Кіріспе

Қызметкерлердің өтемақысы немесе жұмысқа байланысты жарақаттар үшін сақтандыру – бұл қызметкерлерге жұмыс барысында алған жарақаттары үшін жалақысын толықтау және медициналық көмек берумен қатар, қызметкердің өзінің жұмыс берушісіне салғылықсыздық (немесе абайсыздық) үшін сотқа жүгіну құқығынан міндетті түрде бас тартуға келісуімен байланысты сақтандыру түрі. Кепілдік берілген, шектеулі жарақаттарды өтеу мен жұмысшылар өтемақы жүйесінен тыс шараларға жүгіну мүмкін болмауы арасындағы айырбас "өтемақы келісімі" деп аталады. Өтемақы келісімі шешкен мәселелердің бірі – жұмыс берушілердің жоғары өтемақы сомаларының нәтижесінде банкротқа ұшырауының алдын алу. Осы мақсатта ұжымдық жауапкершілік жүйесі құрылды, осылайша жұмысшыларға өтемақы төленуінің кепілдігі қамтамасыз етілді. Жоспарлар әртүрлі юрисдикцияларда әртүрлі болуы мүмкін, бірақ жалақы орнына апталық төлемдер (бұл жағдайда мүгедектік сақтандыруының бір түрі), экономикалық зиянды өтеу (өткен және болашақ), медициналық және осыған ұқсас шығындарды өтеу немесе төлеу (бұл жағдайда денсаулық сақтануының бір түрі) және жұмыс кезінде қаза тапқан жұмысшылардың күтушілеріне төленетін жәрдемақылар қарастырылуы мүмкін. Өтемақы жоспарларында әдетте ауырсыну мен азап үшін жалпы өтемақы және жұмыс берушінің салғылықсыздығы үшін жазалаушылық өтемақы қарастырылмайды, сондай-ақ бұл жағдайда салғылықсыздық мәселесі болып табылмайды.

Шығу тегі және халықаралық салыстыру

Жұмысшылардың жазасын өтеу туралы заңдар әртүрлі болып келеді, бірақ 1884 жылы Пруссия канцлері Отто фон Бисмарк бастаған Жұмысшылардың жазасын өтеу туралы заңдармен бірге енгізілген Жұмысшылардың жазасын өтеу бойынша сақтандыру жүйесі, Еуропаның қалған бөлігі үшін және кейіннен АҚШ үшін үлгі ретінде жиі пайдаланылды. Пруссияның алғашқы тәжірибелерінен кейін, әлемдегі өтемақы заңдарының дамуы, саясаткерлер мен әлеуметтанушылар арасындағы халықаралық байланыстардың маңызды нәтижесі болды. Сондықтан, әртүрлі елдердің жұмысшыларға өтемақы төлеу тарихы өзіндік болғанымен, өтемақы заңдары бүкіл әлемде жаһандық құбылыс ретінде қалыптасты, және әр елдегі өтемақы заңдарын талқылау, басқа елдердегі талқылаулармен байланысты болды.

Заң бойынша кінәсіз өтемақы

Жұмысшылардың өтемақысы туралы заңдар сотқа жүгіну қажеттілігін жоюға және жалпы құқықтық шаралардың шектеулерін жоюға арналған. Олар жұмысшыларға жұмыс берушінің кінәсін (құқықтық жауапкершілігін) дәлелдеу қажеттілігін жою үшін, ауыртпалық пен азаптау үшін өтемақы алу мүмкіндігінен бас тартуды ұсынады. Бұл заңдар жұмысшыларға жалақының жоғалуына, сондай-ақ тұрақты физикалық мүгектікке және медициналық шығыстарға байланысты ақшалай төлемдерді көздейді. Сондай-ақ, заңдар еңбек оқиғасы немесе кәсіптік ауру салдарынан қаза тапқан жұмысшылардың күтушілеріне де жәрдемақы қарастырады. Кейбір заңдар жұмыс берушілерді және әріптес жұмысшыларды қорғайды, зардап шеккен жұмысшының жұмыс берушіден ала алатын өтемақы мөлшерін шектеу арқылы және көптеген жағдайларда әріптес жұмысшыларды жазатайым оқиғалар үшін жауапкершіліктен босату арқылы. АҚШ-та штат заңдары жұмыспен қамтудың көптеген түрлері үшін осы жүйені белгілейді, ал федералды заңдар федералдық қызметкерлерге немесе мемлекетаралық сауданың маңызды салаларында жұмыс істейтін жұмысшыларға ғана қолданылады. Эксклюзивті өтемақы ережесінде жұмысшылардың өтемақысы – зардап шеккен жұмысшыларға қолжетімді жалғыз құрал болып табылады, бұл жұмысшыларға өз жұмыс берушілеріне қарсы кінәлі талаптар қоюға тыйым салады.

Бразилия

Ұлттық әлеуметтік сақтандыру институты (португал тілінде Instituto Nacional do Seguro Social – INSS) жарна төлеушілерге сақтандыру қызметтерін көрсетеді. Бұл – өз полис иелеріне құқықтарды тану және беруді мақсат ететін мемлекеттік мекеме. INSS-тен түсетін қаражат жұмысшы салық төлеушінің ауру, мүгедектік, жасқа толу, қайтыс болу, қасақана емес жұмыссыздық, тіпті жүктілік немесе сотталған жағдайда жұмыс істеу қабілетін жоғалтқан кездегі кірісін толықтыруға пайдаланылады. Алғашқы 15 күнде жұмысшының жалақысын жұмыс беруші төлейді. 15 күннен кейін, егер қызметкер жұмыс істеуге жарамсыз болса, жалақыны INSS төлейді. Жұмысшының кірісі INSS арқылы қамтамасыз етілгенімен, жұмыс беруші салдарынан немесе экономикалық қызметінің тәуекелділігінен (жазатайым оқиғалар немесе еңбекке байланысты аурулар) туындаған уақытша немесе тұрақты еңбек қабілетін жоғалту үшін жауапкершілікті сақтайды.

Канада

Жұмысшылардың өтемақысы Канаданың алғашқы әлеуметтік бағдарламасы болды, себебі оны жұмысшылар ұйымдары мен сотқа бас ұрудан қашынбақ ниеттегі жұмыс берушілер қолдады. Бұл жүйе Онтарионың бас судьясы Уильям Мередит жүргізген тергеуден кейін құрылды, ол жұмысшылар жұмыс орындарында жарақат алған жағдайда, жұмыс берушілерді сотқа беру құқығынан бас тартса, өтемақы алуға құқылы болатын жүйені ұсынды. Бағдарлама әртүрлі провинцияларда әртүрлі уақытта енгізілді. Онтарио және Новая Шотландия 1915 жылы бірінші және екінші болып енгізді, Манитоба – 1916 жылы, Британдық Колумбия – 1917 жылы, Альберта және Нью-Брансуик – 1918 жылы, ал Саскачеван 1930 жылы қабылдады. Бұл провинциялық жауапкершілікте қалады, сондықтан ережелер провинциядан провинцияға өзгереді. Кейбір провинцияларда, мысалы, Онтарионың Жұмыс орны қауіпсіздігі және сақтандыру кеңесінде, бағдарлама жұмыс орны қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі алдын алу роліне де ие. Британдық Колумбияда еңбекті қорғау және қауіпсіздік мандаты (регламенттерді қабылдау, тексеру және әкімшілік айыптарды бағалау құқығын қоса алғанда) заңмен Британдық Колумбияның жұмысшылар өтемақы кеңесіне (WorkSafeBC) берілген. Көптеген провинцияларда жұмысшылар өтемақы кеңесі немесе комиссиясы тек сақтандырумен ғана айналысады. Әрбір провинциядағы жұмысшылар өтемақы сақтандыру жүйесі жұмыс берушілердің жалақысы, саласы және олардың жұмыс орнындағы жарақаттар тарихы (немесе олардың болмауы) негізінде қаржыландырылады (әдетте «тәжірибелік рейтинг» деп аталады).

Германия

Германияның 1884 жылғы 6 шілдедегі жұмысшылардың денсаулығына келген зиянды өтеу туралы заңы, Канцлер Отто фон Бисмарк бастамасымен, үш рет талқыланғаннан кейін қабылданды және әлемдегі алғашқы заң болды. Осыған ұқсас заңдар Австрияда 1887 жылы, Норвегияда 1894 жылы, Финляндияда 1895 жылы қабылданды. Бұл заң бойынша барлық жеке жалақы алатын жұмысшылар мен оқушылар, соның ішінде ауыл шаруашылығы, бағбандарлық және теңіз салаларында жұмыс істейтіндер, отбасы мүшелеріне көмектесетіндер және жұмыс орындасында жарақат алған студенттерге 13 аптаға дейін өтемақы төленді. Толық мүгедектігі бар жұмысшылар 13 аптадан кейін 67 пайыз мөлшерінде жәрдемақы ала береді, ол жұмыс берушілер толығымен қаржыландыратын апаттар қорынан төленеді. Германияның өтемақы жүйесі көптеген елдер үшін үлгі болып саналады.

Үндістан

1923 жылғы 5 наурызда Жұмысшылардың өтемақы туралы заң қабылданды. Ол жұмыс берушінің жауапкершілігінен туындаған өтемақыны және өтемақының мөлшерін қамтиды, сондай-ақ Жұмысшылардың өтемақы туралы заңға, қаза болған жағдайдағы өтемақы туралы заңға және ортақ құқыққа сәйкес жұмыскерлерге қолданылады. 2017 жылғы "Жұмыскерлердің өтемақысын (өзгерістер) туралы" заңмен өзгертілді.

Италия

Италияда жұмысшылардың жазатайым оқиғалардан сақтандырылуы міндетті және оны Еңбек оқиғаларына қарсы ұлттық сақтандыру институты қамтамасыз етеді.

Жапония

Жұмысшылардың жаза тануына байланысты сақтандыру жұмыссыздыққа байланысты сақтандырумен біріктіріліп, еңбек сақтандыруы деп аталады. Жұмысшылардың жаза тануына байланысты сақтандыруды Еңбек стандарттары басқармасы басқарады.

Малайзия

Жұмысшылардың еңбекақысын өтеу туралы 1952 жылғы заң Ұлыбританияның 1906 жылғы Жұмысшылардың еңбекақысын өтеу туралы заңы үлгісінде жасалған. Малайзия Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғанға дейін қабылданған бұл заң қазір тек Малайзия азаматы емес жұмысшыларға қолданылады, себебі азаматтар ұлттық әлеуметтік қамсыздандыру жүйесімен қамтылған.

Мексика

1917 жылғы Мексика Конституциясы жұмыс берушілердің жұмыс ортасында туындаған аурулар мен жазатайым оқиғаларға байланысты төлем жасау міндетін белгіледі. Сондай-ақ, ол әлеуметтік қамсыздандыруды жұмысшылардың құқықтарын басқару институты ретінде анықтады, бірақ Мексиканың Әлеуметтік қамсыздандыру институты (IMSS) тек 1943 жылы құрылды. IMSS жұмысшылар мен компанияларды тіркеу, қаражат жинау, тәуекелдер мен оқиғаларды жіктеу, медициналық және оңалту қызметтерін қоса алғанда, еңбекке байланысты тәуекелдерді сақтандыруды вертикальды интеграцияланған жүйеде басқарады. 1997 жылғы реформаға сәйкес, жарналар әрбір жұмыс берушінің тәжірибесімен байланыстырылған. Мемлекеттік сектор қызметкерлері IMSS-тің корпоративтік және оперативтік құрылымдарымен ұқсас әлеуметтік қамсыздандыру мекемелерімен қамтылған.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда қызметкерлерді жұмысқа алған және кейбір жағдайларда басқа да тұлғаларды жұмысқа тартатын барлық компаниялар, Жаңа Зеландияның жалпыға ортақ, кінәсіз жарақат алу схемасын басқаратын мемлекеттік корпорация – Апатты өтеу корпорациясына жарна төлеуге міндетті. Бұл схема жеке жарақат алған азаматтарға, тұрғындарға және уақытша келушілерге қаржылық өтемақы және қолдау көрсетеді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та жұмысшылардың өтемақысының кейбір түрі көбінесе көптеген штаттардағы барлық жұмыс берушілер үшін міндетті болып табылады (ұйымның ерекшеліктеріне байланысты), бірақ 2018 жылдан бастап Техас штаттарында бұл талап жоқ. Міндетті талаптарға қарамастан, кәсіпкерлер өз еркімен сақтандыру сатып ала алады, ал АҚШ-тағы полистер әдетте міндетті жағдайлар үшін Бірінші бөлімді және міндетті емес жағдайлар үшін Екінші бөлімді қамтиды. Көптеген штаттарда жұмыс берушілер жұмысшыларға өтемақы төлеу міндеттемелерін өтеуге жеткілікті қаржылық қаражаты бар екенін дәлелдесе, өздігінен сақтандыру құқығына ие болады, яғни сақтандыру сатып алудан бас тартады. 1949 жылға қарай барлық штаттар жұмысшылардың өтемақы бағдарламасын қабылдады. Көптеген штаттарда жұмысшылардың өтемақы талаптарын әкімшілік сот судьялары қарастырады, олар көбінесе фактілерді анықтаушы ретінде танылады. Жұмысшылардың өтемақысы туралы заңдар 1900 жылдардың басында пайда болды және 1911 жылға дейін конституцияға қайшы деп танылды, сол кезде Висконсин штаты бұрын жойылмаған заңды қабылдады; 1920 жылға қарай 42 штат жұмысшылардың өтемақысы туралы заңдарды қабылдады.