SMS Elbing: Неміс императорлық флотының жеңіл крейсері

Кіріспе

"Эльбинг" жеңіл крейсері – 1913 жылы Данцигтегі Schichau Werke кеме жасау зауымына Ресей империясының әскери-теңіз флоты үшін "Адмирал Невельской" деген атпен тапсырыс берілген жеңіл крейсер. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, 1914 жылдың тамызында кеме тәркіленді және 1914 жылдың 21 қарашасында SMS Elbing ретінде суға түсірілді. Оның бір түбірдегі кемесі бар, ол – осы кластың жетекші кемесі. Кеме 1915 жылдың қыркүйегінде Ашық теңіз флотына қабылданып алынды. Ол сегіз 15 см SK L/45 зеңбірегі бар негізгі артиллериямен қаруланды және ең жоғары жылдамдығы болды.

"Эльбинг" өзінің қызмет ету кезеңінде тек екі ірі операцияға қатысты. Біріншісі – 1916 жылдың сәуір айында Ярмаут және Лоустофт қалаларын бомбалау. Бір айдан кейін ол Ютландия шайқасына қатысып, шайқастың алғашқы соққысын жасады. 31 мамыр – 1 маусым күндері болған шатасқан шайқаста, түн ортасынан кейін ол басқа кемемен қақтығысып, кеме корпусында тесік пайда болды. Судың ішке кіруі кеменің қозғалтқыштары мен электр генераторларын тоқтатты, оны қозғалмайтын және қуатсыз қалдырды. Шамамен сағат 02:00-де неміс торпедалық қайығы экипаждың көп бөлігін алып кетті, ал бір сағаттан кейін қалған теңізшілер кемені батырды; олар кеменің шлюпкасында құтылып, кейіннен голландиялық бу кемесімен құтқарылды.

Дизайн

Эльбингтің жалпы ұзындығы және ені болды, ал алдыңғы бөлігіндегі сусыру тереңдігі болды. Толық жүктеме кезінде ол ауыстырды. Оның қозғалтқыш жүйесі екі парлы теңіздік бу турбинасынан тұрды, олар екі пропеллерді қозғалтты. Бұл турбиналар алты көмірмен жұмыс істейтін Ярроу су түтікті қазандықтарымен және төрт мұнаймен жұмыс істейтін Ярроу қазандықтарымен жабдықталды. Бұл кемеге ең жоғары жылдамдық берді. Эльбинг кемесі көмірдің және қосымша мұнайдың қорына ие болды, бұл оған шамамен жылдамдықта саяхаттауға мүмкіндік берді. Эльбингтің стандартты экипажы жиырма бір офицер және 421 сарбазды құрады, бірақ соғыс уақытында бұл саны артты. Кеме сегіз SK L/45 зеңбірекпен қаруланған, олар жеке тұғырларға орнатылған. Екеуі бастионның алғы жағына қатар орналастырылған, төртеуі кеменің орта бөлігінде, әр жағынан екеуден, ал екеуі кормаға қатар орналастырылған. Ол сонымен қатар төрт SK L/55 зениттік зеңбірек тасыды, бірақ олар екі SK L/45 зениттік зеңбірек жұбымен ауыстырылды. Кеме палубаға орнатылған екі торпедалық түтікпен де жабдықталған. Ол 120 минаны таси алды. Башняның қабырғалары қалыңдығында, ал палубаға дейін қалың бронялық плиталармен жабылған.

Қызмет тарихы

Эльбинг Данцигтегі Шишау Верке кеме жасау зауытынан "Адмирал Невельской" ретінде Ресей империясының әскери-теңіз флоты үшін тапсырыс берілді. 1913 жылы құрылысы басталды, 1914 жылдың 5 тамызында неміс әскери-теңіз флоты оны тартып алды және "Эльбинг" деп атады. 1914 жылдың 21 қарашасында суға түсірілді, содан кейін жабдықтау жұмыстары басталды. 1915 жылдың 4 қыркүйегінде Ашық теңіз флотына қосылды. Қызметке кіргеннен кейін "Эльбинг" II Скаутингтік топқа бекітілді, ол әдетте I Скаутингтік топтың ұрыс крейсерлерімен бірге жұмыс істеді. Оның алғашқы ірі операциясы 24-25 сәуірде Ярмут және Лоустофт қалаларын бомбалау болды. Лоустофтқа жақындағанда, "Эльбинг" және Харвич күштері – үш жеңіл крейсер мен он сегіз эсминецтен тұратын эскадрилья – оңтүстіктен 04:50-де неміс құрамасына жақындады. Неміс командирі, контр-адмирал Фридрих Бодикер бастапқыда өзінің ұрыс крейсерлеріне бомбалауды жалғастыруға бұйрық берді, ал "Эльбинг" және қалған бес жеңіл крейсер Харвич күштерімен қақтығысуға шоғырланды. Шамамен 05:30-да британдық және неміс жеңіл күштері соқтығысты, көбінесе ұзақ қашықтықтан атысты. 05:47-де ұрыс крейсерлері оқиға орнына келді, бұл британдық эскадрильяны жоғары жылдамдықпен шегінуге мәжбүр етті. Жеңіл крейсер мен эсминецке зақым келді, бірақ Бодикер аймақтағы су асты кемелері туралы хабар алғаннан кейін қақтығысты тоқтатты.

Ютландия шайқасы

1916 жылдың мамыр айында флот командирі адмирал Рейнхард Шер британдық флоттың бір бөлігін базаларынан шақырып алып, оны бүкіл Флотымен жоюды жоспарлады. Эльбинг операция кезінде І Скаутингтік топқа қосылған ІІ Скаутингтік топта болды. Эскадрилья 31 мамыр күні сағат 02:00-де Скагеррак суларына қарай Жаде жолтобасынан (Jade roadstead) шықты. Бір жарым сағаттан кейін флоттың негізгі бөлігі соңынан ерді. 15:00-де Эльбингтегі қарауылдар даттық «N. J. Fjord» паромының бағанын көрді; Эльбинг паромды тексеру үшін екі торпедалық кемені жіберді. Екі британдық крейсер, «Андес» және «Ливерпуль» бір мезгілде паромды тексеруге бет алған еді, ал неміс торпедалық кемелерін көрген соң, 15:30-дан сәл бұрын атысты бастады. Эльбинг жойғыштарды қолдау үшін бұрылып, 15:32-де атысты бастады. Ол тез арада «Галатеяға» ұрыстың алғашқы соққысын жасады, бірақ снаряд жарылмады. Британдықтар солтүстікке қарай 1-ші крейсерлік эскадрильяға бұрылды, ал Эльбинг әлі де алыстан атып тұрды. Оған «Арсенал» және «Ариадна» кемелері қосылды, бірақ үш крейсер 16:17-де атысты тоқтатуға мәжбүр болды, өйткені британдықтар қашықтықтан шығып кеткен еді. Шамамен он бес минуттан кейін үш крейсер гидроұшақ тасымалдаушыдан (seaplane tender) ұшырылған гидроұшаққа шабуыл жасады. Олар ешқандай соққы тигізе алмады, бірақ ұшақ күшпен төмен түсірілді, содан кейін оның қозғалтқышы бұзылып, жерге қонуға мәжбүр болды. Содан соң үш крейсер неміс крейсерлерінің алдындағы орындарына қайтып келді. Сағат 18:30-да Эльбинг және ІІ Скаутингтік тобының қалған бөлігі «Вист» крейсерін кездестірді; олар от ашты және кемеге бірнеше рет соққы берді. Екі жақтың крейсерлері шайқастан шыққан кезде, контр-адмирал Хорас Худтың үш крейсері араласты. Оның флагманы «Висбаденге» соққы берді, ол машина бөлімінде жарылып, кемені жарамсыз етті. Эльбинг пен «Франкфурт» британдық крейсерлерге торпеда атып, бірақ екеуі де өткізіп алды. Эльбингті ұрыс крейсерлері ұзақ қашықтықтан атып, бірақ ол зақым алмады. Сағат 20:15-те «Эльбинг» сол жақ қозғалтқышынан айырылды. Бұл оның жылдамдығын келесі төрт сағатқа дейін шектеді. ІІ Скаутингтік тобы, соғыс крейсерлерімен бірге, түнгі рейдтік құралым үшін неміс желісінің алдында орналасуға бұйрық алды. «Эльбингтің» қазандық конденсаторларымен әлі де проблемалары болды және ол желіге жету үшін қажетті жылдамдықты ұстай алмады, сондықтан ол IV Скаутингтік тобына қосылды. 23:15-те «Эльбинг» және «Росток» британдық крейсер «Касторды» және бірнеше эсминецтерді байқады. Олар британдық тану белгісін пайдаланып, жарық шамдарын жағып, оқ атудан бұрын жақындады. «Кастор» жеті рет соққыға ұшырап, өртеніп, британдықтарды кері шегінуге мәжбүр етті. Олар «Эльбингке» және «Гамбургке» бірнеше торпеда атып, біреуі «Эльбингтің» астынан өтіп, жарылмады. Бұл шайқас әлі жалғасып жатқанда, 2-жеңіл крейсерлік эскадрилья келіп, IV Скаутингтік тобымен шайқасқа түсті. «Эльбингке» бір рет соққы тиіп, оның сымсыз байланыс станциясы қирады, төрт адам қаза тауып, он екі адам жарақат алды. Түн ортасынан кейін неміс флоты британдық эсминецтердің артқы қаптамасына ұшырады. Бұл уақытта «Эльбинг» «Гамбург» пен «Ростокпен» бірге неміс желісінің сол жағында жүріп тұрды. Дредноут – неміс желісінің алғашқы кемесі – бірінші болып атысты бастады, содан кейін тез арада «Эльбинг», басқа екі крейсер және соғыс кемелері атысты бастады. Британдық эсминецтер торпедалық шабуыл жасады, бұл үш крейсерді олардан аулақ болу үшін оң жаққа бұруға мәжбүр етті. Бұл крейсерлерді тікелей неміс желісіне бағыттады. «Эльбинг» «Нассау» мен «Вестфалия» арасында жүзуге тырысты, бірақ «Позеннің» капитаны бұл қозғалысты соқтығысудан аулақ болу үшін тым кеш байқады. «Позен» сол жаққа қатты бұрылды, бірақ ол әлі де «Эльбингтің» оң жақ төртінші бөлігіне соқтығысты. Крейсер су деңгейінен төмен түсіп, оң жақ қозғалтқыш бөлімін су басады. Бастапқыда ол 18 градусқа еңкейді, бұл судың сол жақ қозғалтқыш бөліміне таралуына мүмкіндік берді. Қозғалтқыштар тоқтағаннан кейін құбырларда бу тұнбалана бастады, бұл электр генераторларын өшіріп, кемені электр қуатынан айырды. Су кемедегі қозғалтқыш бөлімдеріне тараған сайын, еңкейіс азайды. Кеме мүлдем қозғалмайтын күйге түсті, бірақ оның батып кету қаупі болмады. 02:00-де торпедалық кеме жанына келді және «Эльбингтің» 477 офицері мен сарбазын алып кетті. Оның командирі мен офицерлер мен сарбаздардың шағын тобы кемеде қалды. Олар кемені жағаға жақындату үшін жасанды желкенді орнатты, бірақ сағат 03:00 шамасында оңтүстікке қарай британдық эсминецтер байқалды және кемені батыруға бұйрық берілді. Олар кеменің кемесін суға түсіріп, қайықпен қайтып келді, портқа қайтып келгенде эсминецтен хирургты құтқарып алды. Сағат 07:00 шамасында голландтық траулер кемені кездестіріп, адамдарды Голландияға алып кетті. Ютланд шайқасы барысында «Эльбинг» 230 дана 15 см снаряд және бір торпеда атып шығарды. Оның төрт экипаж мүшесі қаза тауып, он екі адам жарақат алды.

In May 1916, Admiral Reinhard Scheer, the fleet commander, planned to lure a portion of the British fleet away from its bases and destroy it with the entire High Seas Fleet. Elbing remained in II Scouting Group, attached to I Scouting Group, for the operation. The squadron left the Jade roadstead at 02:00 on 31 May, bound for the waters of the Skagerrak. The main body of the fleet followed an hour and a half later. At 15:00, lookouts on Elbing spotted the Danish steamer N. J. Fjord; Elbing detached a pair of torpedo boats to investigate the steamer. Two British cruisers, and , were simultaneously steaming to inspect the steamer, and upon spotting the German torpedo boats, opened fire shortly before 15:30. Elbing turned to support the destroyers, opening fire at 15:32. She quickly scored the first hit of the battle, on Galatea, though the shell failed to explode. The British turned to the north back toward the 1st Battlecruiser Squadron, with Elbing still firing at long range. She was joined by and , but the three cruisers had to cease fire by 16:17, as the British had drawn out of range. About fifteen minutes later, the three cruisers engaged a seaplane launched by the seaplane tender They failed to score any hits, but the aircraft was forced off after which its engine broke down and it was forced to land. The three cruisers then returned to their stations ahead of the German battlecruisers. At around 18:30, Elbing and the rest of II Scouting Group encountered the cruiser ; they opened fire and scored several hits on the ship. As both sides' cruisers disengaged, Rear Admiral Horace Hood's three battlecruisers intervened. His flagship scored a hit on Wiesbaden that exploded in her engine room and disabled the ship. Elbing and Frankfurt each fired a torpedo at the British battlecruisers, though both missed. Elbing was briefly engaged by the battlecruisers at very long range, though she was not hit. At around 20:15, Elbing lost her port engine due to leaks in her boiler condensers. This limited her speed to for the next four hours. II Scouting Group, along with the battlecruisers and had been ordered to take station ahead of the German line for its night cruising formation. Elbing was still having problems with her boiler condensers, and was unable to keep up the speed necessary to reach the front of the line, and so she fell in with IV Scouting Group. At 23:15, Elbing and spotted the British cruiser and several destroyers. They used the British recognition signal and closed to before turning on their searchlights and opening fire. Castor was hit seven times and set on fire, forcing the British to turn away. As they did, they fired several torpedoes at Elbing and Hamburg. One passed underneath Elbing but failed to explode. While this engagement was still on going, the 2nd Light Cruiser Squadron arrived and engaged IV Scouting Group. Elbing was hit once, which destroyed her wireless transmitting station and killed four men and wounded twelve. Shortly after midnight, the German fleet ran into the British rear destroyer screen. Elbing was by this time steaming on the port side of the German line along with Hamburg and Rostock. The dreadnought —the first ship in the German line—opened fire first, followed quickly by Elbing, the other two cruisers, and the battleships and The British destroyers launched a torpedo attack, which forced the three cruisers to turn to starboard to avoid them. This pointed the cruisers directly at the German line. Elbing attempted to steam between Nassau and , but Posens captain wasn't aware of the movement until it was too late to avoid a collision. Posen turned hard to starboard, but still collided with Elbings starboard quarter. The cruiser was holed below the waterline, which flooded the starboard engine room first. She initially took on a list of eighteen degrees, which allowed water to spread to the port engine room. With the engines shut down, steam began to condense in the pipes, which disabled the electric generators and caused the ship to lose electrical power. As water spread throughout the ship's engine compartments, the list was reduced. The ship was completely immobilized, though she was not in danger of sinking. At 02:00, the torpedo boat came alongside and took off 477 officers and men of Elbings crew. Her commander and a small group of officers and men remained on board. They rigged an improvised sail in an attempt to bring the ship closer to shore, but at around 03:00, British destroyers were spotted to the south and the order to scuttle the ship was given. They then lowered the ship's cutter into the water and set off; while steaming back to port, they rescued the surgeon from the destroyer At around 07:00, a Dutch trawler met the cutter and took the men to Holland. In the course of the Battle of Jutland, Elbing had fired 230 rounds of 15 cm ammunition and a single torpedo. Four of her crew were killed and twelve more were wounded.