Инду қасиетханалары мен монастырьлары

Кіріспе

Индуисттік монастырь

Мата (санскритте: माठ, maṭha), сондай-ақ мат, мутх, муттх, мутт немесе мут деп те жазылады, «институт немесе колледж» деген мағына беретін санскрит сөзі, сонымен қатар индуизмде монастырьды да білдіреді. Мұндай монастырь үшін альтернативті термин – адхинам. Матаның индуистік ғибадатханаларға қатысты ең алғашқы эпиграфикалық дәлелдері біздің заманымыздың 7-10 ғасырларында пайда болған. 14-ші ғасырда Адвайта дәстүрімен байланысты болған Әдвайта Ведантаның ең танымал маталары немесе питамдары: Одишадағы Пуридегі Говарданматта Питам; Карнатакадағы Срингеридегі Шарада Питам; Гуджараттағы Дваракадағы Калика Питам; Уттаракхандтағы Бадаридегі Жётирматта Питам; және Тамил Надудағы Канчидегі Шри Канчи Камакоти Питам. Двайта Ведантаның ең танымал және ықпалды маталары немесе пейтамдары – Карнатаканың Удупидегі Ашта Матасы; Карнатаканың Бангалордағы Уттарди Матасы; Карнатаканың Сосаледегі Виасаража Матасы; Андхра Прадештің Мантралайамдағы Рагавендра Матасы. Вишиштадвайта философиясын ұстанушы атақты маттар немесе петамдар – Массурдағы Паракала Мата, Карнатака; Ахабилам, Андхра Прадеш, Ахабила Матасы; Шрирангам, Тамил Наду, Шримад Андаван Ашрамамы. Басқа да маңызды және ықпалды маттар индуизм философиясының түрлі мектептеріне жатады, мысалы, вайшнавизм мен шивизм. Монастырь студенттерді, санньясилерді (монахтар, жазылушылар, аскеттер), гуруларды қабылдайды және тамақтандырады, олар ачарьялармен басқарылады. Бұл монастырлар кейде индуистік ғибадатханаларға қосылады және олардың өз мінез-құлық кодекстері, бастамалау және сайлау рәсімдері бар.

Этимология

Мата (санскрит: मठ) – «монастырь, институт немесе колледж», ал кейбір контекстерде «аскет, монах немесе дервиштің қарапайым тұрағы» немесе «оқуға арналған ғибадатхана». Сөздің түбірі – матха, яғни «қоныстану» немесе «ұнтақтау». Маталар, саяхалайтын аскеттер үшін қарапайым тұрақтар ретінде, Махабхаратаның 12.139-тарауында және Баудхаяна Дхармасутрасының 3.1-бөлімінде еске алынады. Маталар аймақтық тұрғыдан басқа аталымдармен де белгілі болды, мысалы, Гхатикалар және Кхандиқалар.

Матаның тарихи рөлі

Индуизмнің мата дәстүрі патшалық қолдауға ие болды, оқуды қолдау үшін қайырымдылықтар тартылды, және бұл қайырымдылықтар «университет стипендиясының ең ерте белгілі мысалы» болуы мүмкін, дейді Хартмут Шарфе. Хартмут Шарфенің айтуынша, 7-ші ғасырдан бастап Шығыс және Солтүстік Үндістанда, әсіресе Кашмир, Уттар-Прадеш, әсіресе индуистердің қасиетті қаласы Каши, Мадхья-Прадеш, Бихар және Одишада маталар болған, бірақ бұл ежелгі храм жазуларынан емес, осы аймақтарға саяхат жасаған (қытай) саяхатшылардың жазбаларынан алынған. Брахмандар ежелгі Үндістанда гурукул дәстүрі арқылы білім беру және мәтіндік мәдениеттің ауызша таратуына қатысқан болуы мүмкін, бірақ Э. Хулцш жинаған жазуларға сәйкес, храмдарға бекітілген кейбір маталар б.з. 2-ші мыңжылдығының басында Брахмандар емес адамдардың басымен болған. Бұл маталар көптеген жаңа мәтіндердің жазылған орталықтары болды. Мысалы, Кумбаконамнан солтүстік-шығысқа қарай жиырма шақырым жерде орналасқан Тирувавадутхурай Адхинам – Шаива матасы, колониялық дәуірдегі ғалымдар үшін ежелгі тамил әдебиетінің құрма жапырақтарынан жасалған қолжазбаларының маңызды көзі болды. Төрт негізгі Адвайта матасы өздерінің құрылтай құжаттарында маталардың әрбір Веданы сақтауға жауапкершілігі бар екенін айтады. Кейбір индуистік монастырлар паломниктерге пансионат ұсынып, жергілікті қауымдастыққа түрлі көмек көрсетті. Маталардың білім мен қызмет көрсету ошағы ретіндегі тарихи рөлі ерте санскрит мәтіндерінде, сондай-ақ Үндістан храмдары мен монастырларының қираған жерлерінде табылған көптеген тарихи жазбаларда расталған. Мысалы, Дхарвад ауданына жақын ауылдағы Шива храмы мен монастырының жанында санскрит және Батыс Чалукия дәуіріндегі каннада тіліндегі бірнеше тас жазулар табылды (Солтүстік-батыс Карнатака – Махараштра шекарасы). Бұл тақташалар 1094-1215 жылдар аралығында жасалған. Солардың бірі Кодия-матаның рөлін, сондай-ақ Дакшина Кедарасвера матасын қамтиды. Онда былай делінген:
Кодиямата, Дакшинакедараның (dakṣiṇakēdārasthāna) орны, Шивалингаға табыну үшін өсіп жатқан әдемі егістік даласы бар жер; Шаива аскеттерінің мәңгілік таза оқушыларының ритуалдық практикасы үшін белгіленген орын (niṣṭhitasthāna); төрт Веданы (Рг, Яджус, Сама және Атхарва) өздігінен оқу (svādhyāyasthāna) үшін орын; Кумара, Панини, Шакатаяна және Шабданушана сияқты грамматиканы (byākhyānasthāna) оқыту үшін орын; алты философиялық жүйені оқыту үшін орын, атап айтқанда, Ньяя, Вайшешика, Миманса, Самкхья, буддалық және т.б.; Йога трактаттарын, атап айтқанда, Лакуласиддханта, Патанджалидің және басқалардың еңбектерін оқыту үшін орын; 18 Пурана, Дхармашастралар, барлық Кавья шығармалары, драма, би және т.б. сияқты әртүрлі [білім] салаларын (vividhavidyāsthāna) оқыту үшін орын; кедейлерге, әлсіздерге, мүгедектерге, соқырларға, саңырауларға, әңгімешілерге, әншілерге, музыканттарға, флейташыларға, бишілерге, Вайталиктерге, жалаңаш, жарақат алғандарға, әр түрлі аймақтардан келген жалбарынушыларға, яғни джайндарға, бір немесе үш таяқ ұстағандарға, хамса және парахамса жалбарынушыларға тамақ беру (annadānasthāna) үшін орын; көптеген әлсіз және ауру адамдардың ауруларын емдеу (bhaiṣajyasthāna) үшін орын; барлық тірі жандарға қорғау (abhāyapradānasthāna) ұсыну үшін орын. – Тас жазу (1162 ж.), Шива храмы мен монастыры, санскрит-каннада қоспасы (Ауд.: Флоринда Де Симини).

The matha tradition of Hinduism attracted royal patronage, attracting endowments to support studies, and these endowments established, states Hartmut Scharfe, what may be "the earliest case on record of a university scholarship". There is evidence, states Hartmut Scharfe, of mathas in eastern and northern India from 7th century CE onwards, such as those in Kashmir, Uttar Pradesh particularly in the Hindu holy city of Kashi, Madhya Pradesh, Bihar and Odisha, but these are not from ancient temple inscriptions, but implied from traveller records (Chinese) who visited these regions. Brahmins were likely involved in the education and oral culture of textual transmission in ancient India through the gurukul tradition, but inscription evidence collected by E. Hultzsch suggests that at least some matha attached to temples were dominated by non Brahmins by the early 2nd millennium CE. These mathas were also the centers where many new texts were composed, The Thiruvavaduthurai Adhinam – a Shaiva matha about twenty kilometers northeast of Kumbhakonam, for example, was a major source of preserved palm leaf manuscripts of ancient Tamil literature for the colonial era scholars trying to rediscover historic Indian literature. The four major Advaita mathas state in their founding documents that the respective responsibility of the mathas was to preserve one Veda each. Some Hindu monasteries offered hospice care for pilgrims and various forms of assistance to their local communities. The historical role of mathas as knowledge and services repository is attested in early Sanskrit texts, as well as many historical inscriptions found along the ruins of Indian temples and monasteries. For example, several stone inscriptions in Sanskrit and Western Chalukya era Kannada have been found near the Shiva temple and monastery in a village near Dharwad district (northwest Karnataka–Maharashtra border). These slabs have been dated to between 1094 and 1215 CE. One of these includes the role of Kodiya–matha – also referred to as the Dakshina Kedarasvera matha. It states:
There is the Kōḍiyamaṭha, the place of Dakṣiṇakēdāra (dakṣiṇakēdārasthāna), location of a beautiful field of crops [which are] like hairs bristling for the worship of the Śivaliṅga; the established place (niṣṭhitasthāna) for the ritual practice of the Śaiva ascetics who are perpetual chaste students; a place for the self recitation (svādhyāyasthāna) of the four Vedas —the Ṛg, Yajus, Sāma, and Ātharva— along with their ancillary treatises; a place for teaching (byākhyānasthāna) grammar, like the systems of Kumāra, Pāṇini, Śākaṭāyana, and the Śabdānuśasana; a place for teaching the six systems of philosophy—namely the Nyāya, Vaiśeṣika, Mīmāṃsā, Sāṃkhya, Buddhist, etc. ; a place for teaching the treatises on Yoga— namely the Lākulasiddhānta, the work of Patañjali, and others; a place for various [branches of] learning (vividhavidyāsthāna), such as the 18 Purāṇas, the Dharmaśāstras, all Kāvya compositions, drama, dance, and so on; a place for the provision of food (annadā nasthāna) to the poor, the helpless, the crippled, the blind, the deaf, story tellers, singers, musicians, flute players, dancers, Vaitāḻikas, the naked, the injured, the mendicants coming from various regions, like Jain mendicants, those bearing a single or triple staff, the haṃsa and paramahaṃsa mendicants; a place for the medical treatment (bhaiṣajyasthāna) of the diseases of the many helpless and sick; a place for offering protection (abhāyapra dānasthāna) to all living beings.– Stone inscription (1162 CE), Shiva temple and monastery, Sanskrit Kannada hybrid (Tr: Florinda De Simini)

Ұйым

Мата – студенттердің көптеп оқитын, көптеген ұстаздары бар және күнделікті жұмысын қамтамасыз етуге және сақтауға бағытталған институционалды құрылымы бар монастырь. Олардың ұйымдасқандығы әдетте ашрам немесе гурукулға қарағанда күрделірек, себебі ашрамдар мен гурукулдар көбінесе шағын топқа қызмет етеді. Ұқсас ұйым Вайшнав маталарында да кездеседі.

Ачарья

Ачарья сөзі индуистік монахтық дәстүрде жоғары дәрежелі гуру немесе, көбінесе, монастырь мен сампрадаяның (оқыту мекемесі, діни ағым) басшысын білдіреді. Бұл лауазымға әдетте монастырь тарапынан жүзеге асырылатын дикша деп аталатын салтанатты тағайындау кіреді, онда бұрынғы басшы мұрагерді Ачарья ретінде бекітеді. Ірі діни ағымдарда, көптеген тарихи монастырларды басқарған жағдайда, Ачарья сол ағымдағы өңірлік монастырлық мектептің басшысы болуы мүмкін. Индуистік монастырлардың басшыларының басқа атаулары – Жиер, Жияр немесе Цияр.

Рамананди Вайшнава Матас

Рамананда – 14 ғасырдағы Вайшнава дінінің ықыласшы ақыны, Бахти қозғалысының құрметті сант ақыны. Ол Адвайта Веданта монастырында білім алды, Раманужаның Шри Вайшнавизм дәстүріне қосылды, содан кейін индуизмнің қасиетті қаласы Варанасиден Рамаға негізделген Вайшнавалық қозғалысты бастады. Индуизм дәстүрі оны қазіргі замандағы ең ірі индуисттік монахтар қауымы – Рамананди Сампрадаяның негізін қалаушы деп мойындайды. Осы аскеттердің монастырьлары Үндістанның солтүстік және батыс штаттарында, Непалда жиі кездеседі, сонымен қатар саяхатшы монахтар да бар. Рамананди дәстүрінің ең ірі маталары Айодхья мен Варанасиде орналасқан, ал Рамананди монахтары Байрагилер немесе Вайрагилер (сөзбе-сөз – өздерінен қол үзгендер) деп аталады, олардың топтары Ахаралар деп белгіленеді. Рамананди маталары ортағасырлық Үндістандағы жауынгер аскеттер қозғалысының құрамында болғандығы үшін тарихи тұрғыдан маңызды. Онда монахтар қару-жарақпен оқытылып, исламдық үкімге қарсы көтеріліс жасады және кейде британдық отаршыл шенеуніктермен жалдамалы әскер ретінде ынтымақтастық етті. Саяси тұрақсыздық және индуизм мен ислам арасындағы қақтығыстар кезінде теңдік көзқарастарымен танымал болған Рамананда мен оның матасы жынысына, әлеуметтік тобына, кастасына немесе дініне қарамастан, барлық шәкірттерді қабылдады (ол мұсылмандарды да қабылдады). Дәстүрлі ғылым бойынша, оның шәкірттерінің арасында кейінірек Бахти қозғалысының ақындары, санттары – Кабир, Равидас, Бхагат Пипа және басқалар болды. Алайда, кейбір постмодернист ғалымдар осы рухани тізбектің кейбір бөліктерін күмәнден өткізсе, ал басқалары оны тарихи дәлелдермен қолдайды. Оның идеялары 15 ғасырда сикхизмнің негізін қалауға әсер етті, ал оның үйретімдері сикхтердің қасиетті кітабы – Гуру Грант Сахибке енгізілген. Шри Рамчаритманас – осы матаның маңызды мәтіні.

Шаивизм

Шайва матталары кем дегенде 1-ші мыңжылдықтан бастап Кашмирде, Непал сияқты Гималай аймақтарында және Тамил Наду сияқты кіндік құрлықта құрылды. Көптеген монастырьлар мен оларға іргелес ғибадатханалар, әсіресе Үндістанның солтүстік-батыс бөлігінде, 12-ші ғасырдан кейін ислам әскерлерімен қиратылды, нәтижесінде Шайва монастырьлар желісі күрт бұзылды. Кейбір жағдайларда индуистік монастырьлар орта ғасырларда исламдық рибаттарына немесе медреселерге (әскер казармалары, мектептер) айналдырылды. Шайва монастырьлары – әртүрлі шайвизм мектептерінен, дуализм емес мектептерден теистік мектептерге дейін, ал аймақтық деңгейде Джоги (йогилер), Ната, Даршани, Горакшанатх сампрадаясының Канфатасы сияқты түрлі атаулармен белгілі болды.

Нат Шайва Матас

Натха дәстүрі – Шива мен Даттатреяға құлшылық ететін, Шива дәстүріне негізделген индуистік философияның синкретикалық Йога және Веданта мектептері. Оның негізін Мацйендранатх пен Горакшанатхтың идеялары құрайды, кейіннен жеті басқа Сиддха Йога Гуруы «Натхтар» (сөзбе-сөз, иелер) деп аталды. Натх-йоги сампрадаясы мен монахтар ұйымдары 13 ғасырдан бастап дами бастады. Мысалы, Кадри матхасы – буддизмнен келушілерді тартқан және буддистік идеяларды шивизмге сіңірген Натха дәстүріндегі танымал монастырьлардың бірі. Натх-сиддха шивизм дәстүрі Гуджарат, Махараштра, Мадхья-Прадеш, Раджастан, Уттар-Прадеш, Химачал-Прадеш, Солтүстік Бихар және Непалда көптеген Шива индуистік храмдары мен монастырьларын салғаны үшін мақталады. Горакнатх матхасы – ортағасырлық әулие Горакнатхтың есімімен аталған белсенді Шива монастыры, ол Натх сампрадаясынан шыққан. Уттар-Прадеш штатындағы Горакпур матхасы мен қаласы оның құрметіне аталған. Монастырь мен храм түрлі мәдени және әлеуметтік шаралар өткізеді және қаланың мәдени орталығы болып табылады. Сондай-ақ, монастырь Горакнатхтың философиясы туралы мәтіндерді жариялайды. Нат-Шайва монахтар ұйымы – мұсылмандардың Үндістанды басып алуынан кейін қудалауға қарсы тұру үшін қаруға шақырған және әскерилендірілген индуистік монахтар тобының бірі болды. Олар Мұғал империясының шенеуніктерімен, сондай-ақ әлеуметтік, мәдени және діни элиталармен жек көрініп, қудаланды. Дегенмен, Натх йоги монахтары орта ғасырлардан бері Оңтүстік Азияның ауылдық халқы арасында кең танымал.