Кіріспе
Жұмыс берушінің қызметкерге еңбегі үшін төлейтін ақы
Жалақы – жұмыс берушінің қызметкерге белгілі бір кезеңде атқарған жұмысы үшін төлейтін ақысы. Жалақы төлеудің мысалдарына ең төменгі жалақы, басым жалақы, жылдық бонус сияқты өтемақы төлемдері, сондай-ақ сыйлықтар мен ұсыныстар сияқты сыйақы төлемдері жатады. Жалақы – бизнес жүргізуге байланысты шығындардың бір бөлігі. Компанияның пайдалылығына қарамастан, бұл қызметкер алдындағы міндеттеме. Жалақы бойынша төлеу, еңбек ақымен салыстырғанда ерекшеленеді, онда жұмыс беруші жұмыс істеген сағат санына қарамастан, белгілі бір интервалмен (мысалы, апта немесе ай) белгіленген соманы төлейді, сондай-ақ жеке өнімділікке байланысты комиссиялық төлемдермен және компанияның жалпы өнімділігіне негізделген өтемақымен де ерекшеленеді. Жалақы алатын қызметкерлер клиенттерден тікелей алатын ұншық немесе сыйлықтар мен ақшалай емес нысандағы әлеуметтік жәрдемақылар да ала алады. Жалақы ең көп таралған еңбек формасы болғандықтан, "жалақы" термині кейде барлық (немесе барлық ақшалай) қызметкерлерге төленетін сыйақыны білдіреді.
Шығу тегі және қажетті компоненттер
Жалақыға жұмыс істеу – бұл жұмысқа жұмсаған уақыттың орнына ақша алу. Мұса И. Финли «Ежелгі экономика» еңбегінде бұл мәселені былай баяндайды: жалақылы еңбектің идеясы екі қиын түсінік қадамын қажет етеді. Біріншіден, ол адамның еңбегін оның жеке тұлғасынан және еңбек өнімдерінен бөліп қарауды талап етеді. Егер сіз тәуелсіз шеберден бір зат сатып алсаңыз, сіз оның еңбегін емес, оның өз уақытында және өз еңбек жағдайларында жасаған затын сатып аласыз. Алайда, егер сіз еңбекті жалдасаңыз, сіз абстракцияны, яғни еңбек күшін сатып аласыз, оны сатып алушы – еңбек күшінің «иесі» емес, өзі белгілеген уақытта және жағдайларда пайдаланады (және әдетте оны тұтынып болғаннан кейін төлейді). Екіншіден, жалақылы еңбек жүйесі төлем жасау үшін сатып алынған еңбекті өлшеу әдісін қажет етеді, көбінесе екінші абстракцияны, атап айтқанда еңбек уақытын енгізу арқылы. Жалақы – бұл жұмыс уақытының стандартты бірліктеріне (немесе орындалған жұмыстың стандартты көлеміне) сәйкес келетін ақшалай өлшем. Ең алғашқы уақыт бірлігі, бүгінге дейін қолданылып келеді – жұмыс күні. Сағаттардың ойлап табуы жұмыс уақытын бөлуді дамытумен бірге жүрді, оның ішінде сағаттық жалақы тұжырымы ең көп таралған, сағаттың негізінде құрылды. Еңбек ақы төлеу орта патшалық Ежелгі Египетте, Ежелгі Грецияда және Ежелгі Римде болған. Кодекс Хаммурабидің 234-ші заңы (б.з.д. 1755–1750 ж.) кеме жасаушы мен кеме иесі арасындағы еңбек шартында салынған әрбір 60 гур (300 бушель) кеме үшін 2 шекел жалақыны белгіледі. 275-ші заң кеме жалдаушысы мен кеме капитаны арасындағы жалдау шарты бойынша күн сайын 3 герах мөлшерінде жалдау ақысын белгіледі. 276-шы заңға сәйкес, фрахт келісімшарты бойынша жүк тасымалы үшін күн сайын 2½ герах төленді, ал 277-ші заңға сәйкес, 60 гурлық кеме үшін күн сайын жүк тасымалы үшін 1/6 шекел төленді.
The very idea of wage labour requires two difficult conceptual steps. First it requires the abstraction of a man's labour from both his person and the product of his work. When one purchases an object from an independent craftsman one has not bought his labour but the object, which he had produced in his own time and under his own conditions of work. But when one hires labour, one purchases an abstraction, labour power, which the purchaser then uses at a time and under conditions which he, the purchaser, not the "owner" of the labour power, determines (and for which he normally pays after he has consumed it). Second, the wage labour system requires the establishment of a method of measuring the labour one has purchased, for purposes of payment, commonly by introducing a second abstraction, namely labour time. The wage is the monetary measure corresponding to the standard units of working time (or to a standard amount of accomplished work, defined as a piece rate). The earliest such unit of time, still frequently used, is the day of work. The invention of clocks coincided with the elaborating of subdivisions of time for work, of which the hour became the most common, underlying the concept of an hourly wage. Wages were paid in the Middle Kingdom of ancient Egypt, ancient Greece, and ancient Rome. Codex Hammurabi Law 234 (c. 1755–1750 BC) stipulated a 2 shekel prevailing wage for each 60 gur (300 bushel) vessel constructed in an employment contract between a shipbuilder and a ship owner. Law 275 stipulated a ferry rate of 3 gerah per day on a charterparty between a ship charterer and a shipmaster. Law 276 stipulated a 21/2 gerah per day freight rate on a contract of affreightment between a charterer and shipmaster, while Law 277 stipulated a 1/6 shekel per day freight rate for a 60 gur vessel.
Жалақы айырмашылығы
Тіпті нарық күштері жалақы мөлшерін анықтайтын елдерде де, зерттеулер жұмыс үшін төленетін сыйақыда жыныс және нәсіл бойынша айырмашылықтар сақталатынын көрсетеді. Мысалы, АҚШ Еңбек статистикасы бюросының мәліметтеріне сәйкес, 2007 жылы барлық нәсілдегі әйелдер ерлерге қарағанда орташа жалақының шамамен 80% көлемін алды. Бұл, әйелдердің отбасылық міндеттеріне байланысты нарықтағы сұраныс пен ұсыныс арақатынасымен байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар, ақ түсті еркектер азиялық еркектердің жалақысының шамамен 84%-ын, ал қара түсті еркектер 64%-ын тапқан. Бұл жалпы орташа көрсеткіштер болып табылады және атқарылған жұмыстың түрі, мөлшері және сапасы ескерілмеген.
Сыбайлас жемқорлық
Мемлекеттік сектор қызметкерлерінің еңбекақы деңгейі сыбайлас жемқорлықтың жиілігіне әсер ететіні және мемлекеттік қызметкерлердің жоғары еңбекақысы сыбайлас жемқорлықты төмендетуге көмектесетіні мәлім. Сондай-ақ, мемлекеттік сектордағы еңбекақы арасындағы айырмашылық аз елдерде сыбайлас жемқорлық деңгейі төмен екені көрсетілген.
АҚШ-тағы жалақылар
2012 жылы АҚШ-та 75 миллион жұмысшы сағаттық жалақы алды, бұл барлық жұмысшылардың 59% құрайды. АҚШ-та көптеген жұмысшылардың жалақысы нарықтық күштермен немесе ұжымдық келіссөздер арқылы белгіленеді, онда еңбек одағы жұмысшылардың мүддесін қорғайды. Әділ еңбек стандарттары заңы федералдық деңгейде ең төменгі жалақыны белгілейді, оған барлық штаттар бағынуға міндетті, басқа қағидалармен қатар. Он төрт штат және бірнеше қала өздерінің ең төменгі жалақы мөлшерлемелерін федералдық деңгейден жоғарырақ белгіледі. Белгілі бір федералдық немесе штаттық келісімшарттар бойынша жұмыс берушілер Дэвис-Бейкон заңы немесе оған баламасы бойынша анықталған, бағалы жалақыны төлеуге міндетті. Белсенділер тұрмыстық жалақы мөлшерлемесін енгізуді қолға алды, ол тұрмысқа қажетті шығындар мен басқа да негізгі қажеттіліктерді ескереді, бұл мөлшерлеме қазіргі ең төменгі жалақы заңдарынан әлдеқайда жоғары. Ең төменгі жалақы жұмысшы табының әл-ауқатын қорғау мақсатында белгіленген. 2022 жылдың екінші тоқсанында АҚШ-тың жалпы еңбек құны өткен жылмен салыстырғанда 5,2% өсті, бұл 2001 жылдан бері тіркелген ең жоғары өсім көрсеткіші.
Анықтамалар
Федералды табыс салығын ұстап алу мақсатында, 26 U.S.C. § 3401(a) Ішкі кіріс кодексінің 24-тарауы үшін "жалақы" терминін былайша анықтайды:
"Осы тарау мақсатында "жалақы" термині қызметкердің жұмыс берушісі үшін атқарған қызметтері үшін төленген барлық сыйақыны (мемлекеттік қызметкерге төленген гонорарлардан басқа) білдіреді, соның ішінде барлық сыйақының (қосымшалар мен артықшылықтарды қоса алғанда) ақшалай емес кез келген нысанда төленген ақшалай құнын;" Сыйақының "қызметкердің жұмыс берушісі үшін атқарған қызметтері" үшін болуын талап етумен қатар, анықтамада осымен қоса қолданылуы тиіс 23 ерекше жағдай да тізімделген.