Кіріспе
Бөлшек жұмыс немесе бөлікпен төлеу – жұмысшыға жұмыс істеген уақытына қарамастан, өндірілген әрбір бірлік немесе орындалған әрбір іс-әрекет үшін белгілі бір сома төленетін кез келген еңбек түрі.
Контекст
Жұмыс берушілер жұмысшыға жалақы төлеу кезінде әртүрлі әдістерді және әдістердің комбинацияларын қолдана алады. Ең көп таралған әдістердің кейбіреулері: сағаттық жалақы (ол “уақытша жұмыс” деп аталады); жылдық жалақы; жалақыға қосымша комиссия (сату саласында жиі кездеседі); негізгі жалақы немесе сағаттық жалақыға сыйлықтардың (бонустардың) қосылуы (қызмет көрсету салаларында көптеген жағдайларда кездеседі); жалақыға мүмкін бонус қосылуы (кейбір басқарушылық немесе жетекші лауазымдарда қолданылады); жалақыға акцияларды алу құқығы (опциондар) қосылуы (кейбір басшылар үшін, сондай-ақ стартаптар мен жоғары технологиялық компанияларда қолданылады); жалақы қоры жүйесі; пайданы бөлісу (ол “үлестік табыс” деп те аталады); өндірілген өнімдердің саны немесе орындалған тапсырмалар бойынша төлеу (ол “өнімдік жұмыс” деп аталады); немесе басқа да тәсілдермен төлеу (ол “өлшенбеген жұмыс” деп аталады). Өнімдік еңбекақысы жиі қолданылатын салалар: ауыл шаруашылығы, кабельдік желілерді орнату, колл-орталықтар, жазу, редакциялау, аударма, жүк көлігі жүргізу, деректерді енгізу, кілемдерді тазалау, қолөнер, киім өндірісі және өндіріс. Өнімдік еңбекақысы төленген жағдайда, жұмыс берушілер ең төменгі жалақыны немесе еңбектің ұзақтығы үшін қосымша төлеуді талап етуден босатылмайды, және бұл талаптар елдер мен штаттар бойынша әртүрлі болуы мүмкін. Жұмыс берушілер үш теориялық факторды қарастырғаннан кейін өнімдік еңбекақысын пайдалануға мүдделі болуы мүмкін: біріншіден, өндірісті дәл өлшеуге және сапаны төмендетпеуге мүмкіндік беретін бақылаудың құны мен тиімділігі. Екіншіден, біліктіліктің әртүрлілігі, өнімдік еңбекақысы біркелкі білім деңгейіне ие жұмыс күші үшін тиімдірек. Үшіншіден, жұмыскерлердің өндіріс жылдамдығын тексеруге тырысқанда басқарушылық қатынастардың күшейе түсуі мүмкін. Егер салыстырмалы табыс жоғары болса және басқа да физикалық және психологиялық жағдайлар жағымды болса, қызметкерлер өнімдік еңбекақысы бойынша жұмыс істеуді шешеді. Мұндай жағдайларға жұмыс стресі, физикалық жүктеме, тәуекелдер, бақылау деңгейі және әріптестермен немесе отбасы мүшелерімен жұмыс істеу мүмкіндігі жатуы мүмкін.
Әділ баға белгілеу
Ұлыбритания заңдарына сәйкес, тапсырмалы жұмысшыларға жұмыс істеген әрбір сағаты үшін кемінде ең төменгі жалақы төленуі керек немесе олар атқаратын әрбір тапсырма немесе жұмыс бөлігі үшін «әділ мөлшерлеме» белгіленуі керек. Өнімдік жұмыс тек жұмыс беруші жұмысшының жұмыс істейтін уақытын білмейтін жағдайларда ғана қолданылуы мүмкін (мысалы, кейбір үйде жұмыс істейтіндер). Егер жұмыс беруші жұмыс уақытын белгілесе және жұмысшылар кіріп-шығу уақытын тіркесе, бұл уақыт бойынша еңбекақы есептеуге жатады, өнімдік жұмысқа жатпайды. Әділ мөлшерлеме – бұл орташа жұмысшының орташа қарқынмен жұмыс істегенде сағатына ең төменгі жалақы алуын қамтамасыз ететін сома. Бұл белгілі бір тәртіппен есептелуі тиіс: бақылау сынағы жүргізіліп, ұқсас жұмысшылардың өндіріс көрсеткіштерінің орташасы анықталады, келісілген орташа көрсеткішті алу үшін бұл көрсеткіш 1,2-ге бөлінеді, ал әділ мөлшерлеме әрбір жұмысшының ең төменгі жалақыны алуын қамтамасыз ету үшін белгіленеді. Мысал: Жұмысшылар жасаған әрбір көйлек үшін ақы алады. Олар сағатына орташа есеппен 12 көйлек шығарады. Бұл санды 1,2-ге бөлсек, 10-ға тең болады. Эндидің жасы 21-де, ол ең төменгі жалақы мөлшерлемесіне – 6,19 фунт стерлингке лайықты. Демек, ол жасаған әрбір көйлек үшін кемінде 62 пенс төленуі керек (6,19 фунт 10-ға бөлінген және жоғарылатылған).
Сын
XIX ғасырдың ортасында, киім-кешектің дайындалуын төмен білікті және төмен жалақы алатын жұмысшылар арасында бөлу практикасы Ұлыбританияда "терлеу жүйесі" деп аталды және бұл практика, практикалық (аяқпен иеленетін) тігін машинасының ойлап табылумен бірге пайда болды. Бір орында "терлеу жүйесі" арқылы жұмыс істейтін жұмысшыларды жинап, жеке машиналарда еңбектенетін және жұмысының көлеміне қарай төленетін фабрикалар теріс мағынада "терлеу шебі" деп аталды. Басқарушылардың жұмысшыларды алдап, олардың жалақысын арттыруына бөгет жасайтын, жалақы мөлшерін анықтау жүйелерін құру үшін дұрыс емес жазбалар жасау орын ала берді. Мұндай жағдай көбінесе жұмысшының да, кәсіпорынның да зиянына тиеді, себебі жұмысшылардың өнімділігі мен сапасы төмендесе, бизнестің тұрақтылығына қауіп туады. Басқаша айтқанда, егер сапалы өнімді жасау үшін төленетін ақы жұмысшының күнкөрісіне жеткіліксіз болса, жұмысшылар жылдам жұмыс істеуге, сағат сайын көбірек өнім шығаруға және сападан бас тартуға мәжбүр болады. Бүгінде, бөлшектеп төлеу және терлеу шебі түсініктер тығыз байланысты болып қала береді, әрқайсысы жеке дамуын жалғастырғанмен. "Терлеу шебі" термині қазір көбінесе ұзақ жұмыс уақыты, нашар еңбек жағдайлары және төмен жалақыға қатысты қолданылады, тіпті егер жұмысшылар сағаттық немесе күндізгі жалақы алса да, емес бөлшектеп төлеу есебінен.
Ең төменгі жалақы
АҚШ-та Әділ еңбек стандарттары заңы барлық қызметкерлердің, соның ішінде тапсырмаға төленетін жұмысшылардың ең төменгі жалақыны алуын міндеттейді. Тиісті тапсырмаға төленетін мөлшерлемені есептеу кезінде жұмыс берушілер нақты қызмет түрлері үшін орташа өнімділік көрсеткіштерін қадағалап, барлық жұмысшылардың ең төменгі жалақыны алуын қамтамасыз ететін мөлшерлемені белгілеуі керек. Егер жұмысшы ең төменгі жалақыдан кем тапса, жұмыс беруші ол айырманы төлеуге міндетті. Бұл ережеден мынадай ерекшеліктер бар: (i) жұмысшы жұмыс берушінің отбасы мүшесі болса; (ii) егер өткен жылдың кез келген тоқсанында кемінде бір сағаттан астам жұмыс істеген 500 адам-күн болмаса; (iii) егер шаруашылық кәсіпорындарында жұмысшы негізінен жайылымда малға күтім жасаса; (iv) егер жергілікті емес қолмен жинаушылар 16 жасқа толмаған болса, олар өз ата-аналарымен бір шаруашылықта жұмыс істейді және 16 жастан асқандарға төленетін мөлшерлеме бойынша ақы алады.
Бөлшектік жалақының артықшылықтары
Өнімділікті ынталандырады: Шарлап төлеу жүйесі жұмысшыларды өнімділігін арттыруға ынталандырады, себебі олар қанша өнім шығарса, соғұрлым көп пайда көреді. Икемділік: Шарлап төлеу жұмысшыларға икемділік бере алады, олар көбінесе өз жұмыс уақытын және қарқынын өздері таңдай алады, әсіресе фриланс жазушылар мен деректерді енгізушілер сияқты жұмыстарда. Жоғары табысқа мүмкіндік: Өз жұмысын тиімді атқаратын білікті жұмысшылар шарлап төлеу арқылы сағаттық жалақыдан гөрі көбірек табыс таба алады.
Бөлшектік жалақының кемшіліктері
Сапаға қатысты алаңдаушылықтар: Жұмысшылар табыстарын арттыру үшін сападан айнып кетуі мүмкін, бұл өндірілген тауарлар мен қызметтердің сапасымен байланысты проблемаларға әкелуі мүмкін. Құқық бұзу қаупі: Кейбір жұмыс берушілер жұмысы үшін төленетін сыйақы мөлшерін әділетсіз түрде төмендетіп қоюы мүмкін, бұл жұмысшылардың, әсіресе кіруге кедергісіз салаларда, еңбекақысының жеткіліксіз болуына себеп болуы мүмкін. Тұрақсыздық: Сыйақы төлемі тұрақты табыс қамтамасыз етпеуі мүмкін, себебі табыс өнімге немесе қызметке деген сұраныс және жеке өнімділік деңгейі сияқты факторларға байланысты өзгеруі мүмкін.