Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі неміс армиясының дивизиясы

7-панцер дивизиясы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі неміс армиясының бронетанктік құрамасы. Ол Франция шайқасына, Кеңес Одағына басып кіруге, Виши Франциясын оккупациялауға және соғыстың соңына дейін Шығыс майданындағы шайқастарға қатысты. 7-панцер дивизиясы «Жұлып алушы дивизия» (Ghost Division) деген лақап атымен де белгілі. Дивизия 1940 жылы Францияда және 1941 жылы Кеңес Одағында үлкен жетістіктерге жетті. 1942 жылдың мамыр айында дивизия Кеңес Одағынан шығарылып, Францияға жоғалғандарды толықтыру және қайта жабдықтау үшін жіберілді. Сталинград түбіндегі жеңілістен кейін Оңтүстік Ресейге қайта оралды және Дон армиялар тобының құрамында майданның жалпы құлдырауын болдырмауға көмектесті, сондай-ақ генерал Эрих фон Манштейннің Харьковтағы қарсы шабуылына қатысты. Дивизия 1943 жылдың жазында Курск түбіндегі сәтсіз шабуылда күресті, адам мен техникадан ауыр шығынға ұшырады және одан кейінгі кеңес әскерлерінің қарсы шабуылында одан әрі әлсіреп қалды. 1944 және 1945 жылдары дивизияның әскер саны жеткіліксіз болды және Шығыс майданындағы бірқатар қорғаныс шайқастарында үнемі қатысты. Екі рет теңіз арқылы эвакуацияланды, әр жолы ауыр техникасының бір бөлігін қалдырып кетті. Пруссия және Солтүстік Германияда қорғаныс шайқастарында күрескеннен кейін, аман қалған әскерлер орманға қашып, 1945 жылдың мамыр айында Берлиннің солтүстік-батысында британ армиясына тұтқынға берілді.

Құрылу

Польшаға шабуыл аяқталғаннан кейін жеңіл дивизиялардың шектеулі тиімділігі Oberkommando des Heeres (OKH; Неміс Жоғарғы Бас Штабы) төрт жеңіл дивизияны толыққанды танк дивизияларына қайта ұйымдастыруға бұйрық берді. 1939 жылдың қазан айында 2-жеңіл дивизия 7-панцер дивизиясына айналды, ол Германияның он бронетанкті дивизиясының бірі болды. Оның құрамында үш батальонға бөлінген 218 танк, екі жаяу әскер полкі, мотоцикл батальоны, инженерлік батальон және танкке қарсы батальон болды. Польшаға шабуыл кезінде Гитлердің штабында қызмет еткен, жаңадан генерал болып тағайындалған Эрвин Роммель, Гитлердің тікелей араласуы арқасында дивизияның басшылығына ие болды. 1940 жылдың 10 ақпанында басшылыққа келгеннен кейін, Роммель өзінің бөлімшесін алдағы науқанда қажет болатын маневрлерді жаттықтыруға дереу кірісті.

Франция мен Бельгияға шабуыл

Шабуыл 1940 жылғы 10 мамырда басталды. Үшінші күні Роммельдің басқаруындағы 7-ші танк дивизиясы, генерал Хайнц Гудерианның басқаруындағы үш танк дивизиясымен бірге Мёз өзеніне жетті, онда көпірлердің бұзылғанын анықтады. Роммель алдыңғы қатарда белсенділік танысты, өзеннің қарсы жағындағы француздықтардың тығырықтап оқ жаууынан бастапқыда сәтсіз аяқталған, өтуге күш салды. 16 мамырға дейін дивизия Авен-сюр-Эльптегі белгіленген мақсатына жетті, онда бастапқы жоспар бойынша тоқтауға және басқа бұйрықтарды күтуге тиіс болды, бірақ Роммель ілгері жылжуын жалғастырды. 20 мамырда дивизия Аррасқа жетті. Генерал Герман Хот қаланың айналып өтіліп, британдық гарнизонының оқшаулануы туралы бұйрық алды. Ол 5-ші танк дивизиясын батысқа, ал дивизияны шығысқа жылжытуға бұйрық берді, олардың қасында СС дивизиясы "Тотенкопф" орналасты. Келесі күні британдықтар қарсы шабуылға көшті, Аррас шайқасында ауыр бронялы Matilda Mk I және Matilda II танктерімен қолдау көрсетілген екі жаяу әскер батальонын орналастырды. Неміс 37 мм танкіге қарсы зеңбірегі ауыр бронялы "Матильда" машиналарына қарсы тиімсіз болды. 25-ші танк полкі және 88 мм зениттік артиллериялық батареясы көмекке шақырылды, содан кейін британдықтар шегінді. 24 мамырда Гитлер тоқтау туралы бұйрық берді. Бұл шешімнің себебі әлі де даулы. Ол британдық күштердің мөлшерін жоғары бағалаған болуы мүмкін, немесе Парижға шабуыл үшін бронетехниканың көп бөлігін сақтап қалғысы келген болуы мүмкін. 26 мамырда тоқтау бұйрығы алынып тасталды. 7-ші танк дивизиясы 27 мамырда Лилльге жетіп, ілгері жылжуын жалғастырды. Шабуыл үшін Хот Роммельдің басқаруына 5-ші танк дивизиясын қосты. Лилльді қоршау 31 мамырға дейін жалғасты, содан кейін 40 000 сарбаздық француз гарнизоны капитуляциялады. Британдық экспедициялық корпусының Дюнкерктен эвакуациясы 4 маусымда аяқталды; 338 000-нан астам одақтас әскері Ла-Манш арқылы эвакуацияланды, бірақ олар барлық ауыр жабдықтары мен көліктерін қалдыруға мәжбүр болды. 5 маусымда ілгері жылжуын жаңартқан дивизия, Руан маңындағы көпірлерді бақылау үшін Сена өзеніне қарай жылды. Екі күн ішінде дивизия Руанға жетіп, көпірлердің қирағанын көрді. Осыдан кейін олар солтүстікке жылжып, Ле-Аврға және "Цикл" операциясының эвакуациясына бағытталған батысқа қарайғы жолды тосқауылдады, соның салдарынан 12 маусымда Сен-Валери-ан-Кодада 51-ші (Гайленд) дивизиясының, 9-шы француз армия корпусының және басқа да қолдаушы әскерлердің 10 000-нан астам сарбазы капитуляциялады. 17 маусымда дивизияға Шербург теңіз базасына шабуыл жасау бұйрығы берілді, онда "Aerial" операциясы аясында британдықтардың қосымша эвакуациясы жүріп жатты. Дивизия 24 сағат ішінде ілгері жылды, екі күндік артиллериялық оқ жауылдарынан кейін 19 маусымда француз гарнизоны капитуляциялады. Оның тұрақты түрде жылдамдық пен күтпегендікке қол жеткізу қабілеті, оның орналасқан жерін жау да, ОКХ да кейде жоғалтып алуына себеп болды, дивизияға "Жұрек дивизиясы" ("Gespensterdivision") деген лақап ат берді. 22 маусымда француздармен бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін дивизия резервке жіберілді, алдымен Соммаға, содан кейін Бордоға, Ұлыбританияға жоспарланған шабуылға арналған "Теңіз арыстаны" ("Unternehmen Seelöwe") операциясына қайта жабдықтауға және дайындалуға жіберілді. Бұл шабуыл кейіннен тоқтатылды, өйткені Германия сәтті нәтижеге жету үшін қажетті әуе басымдылығына қол жеткізе алмады. Ақпан айында дивизия резервке жіберілді және Германияға қайтарылды, генерал Ханс фон Функ басқаруды өз мойнына алды. Бөлім Бонн маңында орналасты, ал Кеңес Одағына шабуылға дайындық жүргізіліп жатты. Алдау және қауіпсіздік мақсатымен ол 1941 жылғы 8 маусымға дейін Боннда қалды, содан кейін дивизия 64 пойызға тиеліп, теміржолмен шығыс шекарасына жеткізілді. Дивизия Шығыс Пруссияда Лотценнің оңтүстік-шығысында жиналды, Совет Одағына шабуыл жасау үшін "Барбаросса" операциясына дайындалды.

Шығыс майданы

Операция «Барбаросса» 22 маусым 1941 жылы сағат 03:05-те басталды. Шекарадағы қарсылық күтілгеннен әлсіз болды және тез жеңілді, дивизияның танктері алға жылдамдап, түске дейін Неман өзеніне Олита (Алит) қаласына дейін 60 км қашықтықты басып өтті. Кеңес Одағының 5-ші танк дивизиясы Алитустағы өзеннің шығыс жағалауында толығымен дайындықсыз ұсталды, ал немістер екі көпірді басып алып, өзен арқылы көпірбас орната алды. Бірақ көп ұзамай кеңес әскері қарсы шабуылдар жасап, неміс әскерінің ілгерілеуін тоқтатты. 5-ші танк дивизиясы 300 танкпен жақсы жабдықталған, оның ішінде 55-і жаңа Т-34 және КВ-1 типтері болды. Олар төбелердің етегіндегі жасырын позициялардан оқ атып, панцер күштеріне алғашқы жауынгерлік шығын келтірді. Түстен кейін 20-шы танкілік дивизияның 21-ші танкілік полкінен келген танктармен күшейтілген фон Функ, Қызыл Армия танктерінің барлау шабуылдарын тойтарды және шығыс жағалауына қысым жасады, бірақ жабдықтау келгенге дейін одан әрі ілгерілеуді кейінге шешуге бел буды. Көпірбасқа шабуыл жасағанда 80 танкты жоғалтқан 5-ші танк дивизиясы түнде солтүстік-шығысқа шегінді. Жол ашық болған соң, дивизия тағы 100 км қашықтықты жүріп Вильнюс қаласының шетіне жетті. Оның мотоцикл батальоны келесі күні қаланы басып алды. Вильнюсте және оның маңындағы позицияларын бекітіп, дивизия қаланың жауапкершілігін 20-шы моторизацияланған дивизияға берді және шығысқа қарай ілгерілеуді жалғастырды. Бұрынғы науқандардан айырмашылығы, Қызыл Армияның позициялары айналып өтіліп, қоршауға алынған кезде, кеңес қорғаушылары, жағдайлары үмітсіз болғанымен, қарсылық көрсетуді тоқтатпады. Кеңес қорғаушыларының тайсалмас ерік-жігері неміс басшылығын ашуландырып, көп уақыт пен шығынға әкелді. Қарсылық ошақтарын құрғанмен, кеңес басшылығы сызықтық қорғаныс ұйымдастыра алмады, ал 26 маусымда, операция «Барбаросса» басталғанына төрт күн өткен соң, Минскінің солтүстік-шығысындағы маңызды жол және теміржол байланыстары үзілді. Келесі күні дивизия 2-ші танкілік топтың 18-ші танкілік дивизиясымен қосылып, 3-ші, 10-шы және 13-ші кеңес армияларының басым бөлігін Минскінің батысындағы кең қоршауға түсірді. Үш күндік жылдамдықпен дивизия Яртсево қаласына жетіп, Смоленск маңындағы кеңес позицияларын айналып өтіп, кеңес 20-шы армиясын қоршаумен қауіптендірді. Осы уақытта 29-шы моторизацияланған дивизия Смоленск қаласын оңтүстіктен басып алды, бірақ Ельнядағы күшті қарсылықтан кейін 2-ші танкілік топ 7-ші танкілік дивизиямен қайта қосылуға жеткілікті күшке ие болмады. Екі топ арасындағы алшақтық сақталды, кеңес басшылығы осы дәлізден екі бағытта да күштерді жылжыта алды. 26 шілдеде 20-шы моторизацияланған дивизиямен бірлесіп, дивизия оңтүстікке тағы 20 шақырымға жылды, бірақ толық қоршау жасауға әлі жетпеді. Бірақ бір аптадан кейін барлық жақтан жасалған қысым қоршауды жойды және дивизия ақыры жаяу әскер бөлімдерімен ауыстырылып, қайта жабдықтау және демалыс үшін алынды. Дивизия науқанды 400 офицер мен 14 000 сарбазбен бастады. 1942 жылдың қаңтарына қарай, шабуыл басталғанына алты ай өткен соң, дивизияда 2055 адам қаза тауып, 5737 адам жараланды, 313 адам жоғалып кетті және тағы 1089 адам суық тию және биттерден тараған ауруларға шалдықты. Барлық шығын 9 203 адамды құрады. Қыс аяқталысқан соң, дивизия Юхнов-Гжатск-Зубцов бағытындағы қорғаныс шебінде орналасты. 15 наурызда Ржев шайқасының бір бөлігі ретінде кеңес шабуылдарына қарсы күреске қатысты. 4 сәуірде дивизия Вязьма қаласына көшірілді. 1942 жылдың мамырына қарай дивизияда 8589 офицер мен сарбаз болды, олардың көпшілігі науқан басталғанда бөлімде болған жоқ. Осыған байланысты дивизия Францияның оңтүстігіне демалысқа және қайта жабдықтауға жіберілді.

Франция

Мамыр айының ортасында дивизия теміржолмен Францияның оңтүстігіне тасымалданды, онда фон Функтың басшылығындағы 1-ші армия құрамында жағалауды қорғау міндеттеріне бекітілді. Дивизия 1 қыркүйекке дайын болуға тиіс болғанымен, II/Panzer полкі 25 уақытша француз танктерімен жабдықталды. Бірақ, жаңа жабдықтар берілді, соның ішінде 35 Pz III(J), 14 Pz III(N) және 30 Pz IV(G) танктері, ал дивизияның екі жаяу әскер полкі Panzergrenadier полкі болып қайта аталды. Гитлер одақтастардың континентке шабуыл жасауы мүмкін деген алаңдаушылықта болды. 8 қарашада Батыс және Солтүстік Африкаға одақтастардың қонғаннан кейін оның алаңдаушылығы күрт өсті. 11 қарашада дивизия, «Антон» жоспарының аясында, бұрынғы Виши Франциясына Перпиньян мен Нарбон арасындағы Жерорта теңізі жағалауына жеткізілді. Экс-ан-Прованстың маңындағы жиын орында жиналған дивизия «Лила» операциясына дайындалды, Тулон теңіз портындағы Виши Франция флотын басып алып, олардың одақтастардың қолына тиюіне жол бермеу үшін. Миссия үшін дивизия басқа дивизиялардан, оның ішінде екі бронетанктік топтар мен SS дивизиясы «Das Reich»-тың мотоцикл батальоны және командирінің атымен аталған «Гумприх» теңізшілер отряды қосылды. «Гумприх» теңізшілер отрядына француз кемелерін олар теңізге шығу немесе батыру алдында басып алу міндеті жүктелді. 1942 жылдың 27 қарашасында сағат 04:00-де жауынгерлік топтар Тулонға кіріп, негізгі арсенал мен жағалау қорғанысын басып алды. Алайда, олар француз флотының Тулонда батырылуын тоқтатуға үлкермеді, және операция сәтсіз аяқталды. Соңынан дивизия Марсель мен Авиньон арасындағы аймақта орналасты. Ол 1943 жылдың қаңтарына дейін сол жерде қалды, содан кейін оңтүстік Совет Одағындағы неміс майданының нашарлауына байланысты Шығыс майданына қайтару қажет болды.

Шығыс майданы

Оңтүстік армиялар тобына бағынғаннан кейін дивизия, Кавказдағы 1-ші танк армиясын қиып тастауға жасалған кеңес әрекетін тоқтату үшін күш салды. Дивизия Ростовқа жасалған кеңес шабуылын тойтарып, 1-ші танк армиясы үшін қашу жолын сақтап қалды. Ол Дон және Донец өзендері бойындағы шайқастарда, сондай-ақ Харьков үшін болған үшінші шайқаста қатысты. 1943 жылдың жазында дивизия Курск шабуылына қатысып, Кемпф армиялық тобының броньды құрамаларының бір бөлігі болды, олар оңтүстік неміс топтарының шығыс жағын қорғауға тырысты. Бұл шайқаста дивизия ауыр шығынға ұшырады, шайқас аяқталған кезде дивизияда 15 танк қалды және жаяу әскер күші үш батальонға тең болды. Курск маңындағы неміс шабуылы аяқталғаннан кейін дивизия XLVIII танк корпусына берілді. 1943 жылдың 20 тамызында генерал-майор Хассо фон Мантейфель дивизия басшылығына тағайындалды. 1943 жылдың 3 тамызында кеңес Дала майданы 1-ші танк армиясы және 5-ші гвардиялық танк армиясының алғы шебінде жаппай шабуыл жасады. Белгородтың батысындағы неміс фронты бұзылып, кері шегінуге мәжбүр болды. 4-ші танк армиясына қосылған дивизия, кеңес 40-шы армиясына қарсы шайқас жүргізіп, біртіндеп қарсылық көрсетті. Дивизия фронттан алынып, Гроссдойчланд дивизиясымен бірге соққы тобын құруға мүмкіндік алды, бұл топ кеңес флангіне еніп, Харьков аймағына келген күштермен қосылып, кеңес шабуылын тоқтатуға тиіс болды. Контршабуылды Гроссдойчланд жетекшілік етті, дивизия қалған 23 операциялық танктерімен сол жақ флангты қорғады. Түнде шабуылдаушылар Қызыл Армияның флангісіне 24 шақырымға еніп, кеңес шабуылының алдыңғы бөлімдерін оқшаулады. Бірақ бұл жетістік ұзаққа созылмады, өйткені кеңес күштерінің қосымша әскерлері неміс контршабуылына тап болып, Вермахт құрамаларының жауынгерлік қабілетін төмендетті. Осыдан кейін Оңтүстік армиялар тобы Днепр желісіне шегінді. Тамыз айында дивизиядағы адам шығыны шілде айынан да көп болды. Барлық қабілетті командирлер фронтта қажет болғандықтан, алмастыру батальоны таратылды. Ауыр жаяу әскер қарулары мен автокөліктердің жоғалуы дивизияның жауынгерлік құндылығын азайтты. Қалған операциялық танктер бір ротаға біріктірілді. Зардап шеккен дивизия Днепрге қарай шегінді, өзенді Кременчуг қаласында кесіп өтті. Содан кейін дивизия Киев үшін болған қорғаныс шайқасында және Житомирдегі неміс контршабуылында күресті. Осы шайқастарда дивизия екі рет ерекше көзге түсті. Осыдан кейін дивизия Украина арқылы ұзақ шегіну кезінде бірқатар ауыр қорғаныс шайқастарында шайқасты. 1943 жылдың 20 қарашасында 7-ші танк дивизиясында 47 танк болды, оның ішінде тек 16-сы ғана жұмыс істеді.

Курланд қалтасы

1944 жылдың шілдесінде дивизия Советтік Балтық шабуылына жауап ретінде Балтық елдеріне және Орталық армиялар тобының солтүстік аймағына ауыстырылды. Дивизия Литвада қорғаныс шайқастарына қатысты. Жаздың соңында 1-ші Балтық майданы 3-ші тандық армия арқылы Балтық теңізіне жетуге тырысты. 21 қыркүйекте дивизия 100 шақырымнан астам солтүстікке, Мемельдің шығысына қарай жылжыды, онда қатты шайқастар болды. Неміс әскері Мемель шабуылы кезінде жағалаудағы Мемель қаласының төңірегіндегі қорғаныс шеңберіне кері шегінуге мәжбүр болды. Мемель плацдармы оқшауланғаннан кейін дивизия жаяу әскер дивизиясымен ауыстырылды және ауыр жабдықтарын неміс әскерлеріне қалдырып, теңіз арқылы эвакуацияланды. 1944 жылдың 7 қарашасында дивизияның қалған бөлігі Шығыс Пруссиядағы Арий оқу полигонында жиналды және дивизия жартылай қайта ұйымдастырылды. Бұл жерде Орталық армиялар тобының 2-ші армиясының резерві құрылды.

Германия

1945 жылдың қаңтар айында Кеңес Одағының 2-ші Белоруссия майданы зор шабуыл жасап, 2-ші армияның қорғанысын бұзып, оларды солтүстік және батысқа шегінуге мәжбүр етті. Дивизияның "Кампфгруппасы" Польшаның солтүстігінде Эльблаг және Грудзяндздың шығысында қорғаныс шайқастарын жүргізді. Дивизия Висла өзенін кешіп, содан кейін Хойнице және оның төңірегінде қорғаныс шайқастарын жалғастырды. 1945 жылдың ақпан айының ортасында дивизия Солтүстік Померанияға кері тартты. 1945 жылдың наурыз айында дивизия Гдыняда, Данцигтің солтүстігі мен батысында қарсыластың ілгерілеуін тежеу үшін шайқасты. 19 сәуірде 1945 жылы аман қалғандар теңіз арқылы Хел түбегінен эвакуацияланды. Хел түбегінен дивизияның тек шағын тобы ғана қайта оралды. Бұл топ Балтық теңізіндегі Узедом аралында жиналып, Пруссия арқылы батысқа қарай шегінді, соңында 1945 жылдың мамыр айында Берлиннің солтүстігі мен батысындағы Шверин қаласының маңында британ армиясына тұтқынға берілді.

Соғыс қылмыстары туралы айыптаулар

Тарихшы Рафаэль Шек былай дейді: "Роммельді кінәлайтын ешқандай дәлел болмаса да, оның бөлімшесі 1940 жылдың маусым айында француз әскерін ұрлап өлтірудің жиі орын алған аймақтарында шайқасқан". Кейбір авторлардың пікірінше, Франциядағы шайқастар кезінде дивизия 5-ші танк дивизиясының әскерлерімен бірге француз әскерлеріне қарсы көптеген қатыгездіктер жасады, оның ішінде Кесной мен жақын маңдағы Айрайнде 50 офицер мен сарбазды өлтіру де бар. Соғыстан кейін француз офицері Шарль Н’Тхоререге ескерткіш орнатылды, оның Роммельдің қолбасшылығындағы сарбаздар тарапынан өлімге ұшырағаны айтылады. Рафаэль Шек [fr] дивизияны Хангест-сюр-Соммедегі әскери тұтқындарды өлімге жіберуге "ықтимал" жауапты деп санайды, ал Шек олардың Айрайн мен жақын маңдағы ауылдардағы қырғынға қатысы болмағанын айтады. Француз тарихшысы Доминик Лормиер [fr] Айрайндағы дивизияның құрбандарының санын 109 деп көрсетеді, олардың көп бөлігі Сенегалдан келген француз африкалық сарбаздары еді. Тарихшы Дэниел Батлер, Карл Ханке сияқты нацистер дивизияда болғандықтан, Ле Кеснойдағы қырғын болуы мүмкін екенін мойындайды, бірақ басқа неміс бөлімшелерімен салыстырғанда, дивизияның мүшелерінің осындай әрекеттері туралы ақпарат көбінесе жоқ деуге болады (Батлер Роммельдің мұндай әрекеттерге рұқсат бергені немесе оларды қолдағанының "мүмкін емес" екенін айтады). Шоуолтер Ле Кеснойда қырғын болмағанын мәлімдейді. Клаус Телп Айрайн дивизияның аймағында болмағанын, бірақ Хангест пен Мартенвиллде дивизияның бөлімдері кейбір тұтқындарды атып, британ полковнигі Брумхоллды адам қалқаны ретінде пайдаланған болуы мүмкін екенін атап өтеді. Телптің пікірінше, Роммель осы екі оқиғаны мақұлдаған немесе олар туралы білгені күмәнді.