Кіріспе

Бранта (Branta bernicla) – Бранта туысына жататын шағын қаз. Олардың үш түршесі бар, барлығы да қоңыржай белдеу теңіз жағалауларында қыстайды және Арктиканың жоғары тундрасында көбейеді. Брент мұнай кен орны осы түрдің құрметіне аталған. Құйрық асты бөлігі таза ақ, ал құйрығы қара және өте қысқа (барлық қаздардың арасындағы ең қысқасы). Түр үш түршеге бөлінеді: Ирландияда қыс айларында оны Фойл, Странгфорд, Трали шығанағы және Кастлемейн порты сияқты бірнеше аймақтарда кездестіруге болады. Қара брант (B. b. nigricans) қара қоңыр және ақ түсті болып көрінеді. Бұл түрше өте контрастты қара және ақ құс, біркелкі қараңғы күйдіргіш-қоңыр арқасы, сондай-ақ ұқсас түсті төменгі жағы (қоңыр түс үш түрше арасында ең артқа дейін созылады) және айқын ақ бүйір дабылы бар; сонымен қатар, үлкен ақ мойын дабылы бар, ол дерлік толық жағалайды. 125 000-ға жуық популяциясы Солтүстік-батыс Канадада, Аляскада және Шығыс Сібірде көбейеді, ал қыстау маусымында көбінесе Солтүстік Американың батыс жағалауында, Оңтүстік Аляскадан Калифорнияға дейін, сондай-ақ Шығыс Азияда, негізінен Жапонияда, Корея мен Қытайда қыстайды. 1981 жылы халық саны 200 000-ға жеткен, ал 1987 жылы 100 000-ға дейін төмендеген. Азиядағы қара брант популяциясы бұрынғыда жеңілірек түсті арқасымен ерекшеленген B. b. orientalis деген жеке түрше деп есептелген; алайда, қазіргі уақытта бұл дұрыс емес деп саналады және олар B. b. nigricans-қа жатқызылады. Төртінші түрше (көк брант, аралық брант немесе сұр құрсақты брант қазы деп те аталады) ұсынылған, бірақ оның ресми түрше сипаттамасы әлі жасалмаған, себебі бұл популяция Канаданың орталық Арктикасында (негізінен Мелвилл аралында) көбейеді және АҚШ/Канада шекарасының жанындағы Пьюджет шығанағында қыстайды. Бұл құстар сыртқы түрі жағынан қара брант пен ақшыл брант арасындағы кезеңдік нұсқа, қоңыр жоғарғы және сұр төменгі жағы бар, бұл ақ жамбасқа қарағанда аз контраст жасайды. Сондай-ақ, бұл жеке түрше емес, екі түршенің араласуының нәтижесі болуы мүмкін деп ұсынылған, өйткені бұл популяция аралас белгілерді көрсетеді. Қыстау кезеңінде жеке құстар көбінесе бос отбасылық топтарда, сол түршеге жататын басқа құстармен бірге болады, бірақ кейбір аймақтарда (мысалы, Батыс Еуропа, жоғарыда айтылғандай) тоғысу орын алады; және бұл тұқымдық колонияларда да орынды. Көбейтілмейтін маусымда кез келген түршеге тән ерекшеліктері бар жеке құстар кейде көшпенді құстармен бірге кездеседі, және бұл көші-қон бағыттарындағы апаттармен немесе көбейтілген аймақтардың жабысуымен немесе тіпті араласумен байланысты ма деген пікірталас бар.

Тіршілік ету ортасы

Брант қазы қыста жағалауға тығыз байланысқан құс, сирек су тартатын сағалардан шығады, онда ол балық шаянымен (Zostera marina) қоректенеді. Солтүстік Американың шығыс жағалауында теңіз шөптерін диетасына қосу – 1931 жылы балық шаянының қурауынан туындаған соңғы өзгеріс. Бұл бранттың дерлік жойылуына әкелді. Аман қалған аз ғана құстар теңіз шөптерін қоса отырып, тамақтануын өзгертті, содан кейін балық шаяны бірте-бірте қайта өсе бастады. Бранттар осы диетаны аман қалу стратегиясы ретінде содан бері сақтап келеді. 1930 жылдары Ирландияда балық шаянының құлдырауы да осыған ұқсас әсер етті. Соңғы онжылдықтарда ол жағалаудан шалғайдағы ауыл шаруашылығы жерлерін пайдалана бастады, көбінесе шөп пен қыста егілген астық дақылдарымен қоректенді. Олардың бұл мінез-құлқын басқа қаз түрлерін бақылап үйренгендігі айтылады. Азық-түлік ресурстарының күшті қысымы да осы өзгеріске итермелеп отырған болуы мүмкін, себебі әлемдегі бранттардың саны 1980 жылдардың ортасына қарай 10 есе артып, 400 000-500 000-ға жетті, бұл сағалардың сыйымдылығына жақындауы мүмкін. Көбейтілу маусымында брант төменгі жағалаудағы ылғалды тундраны көбейіп, қоректену үшін пайдаланады. Ұясы шөппен және қауырсынмен төселген, иілген пішіндес, көбінесе шағын көлдің жанындағы биік жерде орналасқан. Брант қазы Африка-Еуразиялық көшпелі су құстарын сақтау туралы келісімге қолданылатын түрлердің бірі болып табылады.

Этимология

Бранта – көне норвег тіліндегі brandgás, "күйген (қара) қаз" сөзінің латыншаға аудармасы, ал берникла – балықшаның орта ғасырлық латынша атауы. Бұрын брант пен оған ұқсас балықша қазы бір түр деп есептелген, және олардың бауырсақтан өзге емес екеніне сенеді. Бұл миф кем дегенде 12 ғасырға дейін барады. Уэльстің Джеральд атты танымал ғалымы осы құстардың ағашқа ілініп тұрғанын көргенін айтса, Уильям Тернер бұл теорияны қабылдады, ал Джон Джерард олардың қабықтан шығып жатқанын көргенін мәлімдеді. Бұл миф 1100 жылдары құстардың көшіп-қонуы белгісіз болғандықтан пайда болды, бірақ олардың ешқайсысы ұя салғанда, жұмыртқалары табылмағанда және қозылары көрінбегенде белгілі болды. Бұл аңыз 18 ғасырдың соңына дейін сақталды. Керри округінде, салыстырмалы түрде жақында ғана, католиктер осы құсты жұма күні жеуге рұқсат етілді, себебі ол балыққа жататын.