Кіріспе

Борнеодағы жергілікті этнос – муруттар, сондай-ақ тагол/тахол деп те аталады, Борнеоның солтүстік ішкі аймақтарында қоныстанған 29 түрлі этностық топты құрайтын жергілікті этностық қауымдастық. Мурут тілдері, мәдени әртүрлілігімен ерекшеленеді және шамамен алты туысқан аустронезия тілдерін қамтитын тілдік отбасын құрайды. Мурут халқы Малайзияның Сабах және Саравак штаттарының солтүстік бөліктерінде, Брунейде және Индонезияның Солтүстік Калимантан провинциясында таралған. Бұдан әрі, муруттардың тарихи байланысы Тидунгтармен тығыз, олар Борнеоның шығыс жағалауында қоныстанған және исламдану мен малайлық мәдениетіне сіңу процестерінен өткен.

Этимология

Мұрут сөзбе-сөз "тау халқы" деп аударылады.

Демография

Мурут қауымдастықтарының көп бөлігі Сабахтың оңтүстік-батысындағы ішкі аймақтарында, атап айтқанда Кенингау, Теном, Набаван, Лабуан және Бофорт аудандарында Сапулут және Падас өзендерінің бойында орналасқан. Олар сондай-ақ Саравак шекаралық аймақтарында (әсіресе Лавас және Лимбанг аймақтарында, онда оларды Тагал халқы деп те атайды), Солтүстік Калимантан (дәстүрлі түрде Малинау және Нункукан аудандарында) және Брунейде де кездеседі. Брунейдегі мурут халқы көбінесе сирек қоныстанған Тембуронг ауданында шоғырланған, бірақ бұл, шындығында, "Лун Баванг" деп дәлірек аталатын Оңтүстік Муруттардан тұрады. Бұрын олар Бруней сұлтандарына әскери күшпен көмектескен. Соңғы жылдары олардың саны азайды. Олар Брунейде Бумипутера саналатын жеті түпкілікті халықтың бірі ретінде танылады. Бруней мен Саравактағы муруттар (Оңтүстік Муруттар) этникалық және тілдік жағынан Сабахтағы муруттардан (Солтүстік Муруттар) өзгеше. Саравакта шатасу тудыратын "Мурут" термині "Лун Баванг" терминімен алмастырылған, бірақ Брунейде мұндай өзгеріс болған жоқ. Солтүстік Муруттар Бруней мен Саравакта көбінесе "Тагол" немесе "Тагал" деп аталады. Муруттар төмендік (Тимугон) және таулы (Тагол) топтарына бөлінеді. Олар аустронезиялық тілдер отбасының бір тармағы – мурут тілдерінде сөйлейді. Тагол мурут тілі олардың ортақ тілі қызметін атқарады.

Әдет-ғұрыптар мен дін

Муруттар Сабахтың этникалық топтарының соңғысы болды, басын алудан бас тартқан. Саравактағы ибан тайпасы сияқты, жаудың басын жинау дәстүрлі түрде муруттардың рухани сенімдерінде маңызды рөл атқарды. Мысалы, ер адам қалаған қыздың отбасына кем дегенде бір бас ұсынғаннан кейін ғана үйленуге құқылы болды. Муруттар төбеліктерде дән және тапиока өсіріп, сопақша арқылы аң аулау және балық аулау арқылы тамақтанатын. Олар әдетте өзендерге жақын, қоғамдық үйлерде тұрады, өзендерді көлік жолдары ретінде пайдаланады. Қазіргі таңда көптеген муруттар христиан дініне көшкен, халықтың шамамен бес бөлігі мұсылман. Дегенмен, олар өз мәдениетін сақтап келеді. Ерлердің дәстүрлі киімі – ағаш қабығынан (Artocarpus tamaran) тігілген жеңіл шапан, қызыл белбеу және Аргус фазан қауырсынымен әшекейленген бас киім. Әйелдер қара түсті жеңсіз көйлек пен сарафан киеді, сарафан тізеге дейін түседі. Сабахтың көптеген басқа да жергілікті тайпалары сияқты, муруттар да киімдерін ерекше әшекеймен безендіріп, ескі күміс монеталардан белбеулер жасаған. Белге бос ілінетін, қызғылт қоңыр және сары, көк түсті шыны мұныздан жасалған тағы бір белбеу болған. Муруттардың үйлену және жерлеу тойлары бірнеше күнге созылуы мүмкін. Ежелгі қытай құмыралары муруттардың дәстүр-салтында ерекше орынға ие. Бұрын үлкен құмыралар табыт ретінде қолданылған.

Музыкалық мұра

Муруттардың музыкалық мұрасы әртүрлі агунг ансамбльдерінен құралған – ілмелі, аспалы немесе қолда ұсталатын, дөңгелек немесе түймелі гонгтардан тұратын, әуендік аспаптарсыз ырғақ беруге арналған топтар. Муруттар бамбукты да музыкалық аспап ретінде пайдаланған, одан әндер жасаған. Танкунг (гитараға ұқсас, бірақ тек екі ішегі бар) сияқты кейбір музыкалық аспаптар ағаштан жасалады. Танкунгты көбінесе бос уақыттарында тартады.

Ontoros Antanom/Antanum компаниясы

Антанум – Сабахтан шыққан, жергілікті ауызша тарих бойынша өте күшті, табиғаттан тыс қабілеттері болған деп есептелетін белгілі және ықпалды мурут батыры. Осы себепті ол Кенингау, Теном, Пенсианган және Рундум аймақтарындағы басшылар мен ауыл тұрғындарының қолдауын алды және британдық Солтүстік Борнео компаниясына қарсы Рундум көтерілісін жетектеді, бірақ Пенсианганның жанындағы Сунгай Селангитте компания әскерімен болған шайқаста қаза тапты.