Кіріспе

Бразилия мен Боливияның шапакуран тілі – Вариʼ тілі (сонымен қатар Оровари, Вари, Пакаа Ново, Пакаас Новос, Пакаа Нова, Пакааснов) – Бразилия мен Боливияның Амазонка шекарасындағы шапакуран тілдер отбасының жалғыз қалған өркендеген тілі. Осы тілде шамамен 2700 адам сөйлейді, олар Вариʼ деп аталады және Бразилияның батысындағы Пакаас-Новос өзенінің салалары бойында тұрады. Вариʼ сөзі Вариʼ тілінде "біз!" деген мағынаны білдіреді және осы тілді және тайпаны өздері атау үшін қолданады. Вариʼ латын әрпімен жазылады.

Фоналогия

Төменде сипатталған ешбір дыбыс тек қарыз сөздерде немесе тек нақты сөз түрлерінде ғана кездеспейді. Тізімде келтірілмеген кейбір дыбыстар бар, олар тек дыбырқоймалдануда қолданылады және қалыпты фонетикалық және фонологиялық ережелерді бұзуы мүмкін.

Консонанттардың ауысуы

/t͡ʃ/ дыбысы [ʃ] дыбысына айналуы мүмкін, дөңгеленбеген дауыстылар алдында дөңгеленген дауыстыларға қарағанда [ʃ] ретінде көбірек кездеседі. Мысалы, xaxi' na 'ол жіңішке' сөзі [t͡ʃaˈt͡ʃiʔ na] немесе [ʃaˈʃiʔ na] болып айтылуы мүмкін. [m] дыбысы әуенінің басында (ерін-мұрын дыбысынан кейін екі ерінмен жасалатын кеуекті дыбыс тізбегі) түрінде айтылуы мүмкін, көбінесе /a/ дауысы алдында, бірақ басқа дауыстылар алдында да кездеседі. Әуеннің басымдылығы болғанда, оны тізбек ретінде айтуға бейімділік артады. Мысалы, homiri 'оның кірпіші' сөзі [homiˈɾi] немесе [hombiˈɾi] болып айтылуы мүмкін. [n] дыбысы әуенінің басында (тіл ұшымен жасалатын мұрынды дыбысынан кейін тіл ұшымен жасалатын кеуекті дыбыс тізбегі) түрінде айтылуы мүмкін, көбінесе /a/ дауысы алдында, бірақ басқа дауыстылар алдында да кездеседі. Әуеннің басымдылығы болғанда, оны тізбек ретінде айтуға бейімділік артады. Мысалы, wina 'басым' сөзі [wiˈna] немесе [wiˈnda] болып айтылуы мүмкін. [j] дыбысы /i/ дауысы алдында [ʒ] дыбысына айналуы мүмкін. 'Келейік!' деген сөз [maˈji] немесе [maˈʒi] болып айтылуы мүмкін. [ʔj] дыбысы сөздің басында [ʔd͡ʒ] дыбысына айналуы мүмкін. Мысалы, jin' 'ina 'қорқамын' сөзі [ˈʔjinʔ ʔiˌna] немесе [ˈʔd͡ʒinʔ ʔiˌna] болып айтылуы мүмкін.

Сызықтар

Вари' тіліндегі негізгі буын CV(C) болып табылады, бірақ жұрнақтар VC, VCVC немесе V түрінде болуы мүмкін. Буын соңында тек тоқылдақ және мұрындық дауыстар кездеседі. Дауыссыздың жиынтығы сирек кездеседі: /n/ – табылған жалғыз бірінші буын, ал /t/, /k/ және /t͡ʃ/ – күрделі емес сөздерде табылған жалғыз екінші буын. Вари' тілінде дауыссыз жиынтығымен аяқталатын сөздер бар, және олар бір дыбыс ретінде талданған, бірақ бұл тек буын құрылымын күрделілендірмеу үшін жасалған. Егер бұл жеке фонемалар болса, онда осы жиынтықтар тек сөз соңында ғана кездеседі. Оро Нао диалектісінде көптеген дауыстар бір буынды сөздердің басында [ʔC] түрінде ауысады, ал бастапқы жартылай дауыстылардың ( және ) алдында әрқашан болады, тіпті көп буынды сөздерде де. Оро Нао тілінде [ʔC] буынымен басталатын сөздер мен басқа диалекттерде [ʔaC] буынымен басталатын сөздер арасында байланыс бар. Мысалы, 'су' Оро Нао тілінде [ʔkom], ал басқа диалекттерде [ʔaˈkom]. Бұл бастапқы буынның жоғалуы осы сөздердің фонотактикалық ережелерді бұзатын түрлерінің болуын түсіндіруге мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл жалпылама әрқашан орындалмайды; мысалы, 'қарақыл' [ʔpi] барлық диалекттерде бірдей айтылады.

Стресс

Негізгі лексикалық санаттағы сөздердің соңғы буыны басылады. Етістік көбінесе негізгі басымдыққа ие болады, ал қалғандарында екінші деңгейдегі басымдық болады. Дегенмен, нақты бір сөзді бөліп айту негізгі басымдықтың орын ауысуына себеп болуы мүмкін.

Морфология

Вари' тілі негізінен аналитикалық тіл, онда етістіктердің формасы өзгермейді, бірақ көптеген туынды жасау процестері кездеседі.

Іс-әрекеттер

Етістіктерде мүлдем қосымшалар жоқ, бірақ аспектіні көрсету үшін қайталау қолданылады. Көптік формалар дыбыстық буынның (CV) басымды буыннан ішінара қайталануы арқылы жасалады. Бұл CV(CV) үлгісі болуы мүмкін (екінші буын міндетті емес), әдетте өтетін етістіктер үшін: wac 'кесу', wawac 'кесу' (көптік); cao 'жеу', cacacao 'жеу' (көптік). Өтусіз етістіктер үшін әдетте CVrV үлгісі қолданылады: cat 'бұзу' (өтпесіз), caracat 'бұзу' (көптік). Көптік формалардың шамамен үштен бір бөлігі осы қайталау түрлерінің әрқайсысымен, ал қалған үштен бір бөлігі – түбірден басқа сөздермен жасалады.

Есімдіктер

Есімдердің қайталануы арқылы жаңа атаулар мен сипаттамалық сөздер жасауға болады. Мысалы, capija capija (ауыз) – "әңгімеші", ал towira towira (бұйдақ) – "үлкен бұйдақтары бар аңыз кейіпкер" деген мағынаны білдіреді.

Клитика

Вариʼ тілінде вербальдық және номиналды инфлекциялық клитикалар бар, олар бірнеше себепке байланысты аффикс емес деп талданады. Вербальдық инфлекциялық клитикалар жауап ретінде толық сөйлем түрінде қолданылуы мүмкін, себебі мағынасы алдыңғы сөйлемнен түсінікті. Олар сондай-ақ, егер негізгі етістіктің жұрнағы болғанда күтілетін фонетикалық өзгерістерге ұшырамайды, мысалы, иелік жұрнақтары xiʼ есімдеріне қосылғанда болатын негізгі екпінді қабылдамайды. Вербальдық инфлекциялық клитикалар тұлға, сан, уақыт, үшінші жақтың жынысы (тек уақыты жоқ болса), рай және етістіктің жатысы мен толығысын көрсетеді. Егер бірнеше толық болса, клитика келесі иерархиядағы семантикалық рөлдерге сүйене отырып, бір толықты білдіреді: МАҚСАТ>ҚЫР-СЫР>ТАНЫС>ЖАРЫЛҚАУШЫ>БІРГЕ БОЛУШЫ>ОРЫН>УАҚЫТ.

Синтаксисі

Вари' тіліндегі негізгі құрамдық рет VOS деп есептеледі, бірақ бірнеше айқын құрауыштың болуы сирек. Көбінесе етістікке қатысты аргументтер келісім жұрнақтары арқылы көрсетіледі, олар етістіктік өзгерімдік клитиканы құрайды, онда жатқыш жұрнағы толықтауыш жұрнағынан бұрын келеді. Үшінші тұлғаның толықтауышы немесе жатқышы айқын түрде белгіленуі мүмкін немесе өзгерімдік клитикада ғана көрсетілуі мүмкін, ал бірінші және екінші тұлғалар тек клитика арқылы белгіленеді. Бір етістікте төртке дейін аргумент болуы мүмкін, бірақ бір уақытта біреуден көп аргументті білдіру сирек. Үш немесе одан көп аргументтің айтылуы көбінесе тек сұраныс бойынша алынған мысалдарда ғана кездеседі.

Копулярлық сөйлемдер

Wariʼ тілінде байланыс сөздері жоқ, сондықтан басқа тілдерде байланыс сөздері қолданылатын жерлерде, сөйлемдегі сын есім етістік қызметін атқарады.

Белгілілігі

Wariʼ тілінде ешқандай артикль жоқ. Нақтылық немесе нақтылықсыздық көрсеткіштері немесе объектіні қамтитын сөздердің өзгеріс түріндегі жұрнақтары арқылы білдіріледі. Дегенмен, соңғы нұсқа әрқашан нақтылықты ажырата бермейді, себебі нақтылықсыз объектілер де өзгеріс түріндегі жұрнақтарда көрсетілуі мүмкін.