Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Борнеодағы жергілікті этнос – муруттар, сондай-ақ тагол/тахол деп те аталады, Борнеоның солтүстік ішкі аймақтарында қоныстанған 29 түрлі этностық топты құрайтын жергілікті этностық қауымдастық. Мурут тілдері, мәдени әртүрлілігімен ерекшеленеді және шамамен алты туысқан аустронезия тілдерін қамтитын тілдік отбасын құрайды. Мурут халқы Малайзияның Сабах және Саравак штаттарының солтүстік бөліктерінде, Брунейде және Индонезияның Солтүстік Калимантан провинциясында таралған. Бұдан әрі, муруттардың тарихи байланысы Тидунгтармен тығыз, олар Борнеоның шығыс жағалауында қоныстанған және исламдану мен малайлық мәдениетіне сіңу процестерінен өткен.
Indigenous ethnic group in Borneo
The Murut, alternatively referred to as Tagol/Tahol, constitute an indigenous ethnic community comprising 29 distinct sub ethnic groups dwelling within the northern inland territories of Borneo. Characterized by their rich cultural diversity, the Murutic languages form a linguistic family encompassing approximately half a dozen closely intertwined Austronesian languages. Murut populations exhibit dispersion in Malaysia's Sabah and the northern part of Sarawak, as well as in the country of Brunei and the Indonesian North Kalimantan Province. Furthermore, the Murut people have close connections with the Tidung, who historically inhabited Borneo's east coast region that underwent processes of Islamization and Malayalization,
Этимология
Мұрут сөзбе-сөз "тау халқы" деп аударылады.
The literal translation of murut is "hill people".
Демография
Мурут қауымдастықтарының көп бөлігі Сабахтың оңтүстік-батысындағы ішкі аймақтарында, атап айтқанда Кенингау, Теном, Набаван, Лабуан және Бофорт аудандарында Сапулут және Падас өзендерінің бойында орналасқан. Олар сондай-ақ Саравак шекаралық аймақтарында (әсіресе Лавас және Лимбанг аймақтарында, онда оларды Тагал халқы деп те атайды), Солтүстік Калимантан (дәстүрлі түрде Малинау және Нункукан аудандарында) және Брунейде де кездеседі. Брунейдегі мурут халқы көбінесе сирек қоныстанған Тембуронг ауданында шоғырланған, бірақ бұл, шындығында, "Лун Баванг" деп дәлірек аталатын Оңтүстік Муруттардан тұрады. Бұрын олар Бруней сұлтандарына әскери күшпен көмектескен. Соңғы жылдары олардың саны азайды. Олар Брунейде Бумипутера саналатын жеті түпкілікті халықтың бірі ретінде танылады. Бруней мен Саравактағы муруттар (Оңтүстік Муруттар) этникалық және тілдік жағынан Сабахтағы муруттардан (Солтүстік Муруттар) өзгеше. Саравакта шатасу тудыратын "Мурут" термині "Лун Баванг" терминімен алмастырылған, бірақ Брунейде мұндай өзгеріс болған жоқ. Солтүстік Муруттар Бруней мен Саравакта көбінесе "Тагол" немесе "Тагал" деп аталады. Муруттар төмендік (Тимугон) және таулы (Тагол) топтарына бөлінеді. Олар аустронезиялық тілдер отбасының бір тармағы – мурут тілдерінде сөйлейді. Тагол мурут тілі олардың ортақ тілі қызметін атқарады.
A large percentage of the Murut communities are in the southwest interior of Sabah, East Malaysia, specifically the districts of Keningau, Tenom, Nabawan,Labuan and Beaufort along the Sapulut and Padas rivers. They can also be found inhabiting the border areas of Sarawak, (especially around the Lawas and Limbang areas, where they are also referred to as Tagal people), North Kalimantan (traditionally concentrated in Malinau Regency and Nunukan Regency), and Brunei. The Murut population in Brunei is mainly found in the sparsely populated Temburong district, but are actually consisting of Southern Murut which is more accurately termed "Lun Bawang". They once supplied military might to the Sultans of Brunei. Their population has dwindled in recent years. They are defined as one of the seven indigenous groups that are considered to be Bumiputera in Brunei. The Murut in Brunei and Sarawak (Southern Murut) is ethnically and linguistically different from Murut in Sabah (Northern Murut). In Sarawak, the confusing term "Murut" is hence replaced with the term "Lun Bawang", while this has not taken place in Brunei. The Northern Murut is more commonly termed "Tagol" or "Tagal" in Brunei and Sarawak. The Murut are divided between lowland (Timugon) and highland (Tagol) subgroups. They speak the Murutic languages, a branch of the Austronesian family. The Tagol Murut language serves as their lingua franca.
Әдет-ғұрыптар мен дін
Муруттар Сабахтың этникалық топтарының соңғысы болды, басын алудан бас тартқан. Саравактағы ибан тайпасы сияқты, жаудың басын жинау дәстүрлі түрде муруттардың рухани сенімдерінде маңызды рөл атқарды. Мысалы, ер адам қалаған қыздың отбасына кем дегенде бір бас ұсынғаннан кейін ғана үйленуге құқылы болды. Муруттар төбеліктерде дән және тапиока өсіріп, сопақша арқылы аң аулау және балық аулау арқылы тамақтанатын. Олар әдетте өзендерге жақын, қоғамдық үйлерде тұрады, өзендерді көлік жолдары ретінде пайдаланады. Қазіргі таңда көптеген муруттар христиан дініне көшкен, халықтың шамамен бес бөлігі мұсылман. Дегенмен, олар өз мәдениетін сақтап келеді. Ерлердің дәстүрлі киімі – ағаш қабығынан (Artocarpus tamaran) тігілген жеңіл шапан, қызыл белбеу және Аргус фазан қауырсынымен әшекейленген бас киім. Әйелдер қара түсті жеңсіз көйлек пен сарафан киеді, сарафан тізеге дейін түседі. Сабахтың көптеген басқа да жергілікті тайпалары сияқты, муруттар да киімдерін ерекше әшекеймен безендіріп, ескі күміс монеталардан белбеулер жасаған. Белге бос ілінетін, қызғылт қоңыр және сары, көк түсті шыны мұныздан жасалған тағы бір белбеу болған. Муруттардың үйлену және жерлеу тойлары бірнеше күнге созылуы мүмкін. Ежелгі қытай құмыралары муруттардың дәстүр-салтында ерекше орынға ие. Бұрын үлкен құмыралар табыт ретінде қолданылған.
The Murut were the last of Sabah's ethnic groups to renounce headhunting. As with the Iban of Sarawak, collecting heads of enemies traditionally served a very important role in Murut spiritual beliefs. For example, a man could only get married after he presented at least one head to the family of the desired girl. The Murut were shifting cultivators of hill padi and tapioca, supplementing their diet with blowpipe hunting and with some fishing. They live in communal longhouses, usually near rivers, using the rivers as their highways. Most have now converted to Christianity, with about a fifth of the population being Muslims. However, they still maintain their culture. Traditional dress for men was a jacket made of tree bark (Artocarpus tamaran), a red loincloth, and a headdress decorated with Argus pheasant feathers. Women wore a black sleeveless blouse and sarong, which fell just below the knees. Like most of the other indigenous groups in Sabah, the Murut decorated their clothing with distinctive beadwork and also made belts out of old silver coins. Another belt made of reddish brown glass beads plus yellow and blue beads was hung loosely around the waist. Murut wedding or funeral feasts can last several days. Ancient Chinese jars hold a prominent status in Murut customs. Jars are also a place of spirits, and larger jars were formerly used as coffins.
Музыкалық мұра
Муруттардың музыкалық мұрасы әртүрлі агунг ансамбльдерінен құралған – ілмелі, аспалы немесе қолда ұсталатын, дөңгелек немесе түймелі гонгтардан тұратын, әуендік аспаптарсыз ырғақ беруге арналған топтар. Муруттар бамбукты да музыкалық аспап ретінде пайдаланған, одан әндер жасаған. Танкунг (гитараға ұқсас, бірақ тек екі ішегі бар) сияқты кейбір музыкалық аспаптар ағаштан жасалады. Танкунгты көбінесе бос уақыттарында тартады.
The Murut have a musical heritage consisting of various types of agung ensembles – ensembles composed of large hanging, suspended or held, bossed/knobbed gongs which act as a drone without any accompanying melodic instrument. Murut also used bamboo as a musical instrument, by using bamboo to compose songs. Some musical instrument like tangkung (similar to that of a guitar, except it has only two strings) is made from wood. Tangkung is usually played during their leisure time.
Ontoros Antanom/Antanum компаниясы
Антанум – Сабахтан шыққан, жергілікті ауызша тарих бойынша өте күшті, табиғаттан тыс қабілеттері болған деп есептелетін белгілі және ықпалды мурут батыры. Осы себепті ол Кенингау, Теном, Пенсианган және Рундум аймақтарындағы басшылар мен ауыл тұрғындарының қолдауын алды және британдық Солтүстік Борнео компаниясына қарсы Рундум көтерілісін жетектеді, бірақ Пенсианганның жанындағы Сунгай Селангитте компания әскерімен болған шайқаста қаза тапты.
Antanum was a famous and influential Murut warrior from Sabah who according to local oral history claimed to have supernatural powers. Because of this, he was able to receive support from the chiefs and villagers from around Keningau, Tenom, Pensiangan, and Rundum and led the Rundum uprising against the British North Borneo Company but was killed during fighting with the company army in Sungai Selangit near Pensiangan.