Джозеф Раз: Өмір және философиялық мұрасы

Кіріспе

Израиль философы (1939–2022)

Джозеф Раз (/r//ɑː//z/; туған Джозеф Зальтсман; 21 наурыз 1939 – 2 мамыр 2022) – израильдік құқықтық, моральдық және саяси философ. Ол құқықтық позитивизмді қолдаушы болды және перфекционисттік либерализм тұжырымымен танымал. Раз өзінің мансабының көп бөлігін Оксфордтың Баллиол колледжінде заң философиясы профессоры ретінде өткізді, содан кейін Колумбия университетінің құқық мектебінде және Лондон Корольдік колледжінде заң профессоры болып жұмыс істеді. 2018 жылы ол «Құқық үстемдігі» саласындағы Тан сыйлығына ие болды.

Өмір және мансап

Жозеф Зальтсман 1939 жылы 21 наурызда Хайфа қаласында (сол кездегі Палестина) Соня мен Шмуэль Зальтсман отбасында дүниеге келген. 1963 жылы Иерусалимдегі Еврей университетін summa cum laude көрсеткішімен магистратураны бітірген. 1963 жылы ол өзінің тегін Раж деп өзгертіп алған. Раз 2022 жылы 2 мамырда Чарлинг-Кросс ауруханасында ұйықтағанда қайтыс болды. Оксфорд құқық факультеті оны «заңтану және философия саласындағы соңғы алыптардың бірі» деп атады.

Саяси философия

Раздың «Құқықтық жүйе тұжырымдамасы» атты алғашқы кітабы докторлық диссертациясына негізделген. Кейінгі «Бостандықтың моралі» кітабы екі сыйлыққа ие болды: 1987 жылғы Ұлыбританияның Саяси зерттеулер қауымдастығының W. J. M. Mackenzie кітап сыйлығы, жыл сайынғы күнтізбелік жылдың ең үздік саяси ғылым кітабына беріледі; және 1988 жылғы Нью-Йорктегі Саяси ойды зерттеу конференциясының Элейн және Дэвид Спитц кітап сыйлығы, екі жыл бұрын жарық көрген либералдық және/немесе демократиялық теориядағы ең жақсы кітапқа жыл сайын табыс етіледі. Кітапта кемелдік либерализмнің тұжырымдамасы дамытылады. Раз өзінің кемелдік либерализмі тұжырымдамасын қорғай отырып, саяси институттар адамдардың әл-ауқатына қосқан үлесі арқасында әділденетінін айтады. Оның пікірінше, адамның әл-ауқаты жеке мақсаттарға жету мүмкіндігіне байланысты. Алайда, Раздың көзқарасы бойынша, әл-ауқат кез келген жеке мақсатқа қол жеткізу арқылы пайда болмайды. Керісінше, Дэвид Маккейбтің сөзімен айтқанда, «объективті құнды мақсаттарға сәтті қол жеткізу» Раз бойынша әл-ауқат тудырады. Раздың кемелдік либерализм туралы аргументі осы әл-ауқат көзқарасымен және тағы екі негізгі қағидамен байланысты. Біріншіден, адамның мақсаттары және, демек, адамның әл-ауқаты Маккейбтің «әлеуметтік формалар» деп атаған нәрселер арқылы қалыптасады және оларға тәуелді. Әлеуметтік формалар – әлеуметтік ортада дамыған және тек белгілі бір қоғам контекстінде ғана мағыналы болатын өмір сүру және әрекет ету тәсілдері. Мысалы, дәрігердің, дос немесе ата-ананың әлеуметтік рөлін тек осы рөлге қоғамдық контексте байланысты құқықтар мен міндеттерді қарастыра отырып түсінуге болады. Аргументтің екінші қағидасы – либералды қоғамдарда көптеген әлеуметтік формаларды игеру және осы әлеуметтік формалар белгілеген мақсаттарға жету үшін адамдарға автономия қажет. Осылайша, либералды қоғамдағы әлеуметтік формалар қойған мақсаттарға жету үшін адам дербес болуы керек. Раздың саяси институттар әл-ауқатқа қосқан үлесі арқасында әділденетіні туралы көзқарасымен және адам үшін әл-ауқат әлеуметтік формаларға байланысты деген пікірімен үйлесіп, оның автономия туралы мәлімдемесі әлеуметтік формалар автономияны талап ететін жағдайларда әл-ауқат үшін автономия қажеттігін көрсетеді. Егер либералды қоғамдардың әлеуметтік формалары автономияны қажет етсе, онда либералды қоғамдар автономияны қолдауы керек.

Raz's first book, The Concept of a Legal System, was based on his doctoral thesis. A later book, The Morality of Freedom, won two prizes: the 1987 W. J. M. Mackenzie Book Prize from the Political Studies Association of the United Kingdom, awarded to the best book in political science each calendar year; and the 1988 Elaine and David Spitz Book Prize from the Conference for the Study of Political Thought, New York, awarded annually for the best book in liberal and/or democratic theory that had been published two years earlier. The book develops a conception of perfectionist liberalism. In defending his conception of perfectionist liberalism, Raz argues that political institutions are justified by virtue of their contribution to persons' well being. He argues that a person's well being depends on ability to pursue personal goals. However, in Raz's view, well being does not occur upon achievement of any self set goal. Rather, in David McCabe's words, "successful pursuit of objectively valuable goals" produces well being according to Raz. Raz's argument for perfectionist liberalism follows from this view of well being combined with two other premises. First, that human goalsand, therefore, human well beingare conceived through, and depend on, what McCabe calls "social forms". Social forms are ways of being and acting that are developed socially and make sense only in the context of a given society. For example, one can only understand the social roles of a physician, friend, or parent by considering the rights and obligations that attach to that role in a social context. The second premise of the argument is that people need autonomy to occupy many social forms in liberal societies and achieve the goals that these social forms set out. Thus, a person must be autonomous to achieve the goals set by the social forms in a liberal society. Combined with Raz's view that political institutions are justified by virtue of their contribution to well being and his argument that well being, for humans, depends on social forms, his claim about autonomy shows that autonomy is necessary for well being wherever social forms require autonomy. If liberal societies' social forms require autonomy, then liberal societies should support autonomy.

Құқық философиясы

Х. Л. А. Харттың шәкірті болған Раз Харттың өлімінен бұрын да, кейін де құқықтық позитивизмнің дамуын жалғастыруда маңызды рөл атқарды. Раз сонымен қатар Харттың "Құқық тұжырымдамасы" кітабының екінші басылымын редакциялап, оған Харттың өз жұмысына қатысты философиялық сын-ескертпелерге жауаптары қосылған постскриптумды енгізді. Раз заңдық бұйрықтарды іс-әрекетке қатысты шешімді себептер ретінде түсіндірді және биліктің "қызмет тұжырымдамасын" қолдады, оған сәйкес билікке бағынышты тұлғалар "оның шешімдерінен тек қана олардың болуын және мазмұнын биліктің шешуге тиіс мәселелерді қайта көтеруге қатысты емес жолдармен дәлелдей алса ғана пайда көреді". Бұл өз кезегінде Раздың құқықтық позитивизмге, әсіресе "көздер тезисіне", "заңның бар екендігі мен мазмұнын анықтау үшін жеткілікті тест тек әлеуметтік фактілерге негізделуі керек, ал моральдық аргументтерге емес" деген идеяға қосымша дәлелдер келтірді. Сондай-ақ ол 1992 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1993 жылы Брюссель католик университетінен, 2009 жылы Лондон корольдік колледжінен, 2014 жылы Еврей университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды. 2005 жылы Мексиканың Ұлттық автономиялық университетінен "Хектор Фикс Замудио" халықаралық заң зерттеулері сыйлығын, ал 2009 жылы Дублин университетінің заңгерлер қоғамынан вице-президенттік сыйлығын иеленді. 2018 жылы Тайваньнан заң үстемдігі саласындағы Тан сыйлығымен марапатталды. 2000–2001 жылдары Берклидегі Калифорния университетінде "Құндылықтар практикасы" тақырыбында Адам құндылықтары жөніндегі Таннер лекцияларын оқыды.