Кіріспе

Нормадан тыс жұмыс істеу

Еңбекақыдан тыс жұмыс істеу – бұл адамның белгіленген жұмыс уақытынан артық жұмыс істеген уақыты. Бұл термин сондай-ақ осы уақыт үшін төленген ақыны да білдіреді. Белгіленген жұмыс уақыты бірнеше тәсілмен анықталуы мүмкін:
әдет-ғұрып бойынша (қоғамдағы салауатты немесе орынды деп есептелетін),
нақты мамандық немесе кәсіптің қағидалары бойынша,
заңнама арқылы,
жұмыс берушілер мен жұмыскерлер немесе олардың өкілдері арасындағы келісім бойынша. Көптеген елдерде жұмыс берушілерді қызметкерлерін тым ұзақ жұмыс істеуге мәжбүрлеуден аулақ тұруға немесе мұндай жағдайды болдырмауға бағытталған еңбек заңдары бар (мысалы, 1920 жылдардағы тоқыма фабрикаларындағы жағдай сияқты). Бұл заңдар гуманитарлық мәселелерден өзге де факторларды, мысалы, жұмысшылардың денсаулығын сақтап, олардың өнімділігін ұстауды немесе экономикадағы жұмыспен қамту деңгейін арттыруды қарастыруы мүмкін. Еңбекақыдан тыс жұмысты реттеудің бір әдеттегі тәсілі – жұмыс берушілерден қызметкерлерге осы уақыт үшін жоғары сағаттық төлем жасауды талап ету. Компаниялар заңмен міндетті болмаса да, жұмыскерлерге еңбекақыдан тыс жұмыс үшін жоғары төлем жасауға баруы мүмкін, әсіресе егер олар еңбек ұсынымы қисығының кері бұрылуымен бетпе-бет келсе. Еңбекақыдан тыс төлемдер жұмыскерлерді белгіленген сағаттық жалақыға қарағанда ұзақ жұмыс істеуге ынталандыруы мүмкін. Еңбекақыдан тыс жұмысқа қатысты заңдар, осыған қатысты көзқарас әр елде және әртүрлі салаларда әртүрлі болады.

Орнына демалыс

Жұмыс орнына демалыс (TOIL), өтемақы уақыты немесе қосымша уақыт – жұмыс кестесін реттеудің бір түрі, ол жұмысшыларға қосымша төлемнің орнына немесе оған қоса демалыс алуға мүмкіндік береді (немесе талап етеді). Жұмысшы белгілі бір келісілген күндері, мысалы, мерекелерде, жұмыс істеген әрбір сағатына қосымша төлем мен тең уақыт демалыс ала алады. АҚШ-та мұндай келісімдер мемлекеттік секторда заңды, бірақ жеке секторда жоқ. Мысалы, еңбекақыдан босатылмаған жұмысшылар аптасына 40 сағаттан артық жұмыс істеген әрбір сағаты үшін қалыпты сағаттық жалақысының кемінде бір жарым есесін алуы тиіс. Мысалы, бір аптада 48 сағат жұмыс істейтін жұмысшы 52 сағаттық еңбекақыға (40 сағат + 8 сағат, қалыпты сағаттық жалақының 1,5 еселенгені) тең төлем алады. Қосымша уақытпен жұмысшы 12 сағаттық қосымша төлемнен бас тартып, орнына 8 сағат ақы төленген демалыс алады (немесе оны алуға міндетті болады). Кейбір басқа елдерде, мысалы, Канадада, жұмыс берушілер қосымша уақытты жоғары тариф бойынша төлеуге міндетті болуы мүмкін (мысалы, қалыпты тарифтен 1,5 есе), бірақ сонымен қатар қалыпты тариф бойынша демалыс беруге де рұқсат етіледі. Осылайша, қызметкер бір аптада 48 сағат, ал келесі аптада 32 сағат жұмыс істей алады (егер 40 сағаттан астам уақыт қосымша жұмыс болса), және 4 сағат жұмыс істегенге тең қосымша сома алады (8 сағатты 0,5-ке көбейту). Австралияда мұндай келісімдер жеке және мемлекеттік секторда кең таралған. Кейбір жағдайларда, әсіресе қызметкерлер кәсіподақпен өкілдік етілген кезде, қосымша жұмыс үшін сағаттық жалақының 1,5 есесінен жоғары төлем жасалуы мүмкін. Мысалы, кейбір зауыттарда жұмысшылардың жексенбіде жұмыс істеуі керек болса, оларға әдеттегі жалақыдан екі есе көп төленеді (яғни "екі еселік тариф").

Жапония

Жапонияда 1947 жылғы Еңбек стандарттары заңы (Labour Standards Act) сегіз сағаттық жұмыс күнін және аптасына кемінде бір демалыс күнімен 40 сағаттық жұмыс аптасын қарастырады. Заңға сәйкес, кез келген қосымша жұмыс үшін қалыпқы жалақыдан кемінде 25% жоғары, белгіленген демалыс күндері жұмыс істегенде 35% жоғары, ал кешкі сағат 10-нан таңғы сағат 5-ке дейін жұмыс істегенде тағы 25% үстеме төлемақы талап етіледі. Жұмыс берушілер қызметкерлердің кез келген қосымша жұмысына рұқсат беру үшін еңбек өкілімен қосымша жұмыс уақыты туралы келісім жасасуы керек, және бұл келісімде қызметкердің жұмыс істей алатын қосымша жұмыс уақытының лимиті көрсетілуі тиіс, ол аптасына 15 сағаттан, айына 45 сағаттан және жылына 360 сағаттан аспауы керек.

Ашықталған

Тәуелсіз мердігерлер қызметкерлер саналмайды, демек, олар FLSA-мен қорғалмайды. Жұмысшының қызметкер болып есептелетінін, соның ішінде қосымша жұмыс уақыты үшін төлемақы алуға құқылы емеуі немесе тәуелсіз мердігер болып есептелетінін анықтайтын бірнеше фактор бар. Еңбек шартында тарап тәуелсіз мердігер екені көрсетілгені, оның шын мәнінде солай екенін білдірмейді. Қызметкердің қосымша жұмыс уақытына ақы төлеуге құқығы бар-жоғы жұмыстың сипатымен анықталады, емес жұмыс орнымен немесе жұмыс саласымен. Регламенттен босатылған жұмысшылардың қатарына әкімшілік, кәсіби және басқарушылық қызметкерлердің белгілі бір түрлері кіреді. Әкімшілік, кәсіби немесе басқарушылық қызметкер ретінде танылу үшін, демек қосымша жұмыс уақытына құқығы болмауы үшін, жалақы негізі, міндеттері және жалақы деңгейі бойынша үш талапқа сай болу керек. Сыртқы сатушылар, кейбір ауыл шаруашылығы қызметкерлері, тұрақты тұратын кейбір қызметкерлер және көлік саласының кейбір қызметкерлері сияқты FLSA-дан босатылған жұмысшылардың көптеген басқа да түрлері бар. Қызметкерлер FLSA-мен қамтамасыз етілген қорғаудан бас тарта алмайды және оны шартымен шектеуге құқығы жоқ.

Қорғау

Жұмыс беруші Еңбек стандарты туралы заңға (FLSA) негізделген шағым түсіргені немесе сот процесін бастаған қызметкерге қарсы кез келген жаза шарасы қолдануға құқылы емес. Кез келген расталатын жаза шарасына барған жұмыс беруші, Адилет еңбек стандарттары туралы заңның 216(b) бабына сәйкес, жұмысқа қайта орналастыру, жоғарылату, төленбеген жалақыны өтеу және залап ақысын төлеу сияқты әділ өтеу шараларына жауапты болады. Жаза шараларына жұмыстан босату, жұмыс ортасын бұзу, қорқыту, физикалық зорлық-зомбылық және жұмыстан конструктивті босату кіреді.

Статистика

АҚШ-та шамамен 120 миллион жұмысшының 50 миллионға жуығы штаттан тыс жұмыс уақыты үшін төленуден босатылған (АҚШ Еңбек департаментінің Жалақы және Сағаттар бөлімі, 1998). 2021 жылдан бастап, аптасына 684 доллар немесе одан көп жалақы алатын жалақылы жұмысшылар штаттан тыс жұмыс уақыты үшін төленуден босатылады (жылдық 35 568 долларға тең). 2004 жылы АҚШ жұмысшыға шаққандағы жылдық жұмыс уақыты бойынша 24 ЭЫДҰ елдерінің ішінде 7-орында тұрды. (Толық тізімді «Жұмыс уақыты» бөлімінде қараңыз). 2004 жылдың 23 тамызында президент Джордж Буш және Еңбек департаменті заңды іске асыруды реттейтін ережелерге өзгерістер енгізуді ұсынды. Бір зерттеуге сәйкес, бұл өзгерістер штаттан тыс жұмыс уақыты үшін төленуге құқылы жұмысшылардың санына елеулі әсер еткен болар еді және тағы бірнеше миллион жұмысшы босатылған болар еді. Буш әкімшілігі бұл өзгерістердің американдық жұмысшыларға тигізер әсері минималды болады және ескірген ережелерді түсіндіруге көмектеседі деп мәлімдеді. Атап айтқанда, жаңа ережелер компанияларға штаттан тыс жұмыс уақытының орнына икемді жұмыс кестесін ұсынуға көбірек мүмкіндік беретін еді. Штаттан тыс жұмыс уақытына құқығы жоқ қызметкерлердің анықтамасы соттарда үнемі тексеріліп отырады. Соңғы сот ісі – Encino Motorcars v. Navarro, ол автомобиль дилерлерінің қызмет көрсету кеңесшілері штаттан тыс жұмыс уақыты үшін төленуге құқылы ма деген мәселені қарастырады. Компания тәртіптік жаза ретінде жалақылы қызметкердің жалақысын төмендету арқылы өзіне зиян келтіруі мүмкін. «Жалақы сағаттық есеппен төмендетілген жағдайда, бұл қызметкер де, сол жұмыс тобындағы барлық басқа жұмысшылар да штаттан тыс деп есептеледі». Uber – әртүрлі юрисдикцияларда босату мәселесі бойынша сотқа шақырылған компанияның мысалы. 2017 жылы The New York Times газеті «Олардың тартымдылығына қарамастан, қосымшалар сынға ұшырады, соның ішінде мүгедектер арбасына қол жетімділік және жүргізушілердің төлемақысы туралы алаңдаушылықтар бар» деп жазды.

Қақпақ

Тәуелсіз мердігерлер – еңбек ақысының қосымша уақыты туралы заңдармен қамтылған қызметкерлер емес, сондықтан қызметкердің тәуелсіз мердігер ме, әлде қызметкер ме екенін анықтау маңызды. Біріншіден, Калифорния Еңбек кодексінің 510-бабына сәйкес, босатылмаған қызметкерлерге жұмыс күнінің сегіз сағатынан, жұмыс аптасының 40 сағатынан және тікелей жеті күндік жұмыс кестесінің алғашқы сегіз сағатынан артық жұмыс істеген әрбір сағаты үшін қалыпты жалақысының бір жарым еселенген мөлшерінде төлеу тиіс. Калифорниядағы қызметкерлер он екі сағаттан астам жұмыс істеген күндері үшін немесе бір жұмыс аптасының жетінші күні сегіз сағаттан астам жұмыс істегені үшін екі есе жалақы алуға құқылы. Федералдық заң бойынша апталық қосымша жұмыс уақытының лимиті 40 сағатты құрайды. Калифорниядағы сегіз сағаттық қосымша жұмыс уақытының лимиті жиі мемлекеттік (бірақ федералдық емес) еңбек заңдарын бұзуға байланысты жалақы және жұмыс уақыты жөніндегі сот процестеріне әкеледі. Мысалы, жұмыс берушілер қызметкерлерге дүйсенбіде 10 сағат жұмыс істегендіктен, сейсенбіде 6 сағат жұмыс істей алатындарын айтуы мүмкін, себебі федералдық заң бойынша қосымша жұмыс уақытының өтемақысы үшін қызметкерлер 40 сағаттан астам жұмыс істемейді, бірақ Калифорнияның қосымша жұмыс уақыты заңнамасына сәйкес, олар 8 сағаттан астам жұмыс істейді. 6 және 10 сағаттық жұмыс күндерін екі 8 сағаттық жұмыс күніне дейін дөңгелектеу қызметкерді екі сағаттық қосымша жұмыс уақытының төлемақысынан айыруға әкеледі. Әлдебір еңбек ақысының еңбек стандарттары заңына сәйкес, "негізінен жұмыспен қамтылған" дегені міндетті түрде кемінде жартысын білдірмейді, бірақ Калифорнияның жалақы және жұмыс уақыты заңдарында, босатылған міндеттердің жартысынан аз жұмыс істеу автоматты түрде қосымша жұмыс уақытынан босатуды жояды.