Пьер Ле Плей: Француз ғалымы, инженер және қоғамтанушы

Кіріспе

Француз социологы және инженеры Пьер Гийом Фредерик ле Плей (lə. plɛ; 1806 жылдың 11 сәуірі – 1882 жылдың 5 сәуірі) – француз инженеры, социолог және экономист.

Өмір

Кедендік кеңсе қызметкерінің ұлы, Ле Плей École Polytechnique және École des Mines мектебінде білім алған. École des Mines мектебінде оқып жүрген кезінде, тіпті жас кезінде, социалистік ойшыл Сент-Симонның ізбасарымен достық қарым-қатынас орнатып, социологиялық мәселелерге қызығушылық танытқан. 1820-ші жылдардың соңында Ле Плей Германияның кен орындарын зерттеу үшін ұзақ саяхат жасаған. 1830 жылы зертханадағы апат Ле Плейдің сол қолына ауыр зақым келтіріп, оны өмір бойы мүгедек қылған. Парижде жазылып жатқанда шілде революциясының куәсі болды және содан кейін француз қоғамын мазалаған мәселелерді зерттеуге кірісті. 1834 жылы ол тау-кен статистикасының тұрақты комитетінің төрағасы болып тағайындалды. 1830-шы жылдардың қалған бөлігін ол Еуропаның шалқарынан аралап, тау-кен сарапаны ретінде кен орындары мен олардағы жұмысшылардың жағдайы туралы эмпирикалық зерттеулер жүргізді. 1840 жылы École des Mines мектебінің бас инженері және металлургия профессоры болды, ал 1848 жылы инспектор болып тағайындалды. 1840 жылдары ол сондай-ақ Урал тауларындағы тау-кен компаниясының директоры болды. Осы кезеңде ол Феликс Дюпанлуп, Альфонс де Ламартин, Шарль Монтелембер, Адольф Тьерс және Алексис де Токвиль сияқты Францияның жетекші ойшылдарымен және саясаткерлерімен кездесіп, әлеуметтік мәселелерді талқылады. Шамамен ширек ғасыр бойы Ле Плей Еуропаны аралап, жұмысшы табының әлеуметтік және экономикалық жағдайына қатысты мол материал жинады. 1855 жылы ол «Еуропалық жұмысшылар» (Les Ouvriers Européens) атты 36 монографиядан тұратын, түрлі салалардағы типостық отбасылардың бюджетін зерттейтін еңбек жариялады. Бұл еңбегі ғылым академиясының Монтион сыйлығымен марапатталды. 1856 жылы Ле Плей Société internationale des études pratiques d'économie sociale (Халықаралық әлеуметтік экономиканы практикалық зерттеулер қоғамы) құрды, ол өз күшін негізінен қоғамның негізін қалаушысы белгілеген бағыттар бойынша әлеуметтік зерттеулерді дамытуға арнады. 1881 жылы құрылған қоғамның журналы «La Réforme Sociale» екі апта сайын жарық көреді. 1840 жылдары Еуропаға саяхат жасағанда Ле Плеймен Ресейде кездескен Император Наполеон III оған 1855 жылғы көрмені ұйымдастыруды тапсырды. Келесі жылы Наполеон III Ле Плейді Мемлекеттік кеңеске, Екінші француз империясының заң шығарушы жиналысына мүше етіп тағайындады, онда оның ресми міндеттеріне көптеген өнеркәсіптерді бақылау кірді. Ол 1867 жылғы көрменің бас комиссары, империя сенаторы және Легион д'Онердің үлкен офицері болды. Императордың тікелей тапсырмасымен Ле Плей француз қоғамын жақсарту жөніндегі ұсыныстарын «Франциядағы әлеуметтік реформа» (1864) еңбегінде жариялады. Бастапқыда атеист болған Ле Плей уақыт өте келе діннің қажеттілігіне көз жеткізді. Ол бұл эссесінде христиан дінін дарвинизмге, күмәнділікке және нәсілшілдікке қарсы қорғады. Франко-прусс соғысынан және 1870 жылы Екінші империяның құлауынан кейін ол Францияның саяси және әлеуметтік айырмашылықтарын жазып, жаңадан құрылған «Әлеуметтік бейбітшілік одақтарын» құрды және басқарды. Ол 1879 жылы, өлімінен үш жыл бұрын католик дініне кірді. Францияда осы кезеңде әдеттегі құқық бойынша жұмыс істейтін заң тарихының ғалымдары Ле Плейдің әдістерін ғылыми зерттеулерде алғаш рет қолданды. 1970 жылдардың басында осы үрдіске этнологтар мен тарихшылардың саны көбейді, әсіресе тарихи антропология мектебінің өкілдері: Андре Бургиер, Эммануэль Ле Рой Ладури. 1989 жылы жарық көрген және өз саласындағы анықтамалық кітапқа айналған этнолог Жорж Огустинс Ле Плейдің отбасы типтерін жіктеуін қайта қарастырды. 1960 жылдардың соңынан бастап кейбір социологтар Ле Плейдің еңбектерін қайта ашты, Ле Плейдің көзқарастары консервативті екені туралы қалыптасқан пікірді жоңғылтты, атап айтқанда Пол Лазарсфельд, Антуан Савой және Бернард Калаора. 1970 жылдардың соңында тарихшы және демограф Эммануэль Тодд, Эммануэль Ле Рой Ладури мен Питер Ласлеттің шәкірті, қауымдық отбасы жүйесінің (Ле Плейдің сөзімен айтқанда патриархалды отбасы) таралу аймағы мен 20-ғасырда коммунизм үстемдік құрған аймақтар арасындағы географиялық ұқсастыққа таң қалды. Ол Ле Плейдің отбасы құрылымын зерттеуін қайта өңдеп, дәстүрлі отбасы құрылымы мен еуропа тарихындағы үлкен идеологиялық және қоғамдық қозғалыстар (діни және саяси таңдаулар, экономикалық даму) арасындағы байланысты көрсететін бірнеше кеңінен таралған кітаптар жариялады.

The son of a custom house official, Le Play was educated at the École Polytechnique and the École des Mines. He took an interest in sociological questions even as a young man at the École des Mines, befriending a follower of the socialist thinker Saint Simon. In the late 1820s, Le Play undertook an immense walking tour of Germany investigating its mines. In 1830, a laboratory accident seriously damaged Le Play's left hand and left him disabled for life. While he was recovering in Paris, he was a witness to the events of the July Revolution, and thereafter resolved himself to studying the issues that plagued French society. In 1834, he was appointed chairman of the permanent committee of mining statistics. He spent the remainder of the 1830s traveling the backroads of Europe as a mining expert, and conducting empirical studies on the state of mines and their workers. In 1840, he became engineer in chief and professor of metallurgy at the École des Mines, and was made inspector in 1848. In the 1840s he also became the manager of a mining company in the Ural Mountains. During this time he also met with many of France's leading thinkers and politicians, including Félix Dupanloup, Alphonse de Lamartine, Charles Montalembert, Adolphe Thiers, and Alexis de Tocqueville, to discuss social issues. For nearly a quarter of a century Le Play travelled around Europe, collecting a vast amount of material bearing on the social and economic condition of the working classes. In 1855, he published Les Ouvriers Européens (The European Workers), a series of 36 monographs on the budgets of typical families selected from a wide range of industries. This work was crowned with the Montyon prize conferred by the Académie des Sciences. In 1856, Le Play founded the Société internationale des études pratiques d'économie sociale (International Society for Practical Studies of Social Economy), which has devoted its energies principally to forwarding social studies on the lines laid down by its founder. The journal of the society, La Réforme Sociale, founded in 1881, is published fortnightly. Emperor Napoleon III, who had met Le Play in Russia during his travels across Europe in the 1840s and held him in high esteem, entrusted him with the organization of the Exhibition of 1855. The following year Napoleon III appointed Le Play to the Council of State, the legislative assembly of the Second French Empire, where his official duties included overseeing numerous industries. He was made commissioner general of the Exhibition of 1867, senator of the empire and Grand Officer of the Légion d'honneur. At the prompting of the Emperor, Le Play published his recommendations for improving French society in his work Social Reform in France (1864). Initially an atheist, Le Play gradually became convinced of the need for religion. In the essay he defended Christianity against Darwinism, scepticism, and racialism. After the Franco Prussian War and the fall of the Second Empire in 1870, he founded and directed the Unions of Social Peace, an organization composed of study circles of leading men dedicated to healing France's political and social divisions. He converted to Roman Catholicism in 1879, three years before his death. At about the same time in France, legal history academics working on customary law were the first to re apply Le Play's methods in scientific research. In the early 1970s, a growing number of ethnologists and historians joined this trend, especially those within the historical anthropology school: André Burguière, Emmanuel Le Roy Ladurie. In a 1989 book which became a reference in its field, ethnologist Georges Augustins reshaped Le Play's family types classification. Some sociologists rediscovered Le Play's work as well from the late 1960s on, overcoming the general opinion that Le Play's views were just overly conservative, particularly Paul Lazarsfeld, Antoine Savoye and Bernard Kalaora. At the end of the 1970s historian and demographer Emmanuel Todd, a disciple of both Emmanuel Le Roy Ladurie and Peter Laslett, was struck by the geographical similarity between the area of prevalence of the communitarian family system (patriarcal family in Le Play's words) and the regions where communism had become dominant in the 20th century. He reprocessed Le Play's study of family structures and published a number of widely publicised books establishing a link between traditional family structures and the great ideological and society movements in European history (religious and political choices, economic development, ).