Кіріспе
Араб полимат және дәрігер (12131288) ʿАлаʾ әл Дин Абу әл Хасан ʿАли ибн Аби Хазм әл Қарашхи (арабша: علاء الدين أبو الحسن عليّ بن أبي حزم القرشي ), Ибн әл Нафис (арабша: ابن النفيس), араб полимат, оның жұмыс салалары медицина, хирургия, физиология, анатомия, биология, ислам зерттеулері, юриспруденция және философияны қамтиды. Ол қанның өкпелік айналымын алғаш рет сипаттағанымен танымал. Ибн әл-Нафистің оң жақты ( өкпе) қан айналымы туралы еңбегі Уильям Харвидің De motu cordis атты кейінгі еңбегінен (1628 ж.) бұрын. Екі теория да қан айналымын түсіндіруге тырысады. ІІ ғасырдағы грек дәрігері Галеннің қан айналымы жүйесінің физиологиясы туралы теориясы Ибн әл-Нафистің еңбектеріне дейін даусыз болды, ол үшін ол "қан айналымы физиологиясының атасы" деп сипатталды. Ертедегі анатомист ретінде Ибн әл-Нафис өз жұмысының барысында бірнеше адам денесін кесу жұмыстарын жүргізді, физиология мен анатомия саласында бірнеше маңызды жаңалықтар жасады. Өкпе қан айналымын ашқаннан кейін, коронарлық және капиллярлық қан айналымын да ертерек түсінген. Сондай-ақ, ол солтан Салахдин құрған әл-Насери ауруханасының бас дәрігері болып тағайындалды. Ибн әл-Нафис медицинадан басқа, заңтану, әдебиет және теологияны оқыды. Ол Шафии дінінің заңгерлері мен дәрігерлері арасында ерекше танымал болған.
ʿAlāʾ al Dīn Abū al Ḥasan ʿAlī ibn Abī Ḥazm al Qarashī (Arabic: علاء الدين أبو الحسن عليّ بن أبي حزم القرشي ), known as Ibn al Nafīs (Arabic: ابن النفيس), was an Arab polymath whose areas of work included medicine, surgery, physiology, anatomy, biology, Islamic studies, jurisprudence, and philosophy. He is known for being the first to describe the pulmonary circulation of the blood. The work of Ibn al Nafis regarding the right sided (pulmonary) circulation pre dates the later work (1628) of William Harvey's De motu cordis. Both theories attempt to explain circulation. 2nd century Greek physician Galen's theory about the physiology of the circulatory system remained unchallenged until the works of Ibn al Nafis, for which he has been described as "the father of circulatory physiology". As an early anatomist, Ibn al Nafis also performed several human dissections during the course of his work, making several important discoveries in the fields of physiology and anatomy. Besides his famous discovery of the pulmonary circulation, he also gave an early insight of the coronary and capillary circulations. He was also appointed as the chief physician at al Naseri Hospital founded by Sultan Saladin. Apart from medicine, Ibn al Nafis studied jurisprudence, literature and theology. He was an expert on the Shafi'i school of jurisprudence and an expert physician.
Өмірбаян
Ибн әл-Нафис 1213 жылы Дамаск маңындағы Қарашия деген ауылда араб отбасында дүниеге келген, оның Нисбасы осыдан алынған болуы мүмкін. Өмірінің алғашқы жылдары теология, философия және әдебиетті оқыды. Содан кейін 16 жасында Дамасктегі Нури ауруханасында он жылдан астам уақыт бойы медицинаны зерттей бастады. Ол Дамаск қаласының әйгілі дәрігері Ибн Әби Усаибиямен замандас болған. Ибн Әби Усайбия өзінің "Дәрігерлердің өмірі" атты өмірбаяндық сөздігінде Ибн әл-Нафисті мүлдем атамайды. Бұл сөздерді аталы-аналы түрде қалдырмау екі дәрігердің арасындағы жеке қаскөйлік немесе бәсекелестікке байланысты болуы мүмкін. 1236 жылы Ибн әл-Нафис кейбір әріптестерімен бірге Әйюбид сұлтаны әл-Камильдің өтініші бойынша Мысырға көшті. Ибн әл-Нафис Салахдин құрған әл-Насери ауруханасының бас дәрігері болып тағайындалды, онда ол бірнеше жыл бойы дәріс берді және медицинамен айналысты. Оның ең танымал шәкірттерінің бірі атақты христиан дәрігері Ибн әл-Куф болды. Ибн әл-Нафис әл-Масрурия медресесінде (араб. Оның есімі басқа ғалымдардың есімдерімен бірге кездеседі, бұл оның діни заңды зерттеген және орындаған кезінде қаншалықты жақсы қаралғанын көрсетеді. Ибн әл-Нафис өмірінің көп бөлігін Мысырда өткізді және Бағдадтың құлауы мен мамлюктердің көтерілуі сияқты бірнеше маңызды оқиғаларға куә болды. Ол тіпті сол сұлтан Бейбарс пен басқа да көрнекті саяси басшылардың жеке дәрігері болды. Өмірінің соңына таман, 74 жасында, Ибн әл-Нафис жаңадан құрылған әл-Мансори ауруханасының бас дәрігері болып тағайындалды, ол өмірінің қалған бөлігінде жұмыс істеді. Ибн әл-Нафис бірнеше күн ауырып, Каирде қайтыс болды. Оның шәкірті Сафи Әбу әл Фатх ол туралы өлең жазды. Ол өлер алдында үйі мен кітапханасын Қалаун ауруханасына немесе "Қалпына келтіру үйі" деп те аталатын ауруханаға сыйға тартты.
Медицинаның жан-жақты кітабы
Оның ең көлемді кітабы - "Әл Шамил фи әл Тибб" (Медицина туралы толық кітап), ол 300 томнан тұратын энциклопедия болуды жоспарлаған. Алайда, Ибн әл-Нафис өлер алдында тек 80 шығарманы жариялауға қол жеткізді, ал бұл еңбек толық аяқталмаған. Осыған қарамастан, бұл еңбек бір адамның жазған ең үлкен медициналық энциклопедиялардың бірі болып саналады және сол кездегі ислам әлеміндегі медициналық білімнің толық жиынтығын берді. Ибн әл-Нафис өзінің энциклопедиясын бүкіл кітапханасымен бірге ол өлер алдында жұмыс істеген Мансури ауруханасына қалдырды. Уақыт өте келе энциклопедияның көп бөлігі жоғалып кетті немесе бүкіл әлемге тарады, Мысырда тек 2 том ғана сақталған. Мысырлық ғалым Юсеф Зидан бұл еңбектің көптеген кітапханаларда, соның ішінде Кембридж университетінің кітапханасында, Бодлеан кітапханасында және Стэнфорд университетінің Лейн медициналық кітапханасында каталогталған қолжазбаларын жинау мен зерттеу жобасын бастады.
"Эндемиялық" туралы түсініктеме
ХІІ ғасырдың екінші жартысында Ибн әл-Нафис Гиппократтың "Эндемикасына" арналған алғашқы арабша түсініктемені жазды. Бұл түсініктеме ұзақ және 200 және 192 парақтан тұратын екі қолжазбадан тұрады. Ибн әл-Нафис Гиппократ туралы түсініктемесі Шәрх Әбидхимья ли Буркраттағы эндемиктер Гиппократтың үш конституциясының талдауы. Әл-Нафис өзінің мәтінінде Гиппократ сипаттаған аурулар туралы қайта қарады, бұл жағдайларды өзінің жағдайлары мен тұжырымдарына салыстырып, қарама-қарсы көрсетті. Аль Нафис өзінің түсініктемесінде аурудың таралуына баса назар аударды. Бір мысалында ол Сирияның Дамаск қаласында орын алған тамақ тапшылығы мен Гиппократ сипаттаған ауруды салыстырды. Гиппократ сияқты әл-Нафис де аурудың таралу картасын жасады және екеуі де аурудың басталуы Дамаск екенін айтты. Бұл әдісті 600 жылдан кейін Джон Сноу өзінің індет картасын құрастырған кезде қолданды.
Басқа жұмыстар
Ибн әл-Нафис сонымен қатар медицина, құқық, логика, философия, теология, грамматика және қоршаған ортаны қамтитын түрлі тақырыптар бойынша бірқатар кітаптар мен түсініктемелер жазды. Оның пікірлеріне Гиппократтың кітабына, Авиценнаның "Медицинаның каноны" атты бірнеше томдық еңбегіне және Хунейн ибн Исхаққа қатысты пікірлер кіреді. al Mūjaz fī al Tibb (Емдеудің қысқаша мазмұны); араб дәрігерлері арасында өте танымал болған және түрік және еврей тілдеріне аударылған медицинаның қысқаша мазмұны. Kitāb al Mukhtār fī al Aghḏiyah (Тамақ таңдау); тамақтанудың денсаулыққа әсері туралы негізінен түпнұсқалық үлесі. Bughyat al Tālibīn wa Hujjat al Mutaṭabbibīn (Дәрігерлер үшін анықтамалық кітап); дәрігерлерге ауруды диагностикалау, ауруды емдеу және хирургиялық процедураларды орындау үшін оның жалпы білімін қамтитын дәрігерлер үшін анықтамалық кітап. Шарх Масаил Хунайн (Хунайн Ибн Исхақтың сұрақтарына түсініктеме). al Risālah al Kāmiliyyah fī al Ssīrah al Nabawiyyah; (Theologus Autodidactus); Философиялық трактат, кейбіреулер оны алғашқы теологиялық роман деп санайды.
Капиллярлық қан айналымы
Ибн әл-Нафис капиллярлық айналымның кең теориясына айналатын түсінікке ие болды. Ол " өкпе артериясы мен тамырдың арасында кішкентай байланыс немесе көпіршелер (арабша манафид) болуы керек" деп мәлімдеді. Алайда, Ибн әл-Нафистің теориясы өкпедегі қанның өтуіне ғана шектелген және бүкіл денеге таралған жоқ: Осы себепті артериялық венаның екі қабаты бар қатты заты бар, одан (қан) өтетін қанды тазарту үшін. Ал веналық артерияда, бұл венадан трансудирован [қанды] қабылдауды жеңілдету үшін, жұқа зат бар. Сол себепті екі қан тамырлары арасында да көзге көрінетін жолдар (немесе тесіктер) бар.
For this reason the arterious vein has solid substance with two layers, in order to make more refined that (the blood) which transsudes from it. The venous artery, on the other hand, has thin substance in order to facilitate the reception of the transsuded [blood] from the vein in question. And for the same reason there exists perceptible passages (or pores) between the two [blood vessels].
Пульсация
Ибн әл-Нафис жүрек соғуы артериялардың киімімен жасалатыны туралы Галеннің теориясымен де келіспеді. Ол "пульс жүрек соғуының тікелей нәтижесі деп есептеген, тіпті артериялардың жүрекке дейінгі қашықтығына қарай әр түрлі уақытта жиырылуы мен кеңейіп отыратынын байқаған. Ол жүректің кеңейген кезде артериялардың жиырылуын, жүрек жиырылғанда олардың кеңейгенін дұрыс байқаған.
Дисекция практикасы
Ибн әл-Нафис өкпе қан айналымы туралы тұжырымға келу үшін дисекцияға қатысқан-қатыспағаны туралы пікірталас бар. Ол өз жазбаларында дінге сенгендіктен денесін семіртуден бас тартқанын айтса да, басқа ғалымдар Ибн әл-Нафис өз тұжырымдарына жету үшін не семіртуді жүзеге асырған, не адамның жүрегін көрген болуы керек деп айтады. Бір пікірге қарағанда, оның адамның жүрегі туралы білімі хирургиялық операциялардан емес, дисекциялардан алынған болуы мүмкін. Ибн әл-Нафистің керісінше түсініктемелері мен баламалы түсіндірмелері оның дисекция практикасын күмәнге салады. Ибн әл-Нафистің адам денесін зерттеу кезінде ол дисекция жасады ма, жоқ па деген даулар бар, өйткені дисекция заңгерлік немесе ислам дәстүрі туралы кез-келген мәтіндерде айтылған және нақты тыйым салынбаған. Көптеген ғалымдар Ибн әл-Нафис өкпе қан айналымын көру үшін дисекция жасауды қажет еткен деп айтады. Грек дәрігері Элий Галеннің "Бөлшектердің пайдалылығы туралы" кітабында оқырмандарға анатомиялық білім алу үшін кітаптарға емес, дисекцияға сүйенуге кеңес беріледі. Осылайша, бұл дисекцияның басқа дүниелік идея емес екенін көрсетеді, бірақ адам денесі туралы білімді жақсартудың мүмкіндігі ретінде қарастырылды. "Авиценнаның каноны анатомиясының түсіндірмесі" атты еңбегінде Патрис Ле Флох Прижент және Доминик Делавал сияқты адам анатомиясы мамандары Ибн әл-Нафистің адамдардағы өкпе жүрек айналымын ашу мен сипаттауда клиникалық, физиологиялық және дисекциялық нәтижелерді қолданғанын қорытындылады. "Авиценнаның каноны анатомиясының түсіндірмесі" атты зерттеулері арқылы екеуі де Нафистің мұсылман дәстүрінде кесу ісіне тыйым салынған болса да, оның нәтижелерін алу үшін кесуді қолданғанын қорытындылады.
Урология
Ибн әл-Нафис өзінің "Әл-Мугиза" атты кітабында бүйрек тастары мен көк бездегі тастардың айырмашылығын айтады. Ол мұны олардың патогенезі мен клиникалық кескіндері арқылы жасайды. Сондай-ақ, ол бүйрек пен көк шұлық инфекцияларының айырмашылығы, бүйректің қабыну және қабыну емес қабынуының әртүрлі түрлері, бүйрек тастарын консервативті емдеу және кең таралған литонтриптик дәрілер туралы айтты. Дене мүшелері де, дене мүшелері де үнемі күйіп, қоректенеді, сондықтан олар тұрақты өзгерістерге ұшырайды.
Теология
Ибн әл-Нафистің философиялық көзқарастары негізінен оның "Теолог автодидакт" атты философиялық романынан белгілі. Роман космология, эмпиризм, эпистемология, эксперименттер, футурология, эсхатология және табиғи философия сияқты әр түрлі философиялық тақырыптарға тоқталады. Бұл кітапта осы және басқа тақырыптар туралы айтылады. Бұл кітапта бір жабайы бала туралы әңгіме келтірілген. Theologus Autodidactus сюжеті бірінші араб романы Hayy ibn Yaqdhan (Philosophus Autodidactus) жазған Ибн Туфаилге (Абубасер) жауап ретінде қарастырылды, ол әл-Газалидің Философтардың тұтастығы туралы романына жауап болды. Ибн әл-Нафис осылайша Theologus Autodidactus-тың баяндамасын Philosophus Autodidactus-тағы Абубацердің дәлелдерін жоққа шығару ретінде жазды. Ибн әл-Нафис өзінің "Теолог автодидакт" атты кітабын "Ислам және мұсылмандардың пайғамбарлар миссиясы, діни заңдар, дененің қайта тірілуі және дүниенің өткіншілігі туралы ілімдерін" қорғау деп сипаттады. Ол өзінің дәлелін дәлелдеу үшін дәлелді дәлелдеулерді және хадис корпусынан алынған материалдарды қолдана отырып, дене қайта тірілуіне және адам жанының өлмеуіне қатысты ақылға қонымды дәлелдер келтіреді. Кейінгі ислам ғалымдары бұл еңбекті Авиценна мен Ибн Туфаилдің дене тірілуін ақыл арқылы дәлелдеуге болмайды деген метафизикалық мәлімдемесінің жауабы ретінде қарастырды, бұл көзқарас бұдан бұрын әл-Газали сынға алған болатын. Аристотельдің жанның жүректен пайда болатыны туралы пікірін қолдаған Авиценнадан айырмашылығы, Ибн әл-Нафис бұл пікірді қабылдамай, жанның "бір немесе бірнеше мүшелерге емес, тұтастай алғанда, бүкіл денеге қатысты екенін" айтады. Ол әр ерекше жанның бірегей көзі, бұл жағдайда жүрек болуы керек деген Аристотельдің идеясын сынға алды. Ибн әл-Нафис "жанның ең алдымен рухқа да, қандай да бір ағзаға да қатысы жоқ, керісінше, оның темпераменті сол жанды қабылдауға дайын бүкіл материяға қатысты" деп қорытындылады және ол жанды "адамның "I" деп айтуымен білдіретін нәрсе" деп анықтады. Ибн әл-Нафис өзінің "Теолог автодидакт" еңбегінде исламдық эсхатологиямен терең айналысты, онда ол ислам дәстүріне сәйкес болатын оқиғаларды түсіндіру үшін ақыл мен ғылымды қолдана отырып, эсхатологияның исламдық көзқарасын ұтымды етті. Ол өзінің рационалды және ғылыми дәлелдерін араб көркем әдебиеті түрінде ұсынды, сондықтан оның "Theologus Autodidactus" атты еңбегін ең алғашқы ғылыми-фантастикалық шығарма деп санауға болады.
Батыстың ықпалы болуы мүмкін
Қазіргі уақытта Ибн әл-Нафистің Реалдо Коломбо мен Уильям Харви сияқты батыс анатомистеріне әсер еткен-емегендігі туралы пікірталас жүріп жатыр. 1344 жылы Казруни өзінің "Шарх әл Куллият" кітабында Ибн әл Нафистің Канонға қатысты түсініктемесінің сөзбе-сөз көшірмесін жазды. 1500 жылы Андреа Альпаго Дамаскіде оқып, Италияға оралды. Алпагоның 1547 жылы шыққан Libellus de removendis nocumentis, quae accident in regimime sanitatis атты еңбегінде Ибн әл-Нафистің фармакопеяға берген түсініктемесінің бір бөлігі бар латын аудармасы бар. Қазіргі кезде бұл оқиғалардың себеп-салдары бір-бірімен байланысты ма, әлде тарихи кездейсоқтық па деген мәселе талқылануда. Ибн әл-Нафис туылмай тұрып, Гален физиологиясы мен анатомиясы Хұнайн ибн Исхактың (809-873 жж.) кезінен бастап араб медицинасы дәстүріне үстемдік етті. Джордж Сартон өзінің "Ғылым тарихының кіріспесі" атты еңбегінде, Ибн әл-Нафистің теориясы жаңа ғана ашылған кезде жазылған, былай деді: Егер Ибн әл-Нафистің теориясының шынайылығы расталса, оның маңыздылығы өте артады; өйткені ол Уильям Харвидің негізгі алғыстарының бірі және орта ғасырлардың ең ұлы физиологы болып саналуы керек.
If the authenticity of Ibn al Nafis' theory is confirmed his importance will increase enormously; for he must then be considered one of the main forerunners of William Harvey and the greatest physiologist of the Middle Ages.