениет аймағының әртүрлі бөліктерінен келген және ортақ мәдениеттің кең синкретизмін көрсетеді (коине қараңыз): Агатхиас айтқан жеті академиялық философтың бесеуі мәдени жағынан сириялық болды: Гермиас пен Диоген (екеуі де Финикиядан), Газалық Исидор, Сириялық Дамаск, Коэле Сириялық Ямблих және мүмкін Киликиялық Симплиций. Зерттеушілер арасында дау тудыратын мәселе – Иоанн Малалас айтқандай, Афинада философия оқытуды тоқтату туралы императордың арнайы жарлығы болды ма, әлде бұл тек крещениеден бас тартқандарға оқытуды толығымен тыйым салу болды ма. Неоплатоникалық академияның соңғы басшысы Дамаск (540 ж. қайтыс болды). Агатхиасқа сәйкес, оның қалған мүшелері Сәсәни патшасы Хосрау I билігінде, оның астанасы Ктесифонда қорғаныс іздеді, әдебиет пен философияның құнды жазбаларын, сондай-ақ ғылымның бір бөлігін алып келді. 532 жылы парсы және Византия империясы арасындағы бейбіт келісімге қол жеткізілгеннен кейін олардың жеке қауіпсіздігіне кепілдік берілді (дін бостандығы тарихындағы алғашқы құжат). Неоплатон академиясы толығымен жойылмаған болуы мүмкін. Шет елге қуылғаннан кейін Симплиций (және басқалармен бірге) Эдессаның жанындағы Каррагеге барған болуы мүмкін. Содан, сүргін академиясының студенттері тоғызыншы ғасырға дейін сақталған, Бағдадта неоплатоникалық түсіндірме дәстүрінің араб тілінде қайта жаңғыруына жеткілікті уақыт болды. Академия орны Колонның жанында, Афинаның Дипилон қақпаларынан шамамен солтүстікке қарай орналасқан. Бүгінге дейін қонақтар Колонос және Платон академиясы (пошталық код GR 10442) ауданындағы Кратил көшесінің екі жағында орналасқан Академияның археологиялық орнын көре алады. Кратил көшесінің екі жағында маңызды ескерткіштер бар, соның ішінде геометриялық дәуірдегі қасиетті үй, гимназия (б.з.б. бірінші ғасыр – б.з. бірінші ғасыры), прото-гелладикалық күмбезді үй және Перистил ғимараты (б.з.б. төртінші ғасыр), бұл Платон академиясына тиесілі болған жалғыз маңызды ғимарат болуы мүмкін.