Кіріспе

Шиит исламның ең үлкен тармағындағы ұғым – Имамат (إِمَامَة) сөзі «жетекшілік» деген мағынаны білдіреді және он екілік теологиядағы маңызды ұғым. Он екі имам – шиит исламның он екілік тармағы бойынша Мұхаммед пайғамбардың рухани және саяси мұрагерлері. Он екілік теологиясына сәйкес, Мұхаммедтің мұрагерлері – қатесіз адамдар, олар қоғамды әділдікпен басқарады, шариғат ережелерін сақтап, түсіндіреді және Құранның эзотерикалық (сырттан көрінбейтін) түсіндірмелерін жасайды. Мұхаммед пен имамдардың сөздері мен іс-әрекеттері қоғамды дұрыс жолға бағыттайды. Осы үшін имамдар қателік пен күнәдан таза болуы керек және пайғамбар арқылы құдайлық тағайындама – насиб – арқылы таңдалуы тиіс. Шииттер құдайлық даналық – Ақыл – пайғамбарлар мен имамдардың жандарының бастауы және оларға эзотерикалық білім – хикма сыйлайды, ал олардың қиындықтары мен азаптары олардың ізбасарларына құдайлық инаятқа қол жеткізуге көмектеседі деп сенеді. Имам құдайдан аян алушы емес, бірақ оны басқаруға мүмкіндік беретін Құдаймен тығыз байланыста болады және соның арқасында басқаларды дұрыс жолға салады. Имамат, яғни құдайлық басшылыққа сенім, – шиит исламның негізгі қағидасы және Құдай адамзатты құдайлық басшылықсыз қалдырмайды деген түсінікке негізделген. Он екіліктерге сәйкес, дәуір имамы – әрқашан сенім мен заң мәселелерінде құдайдан тағайындалған билік. Әли – осы әулеттің алғашқы имамы және он екіліктердің пікірінше, Мұхаммедтің заңды мұрагері, одан кейін Мұхаммедтің қызы Фатима арқылы еркек ұрпақтары келеді. Әр имам бұрынғы имамның ұлы болған, тек Хұсайын ибн Әли ғана Хасан ибн Әлидің інісі болды. Он екінші және соңғы имам – Мұхаммед әл-Махди, он екіліктер оның тірі және жасырынып жүргеніне сенеді.

Имам

Әл-Мофид пен Аллама Хиллидің айтуынша, имамат – пайғамбардың мұрагері ретінде қауымның діни және дүниелік мәселелеріндегі әмбебап билік құқығы. Шии теологиясында имамат – ислам үмбетінің заңды мұрагерлері, яғни пайғамбардың отбасы (Аһл әл-Байт). Бұл олардың пайғамбардың туысқандары болғандықтан емес, діни және саяси басшылыққа қажетті шарттарға ие болғандықтарынан. Аллама Табатабаии имаматты үш аспектіде зерттеуге болатынын айтады: ислам үкіметі, ислам ғылымдары және рухани басшылық. Мұтахари имамат термині рухани және әлеуметтік-саяси басшылықты көрсетеді. Шии теологиясы, философиясы, мистикасы, саясаты және тарихи дамуы – имамат доктринасынан туындайды.

Қажеттілік

Мұхаммедтің екі маңызды міндеті – адамдарға құдайлық заңды ашып көрсету және оларды Аллаға бағыттап, жетелеу еді. Он екілік шииттер Мұхаммедтің өлімімен бірінші функция, яғни құдайлық заң шығару аяқталады деп санайды, бірақ екінші функция – адамдарды жетелеу, құдайлық заңды сақтау, түсіндіру және оны жетілдіру имамдар арқылы жалғасады. Бесінші имам Мұхаммед әл-Бакир имамдардың не үшін қажет екенін түсіндіріп былай дейді: «Әлемде әділдік орнасын деп, Алла Тағала пайғамбар немесе имам болғанда әлемді жазалаудан сақтайды, себебі Алла Тағала: «Сендер олардың арасында болғанда Алла оларды жазаламайды» (8:33) деді. Пайғамбар (ﷺ) айтты: «Жұлдыздар аспан халқының қауіпсіздігі болғандай, менің үйіме (әһлі бейтім) жер халқының қауіпсіздігі болады. Олар арқылы Алла Тағала құлдарына ризық береді, Оның жерлері гүлденеді, аспаннан жаңбыр жауып, жер өзінің берекесін шашады». Пайғамбарлық миссияны Құранды сақтаушы орындауы тиіс, себебі оның ішінде терең мәні, сырттай көзге көрінетін қайшылықтар және жасырын мағына бар. Бұл мағынаны жалпы біліммен емес, Алланың шабытымен келген мұрагер, Алланың Хужжасы аша алады. Илаһи білімге тек илаһи аян немесе шабыт арқылы қол жеткізуге болады. Пайғамбар – «заң шығарушы пайғамбар» (наби әл-ташри) болса, «эзотерикалық пайғамбарлықтың» (нубууа әл-батиния) жалғасы валяя арқылы жүзеге асады. Имамның қоғамдағы ролі – денедегі сананың ролімен тең.

Имамдардың орны

Әлемді жаратудан бұрын, Алла Тағала Өзінің нұрынан нубувва (пайғамбарлық) нұры деп аталатын нұрды шығарды, содан кейін одан валая (имамат) нұры деп аталатын нұрды жаратты. Алла Тағала былай деді: «Міне, Менің нұрымнан шыққан нұр. Оның түбі – пайғамбарлық, ал бұтағы – имамат. Пайғамбарлық – Менің құлым және елшім Мұхаммедке тиесілі, ал имамат – Менің дәлелім және досым Әлиге тиесілі. Егер олар болмаса, Мен жаратылысымның ешқайсысын жаратпаған болар едім». Пайғамбарлық пен имамат есімдері Алланың есімдерінен алынған. Алла Тағаланың екі түрлі сипаты бар: Дхат (мәні) және Фи’л (іс). Дхат сипаттары Алла Тағаланың Өзінде болады, оларға қарсы тұрарлықтары жоқ. Ал іс сипаттары, Алланың ең көркем есімдері, Оның жаратылыстарында көрінеді. Осы сипаттардың көрінісі – имамдар. Осы имамдар арқылы адамдар Оның сипаттарын тануға мүмкіндік алады. Бұл – Оның Өзін таныту жоспары. Шиалар 2:124 аятқа сүйене отырып, имаматтың мәртебесі пайғамбарлықтан жоғары емес деп санайды. Шиалар имамды Алланың адамдар алдындағы куәсі, Аллаға апаратын қақпа (баб Аллаһ) және жол (сабиль), сондай-ақ Оның Біртұтастығының тірегі деп біледі. Сондықтан имамның қатесіз болуы және Алла Тағала тарапынан таңдалған болуы керек. Сафави дәуірінің шиа ғалымы Аллама әл-Маджлиси былай деді: «Имамдар пайғамбарлардан (Мұхаммедтен басқа) және бүкіл жаратылыстан жоғары. Имамдарға берілген уәде пайғамбарлардан, періштелерден және бүкіл жаратылыстан алынды. Ұлы пайғамбарлар – улул-азм (Нұх, Ибрахим, Мұса және Иса) имамдарды сүйгендіктен улул-азм мәртебесіне жетті». Мұхаммед әл-Бакир былай хабарлады: «Алла Тағала Ибрахимді алдымен құл (ʿабд), содан кейін пайғамбар (наби), содан кейін елші (расул), содан кейін дос (халил) және соңында адамдарға имам ретінде таңдады». Имамдар Құранның көптеген аяттарында Алланың нұры (Нур), Оның адамзат алдындағы куәлері (Шуһада), Оның аяттары (Аят), берік білім иелері (Расихун), жер бетіндегі Алланың халифалары (Хулафа), Оған жақындауға болатын қақпалар (Абваб) және пайғамбардың білімінің мұрагерлері ретінде еске алынады. Имамға қасиетті рух (Рух әл-Құдус) сыйланған. Шиа он екіліктері бес пайғамбардың басшылық дәрежесіне жеткеніне сенеді: Нұх, Ибрахим, Мұса, Иса және Мұхаммед.

Халифат Алла (Али Халифат Алла)

Имам – Алланың барлық сипаттарының өкілі, Оның сипаттарын танытатын тұлға. Имам – Алланың бейнесі және жарық сыпаты. Адам үшін ең жоғары дәреже осы, (2:30) оған періштелер сәжде етеді (15:30). Халифа – Алланың тағайындаған адамы (38:26). Алланың ең жақсы өкілі және белгісі ретінде, оның орнына отырған адам Алланың мақсатына ең лайықты үлес қоса алады. Сондықтан, Алла Өзінің мәнімен ие болатын әрбір сипатты, оның орнына отырған адам да кездейсоқ түрде иеленеді. Оның орнына отырған адам – Алланың құдіретті есімдерінің көрінісі (мажар). Шын мәнінде, ол – әлемнің жаны, ол әлемде онтологиялық өзгерістер тудыруға қабілді.

Медиатор

Алла Тағала: "Имамдар – Алла мен адамзат арасындағы делдалдар, олардың шаفاعты арқылы адам соңғы күннің азабынан құтылуға мүмкіндік алады", – дейді. Мұхаммедтің Алла мен адам арасындағы делдалдық рөлінен өзге, ол өзінің ізбасарлары үшін Алла алдында делдал болып табылады. Шиа дінінің сенімі бойынша, діни делдалдық тұжырымдамасына имамдар да кіреді. Әл-Шейх әл-Садуқ пайғамбардың Әлиге айтқан хадисін жеткізген: "Мен үш нәрсеге ант етемін, олардың рас екеніне сенімдімін. Біріншіден, сен және сенің ұрпақтарың – адамзат үшін делдалдарсыңдар, себебі олар сендердің таныстыруларыңсыз Алланы тануға шамалары келмейді. Екіншіден, сендер жұмаққа кіретін адамдарды, яғни сендерді танығандар мен сендер танығандарды Аллаға ұсынуларың керек. Үшіншіден, сендер толыққанды делдалдарсыңдар, себебі тозаққа тек сендерді танымаған және сендер танымаған адамдар ғана барады". Әл-Бакир: "Алла біз арқылы танылады және адам баласы біз арқылы Оған құлшылық етеді. Біздің делдалдығымыз арқылы Аллаға жалбарынушы әркім бақытты болады", – деді. Имамсыз, мазһарсыз, Алланың Жүзі болмаса, ешкім Алланы тануға шамасы келмейді, себебі Алла Оны арқылы Өзін-өзі танытады. Мулла Садра түсіндіргендей, имам – кемел адам, Инсан әл-Камель – жоғары дәрежелі жаратылыс, ал төменгі дәрежелі жаратылыстың болуы жоғары дәрежеге байланысты, сондықтан имамның болуы қажет.

Уәли

Шииттер Құдайдың ақиқаты немесе нағыз діннің экзотерикалық (захир) және эзотерикалық (батин) екі қыры бар деп санайды. Экзотерикалық жағын пайғамбар мен оның қасиетті кітабы жалпы халыққа ашты, ал эзотерикалық жағы – имамдардың миссиясы және мүмін үшін Құранның эзотерикалық түсіндірілуі (Та’уил) арқылы. Экзотерикалық шариғатты, ал эзотерикалық хақиқатты білдіреді. Бұл мұрагерлік емес, бір уақытта болу мәселесі. Хақиқат Құранның рухани мағынасына негізделген. Пайғамбар мен имамның туыстығы – олардың уәләйясының белгісі, негізі емес. Шииттерге қарағанда, тек жүректеріне иман жазылғандар ғана нағыз мүмін: уәләйяға қол жеткізгенде ғана иман толыққанды болады («Алла олардың жүректеріне иманды жазды» – 58:22). Шиит дінтанушылары имамдардың уәләйясын дәлелдеу үшін 5:55 аятын келтіреді. Мұтахаридің айтуынша, уәләйяның төрт өлшемі бар: сүйіспеншілік құқығы, барлық мұсылман үшін Әһл-Байтты сүю міндетті, Әһл-Байттың рухани басшылықтағы билігі, Әһл-Байттың әлеуметтік-саяси басшылықтағы билігі және Алланың рақымымен жалпы табиғаттың билігі. Шындығында, шииттерде қорғаушы дінді пайғамбардан кейін кез келген қосымша немесе алып тастаудан қорғауы керек. Әл-Бакирдің сөзіне қарағанда, пайғамбар дінді ашты, бірақ әр дәуірде дінге жетекшілік ететін имам болуы керек, ал 13:7 аяты имамға қатысты. Хадис айтады: «Кім өзін таныса, Раббысын да таниды», бірақ Оның мажар (жанды бейнесі), Алланың беті болмаса, Алланы тану мүмкін емес. Имам – Алла туралы адамдық білімді алып жүретін адам, оның болмауы жартылайлыққа (та’тил) немесе метафизикалық құдайға табынуға (ташбих) ұшыратады. Көптеген шиит хадистерінде айтылады: Құран – үнсіз имам, имам – сөйлейтін Құран; имам – Құранды тірілтетін басшы. Осы мәселе бойынша Мулла Садра жер бетінде имам болмаса, Құран өлнеді деп санайды. Шииттерге қарағанда, уәли – Аллаға ең көп сүйіспеншілік пен құрметпен қараушы, сондықтан Алла Оған Өзінің білімін сыйлаған.

Худжа

Худжа – Алланың адамдарға берген дәлелі немесе кепілі; Худжаның жасырын немесе ашық болуының барлық уақытта қажеттігі, Худжаның метафизикалық шындығын және пайғамбарлық ғылымының имамдықтан бөлінбестігін көрсетеді. Әл-Бақир айтты: «Имам – Алланың құлдарына берген дәлелі, ал Алланың құлдарына берген дәлелісіз жер қалмайды». Адам ата заманынан бастап Алла құлдарын Өзіне жетелеу үшін имамдарды жіберді, олар – Оның құлдарына Худжасы. Хомейни «Алланың дәлелі» деп былай сипаттады: «Алланың дәлелі – Алланың істерді басқаруға тағайындаған пендесі, оның барлық іс-әрекеті, амалдары мен сөздері мұсылмандар үшін дәлел болып табылады. Егер біреу қылмыс жасаса, оған дәлелдер ұсыну және айыптау жасау үшін «дәлел» ұсынылады. Егер «дәлел» сізге белгілі бір амал жасауға, заңның қылмыстық ережелерін белгілі бір жолмен орындауға, немесе олжадан, зекеттен және садақадан алынған кірісті белгілі бір жолмен жұмсауға бұйырса, ал сіз осылардың біріне де бағынбасаңыз, онда Құдай Тағала Қиямет күні сізге қарсы дәлел келтіреді».

Саяси аспект

Шииттер тек қана Алланың таңдаған адамы ғана қауымның заңды басшысы және рухани сыйларға ие деп санайды. Осы басшылардың біріншісі – Әли ибн Әби Талиб, ал оның ізбасарлары – пайғамбардың ұрпақтары және Әлидің харизмасының мұрагерлері болды. Имамдар пайғамбардың барлық қасиеттерімен, міндеттерімен және өкілеттіктерімен қатар, уахи қабылдамайды. Олар – қауымның саяси және діни қорғаушылары. Имамның саяси рөлі болғанымен, оның имаматы осы рөлге тәуелді емес. Аллаға абсолютті билік тиесілі болғандықтан, 5:55 аяты бойынша, Ол Өзі қалағандарға қорғаушы ретінде билік беруге құқылы. Мұхаммед Бакир әл-Садр саяси және рухани өлшемдердің ажырамас екенін айтты.

Имамдардың қажетті қасиеттері

Шиилер теологиясы бойынша, имам үш қасиетке ие болуы керек: илаһи тағайындалу (насс), даналық (хикма), жоғарылығы (афдалия). Осы билік құқығы Пайғамбардан және Құраннан, осы арқылы Алладан таратылады.

Насс (құдайлық атау)

Шиа дінінің негізгі қағидаларының бірі – имамды пайғамбар тағайындайды және әрбір имам өзінің ізбасарын құдайлық белгімен (насс) тағайындайды. Имамның құдайлық тағайындалуы – логикалық қажеттілік, себебі имам қатесіз болуы керек, ал бұл – Аллаға ғана мәлім жасырын қасиет. Сондықтан, бұл тағайындаманы адамдарға тек қатесіздер – алдыңғы Пайғамбар немесе имам ғана жеткізе алады. Әл-Бакир айтуынша, Алла Тағала пайғамбарға өмірден озғанша Әлиге өзінің білімін, имандылығын және Ұлы Есімді (әл-Исм әл-А’зам) беруді, сондай-ақ, пайғамбарлық мұрасын, білімді және пайғамбарлықты оның ұрпақтары арқылы жалғастыру үшін қалдыруды бұйырған. Осылайша, имамат принципінің негізгі қағидаларының бірі – нәсс әл-Жали (ашық тағайындама) болды, ол мұрагерлікпен беріледі. Шиа мұсылмандары Алла Тағала дін ұстанушылар үшін басшыларды тағайындады деп сенеді. Пайғамбар адамдарға дінді үйреткеннен кейін, Алланың әмірімен, имандыларды толықтыруға жетелеу үшін басшыны тағайындайтын. Имамат – жалпыға бірдей билік және бұл құқық пайғамбардан (ниябадан) туындайды. Аллама Мәжлеси Адам атадан бастап, әрбір пайғамбардың өзінен кейін ізбасары болғанын айтқан. Имам, пайғамбар сияқты, мұсылман қауымының дін және үкімет мәселелері бойынша толық билігіне ие болды. Пайғамбар Алланың өкілі болғандықтан, оның ізбасары да Алланың өкілі. Егер ол Алланы өкілдік етсе, оны Алла Тағала тағайындауы керек. Имамды тек тағайындама арқылы ғана тануға болады. Құранның 2:124 аятынан кейін шиа имаматтың Алла Тағаладан берілген нәрсе екенін және Ол оны тағайындауы керек деп санайды. Жер бетінде нағыз имамсыз болмайды. Имамдардың арасындағы қарым-қатынас – рухани, ол бір имамнан екіншісіне Мұхаммедтің нұрын жеткізеді. Шиалардың пайғамбар ұрпақтарында мұрагерліктің жалғасуы керек деген идеясы Құранның 4:54 аятынан бастау алады.

Исма

Шииттер Исматты Имаматтың логикалық алғышарты деп есептейді, себебі Алла оларға бағынуды міндеттеген және 33:33 аят он төрт адалдың Исматын дәлелдейді. Исмат күнәсіздікке қоса, қате жасаудан да пәк болуды білдіреді. Имам, Насс (тағайындама) арқылы, ғибрат (ақыл-парасат) және Нұр (нұр) негізінде Массум (адал) болады.

Хикма (нағыз даналық)

Имам дін мен адамзат туралы толық білімге ие. Имамдар дін заңдарында ең білгір және ақыреттегі сыйлықтар мен жазалар туралы жақсы біледі. Олар Құранның сыртқы және ішкі (Та’уил) мағынасын түсінеді. Кейбір хадистерде Алла мен Имамдар арасындағы байланыс – көкіден түскен тірек деп айтылған. Имамның білімінің көздері – бұрынғы Имамнан жеткен мұра, періштелер арқылы келген білім және мазмұны тек Имамдарға ғана белгілі кітаптар. Кейбір хадистерде Имамдарда бірнеше арнайы кітаптар бар екендігі айтылады, олардың ішінде – Әл-Жафр (Бойғысы), Әл-Сахифа (Кітап), Әл-Жамия (Жинақ), Фатима кітабы және Әли жазған Құран кодексі мен оның түсіндірмесі (Мусхаф Әли). Ол Алланың ең ұлы есімін біледі. Имамдар – Алланың іс-әрекеттерінің (фи’л) сипаттарының көрінісі болғандықтан, олардың білімі Алланың білімімен тең. Имамдар пайғамбарлардың барлық уахи кітаптарына ие. Саид Хайдар Амули айтқандай: «Барлық Имамдар – бір Нұр (жарық), бір Хақиқа (шындық), он екі тұлғада бейнеленген». Настың мұрагерлік сипаты, оның иесіне арналған ерекше Хикметтің бір түрін білдіреді, ол Әлиге дейін жетеді, туралы Пайғамбар: «Мен – білім қаласымын, ал Әли – оның қақпасы» деді. Ибн Бабауай: «Амир әл-Моминин» атағы Имамның білім қоймасы (мұра’т әл-илм) екенін көрсетеді, адамдар одан білім алады, бірақ ол ешкімнен білім алмайды» дейді. Тек Имам ғана Көрінбейтін білімге (Илм әл-Қайб) ие және Құран мен дүниелік мәселелерді толық түсінеді, бұл білімді ол Алладан Мұхаммед арқылы алған. Тек Құран мен Имам ғана Құдайдың шындығын толыққанды көрсете алады.

Афдалиях (өтелік)

Имам қате жасамайтындықтан (кәміл), ол өз заманындағы ең жақсы адам, әйтпесе Алла басқасын таңдар еді. Онтологиялық тұрғыдан алғанда, он төрт кәміл адам пайғамбарлардан жоғары, себебі олар құрметтірек заттан жаратылған. Құранда, патшалық (имамат) және даналық (хикмет, кітап) тұрғысынан, пайғамбарлардың мұрагерлері – олардың ұрпақтары мен туысқандары. Әл-Бакир имаматтың имамдардың ұрпақтарының арасында екенін, 33:6 аятта көрсетілгендей, оның түсіндірмесі Хусейн ибн Әлидің ұрпақтарына қатысты екенін айтты. Ол 64:8 аятта айтылған нұр – Алланың нұры болған имамдарға қатысты екенін, пайғамбардан имамдарға берілетін бұл рухани нұр мәңгілік білімнің (хикмет) символы екенін қосты. Нұр туралы айта келіп, ол: "Алланың алғашқы жаратқандары – Мұхаммед пен оның отбасы, тура жолға басшылық еткендер мен жол көрсетушілер, олар Алланың алдындағы нұрдың көрінісі болды" деді. Жеке қасиеттер Құран немесе хадис арқылы ғана белгілі. Имамат мұрагерлік емес болғанымен, шииттер имаматтың Мұхаммедтің ұрпақтарынан болатынына сенеді.

Имамдарды танудың қажеттілігі

Жафар әл-Садық айтуынша: "Алла бізге мойынсұнуды міндеттеді. Адамдар бізді танымағанша өркендемейді, ал бізді білмегендерге кешірім болмайды. Бізді мойындаған адам – мүмін, бізді мойындамаған адам – қапір." Әл-Риза былай деді: "Кім Алладан айырылғысы келмесе, ол Мұхаммедтің үйіне махаббатпен қарасын және оның имамына ерсін. Осылай істеген адам Алланың мейірімінде болады." Куләйни, На'мани әл-Бақирден жеткен риуаят бойынша, Алланы оның тура имамын танымайынша құлшылық ететін адамдар қабыл етілмейді.

Имамдарға құлақ асудың қажеттілігі

Имамдық билік бекітілмесе, жұмаққа кіру мүмкін емес. Әл-Бакир 42:23 аятында имандылардың имамдарға бағынулары және оларды жақсы көрулері міндетті екендігі айтылған. Шииттер Имаматтың Вилаядан бөлінбейтініне сенеді, ол Әһл әл-Байтты (Имамдарды) сүюді, олардың бұйрықтары мен тыйымдарына бағынуды, олардың құқықтарын мойындауды және олардың Имаматтарына сенуді қамтиды, және бұл шииттердің бес қағидасының (усулдың) бірі. Әл-Хуийі айтуынша: "Вилая және Имамат, мұрагерлік (хилафат) мағынасында, шииттік діннің қажетті бөлігі (дәрури); егер біреу Вилаяның осы аспектін қабылдамаса, ол шиит саналмайды". Мұхаммед Бакир Маджлиси былай дейді: "Барлық имамилер амалдың рухани жарамдылығы және Алла Тағаланың оларды қабылдауы, имамға (сенімге) байланысты екендігіне келіседі; бұл мәселе он екі имамға және олардың имаматына деген махаббаттай сенімнің ажырамас бөлігі болып табылады". Төртінші имам Сажжад: "Дінге ғана бағыну арқылы қол жеткізіледі. Имамдарға бағынған адам тура жолға жетеледі және бақытты болады" деді. Имамдарға бағыну міндетті, себебі Алла осылай бұйырған.

Жетекшілік тек имамдар арқылы ғана болады .

Табатабаи (21:73, 32:24) сөздеріне сәйкес, басшылық сөзі Имамат сөзімен бірге қолданылады және оған "біздің бұйрығымыз" деген сөз қоса тіркеседі, бұл адамзатты тек жол көрсетумен ғана емес, сонымен қатар құдайлық бұйрық арқылы соңғы шындыққа жеткізетін басшылық. Месбаязди айтуынша, Аллаһ Жаратушы болғанымен, барлық мақтау Оған ғана тиесілі және Ол – жалғыз онтологиялық (тақуини) және заң шығарушы (ташриғи) Раббы. Сондықтан, кім Алланың құлы болуды және тәухидті қалауы болса, Оның заңдарын қабылдауы және Оның заңдарын іске асырушыны мойындауы керек, себебі бұл Оның Ерік-Хоқығы (Ирада). Мұтауатир хадис бойынша, Пайғамбардың отбасын (Әһл әл-Байт) жақсы көру – иманның белгісі, ал оларға қарсы болу – қанағатсыздықтың белгісі. Мұттахари айтуынша, валяйды қабылдамаған әрбір адам валяйға қарсы болады, бұл оның амалдарының құндылығын жояды (6:88, 18:105, 14:18, 3:117, 25:23), себебі ол таза амалдың негізі болып табылатын Ақиқат алдында көңіл тоқтамайды. Көптеген хадистер Имамды Басшы ретінде көрсетеді, өйткені Имамның білімі болмаса, адам Алла туралы білімге қол жеткізе алмайды. Хадистерде Аллаға жету үшін адам Имамдар арқылы Жолға (Сиратқа) түсуі керек делінеді.

Имамдық және уахи

Мұхаммед пайғамбар аяндарды алған соңғы адам болғандықтан, имамдар құдайдан шабыт (эльхам) алады және осылайша білімнің қасиетті көзімен байланыста болады. Бір хадисте: «Имам періштелердің дауысын естісе де, оның ұйқыда немесе ояу күйде көруі болмайды», – делінген. Имамдар уахи алады, бірақ пайғамбарлар сияқты емес. Олар Мухаддас деп аталады және періштелер олармен құлақтары арқылы дыбыспен сөйлейді, сондай-ақ Киелі Рухпен қолдалады. Олар Қадір түні – Ләйләтул-Қадрде қосымша ақпарат алады. Олар жұма күні рухани билікке көтеріліп, білімдерін арттырады. Бұл мәселеде Шейх әл-Мұзаффар былай түсіндіреді: «Біз имамдардың шабыт алу қабілеті ең жоғары дәрежеге жеткенін және оның Құдайдан берілген күш екенін жақтаймыз. Осы арқылы имам кез келген нәрсе туралы ақпаратты кез келген жерде және кез келген уақытта түсіне алады, ал ол бұл Құдайдан берілген күш арқылы бірден, әдістемелік ойлауға немесе ұстаздың басшылығына жүгінбестен түсінеді. Егер ол бір нәрсені білгісі келсе, ол оның таза санасында, жылтыраған айнада көрінгендей көрінеді. Олардың өмірінің тарихынан белгілі болғандай, Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) сияқты, имамдар да бала кезінен бастап, ақыл-ойы жетілгенге дейін ешкімнен, тіпті оқу мен жазуды үйренбеген. Олардың ешқайсысына да автор немесе ұстаз сабақ бергені көрінбеді, бірақ олар білімнің теңдесі жоқ шеберлері болды, сондықтан олар бірде-бір мәселе туралы сұрағанда бірден жауап бере алмаған жоқ және «білмеймін» демеді. Олар сұраққа жауап беру үшін ойлануға уақыт қажет етпейді».

Шиилердің Құранға көзқарасы

Шииттер "Нұр" (24:35) аятының Он Төрт Қатесіз кісіге қатысты екенін айтады. Шииттік көздерде имаматтың мәні мен негізі туралы айтылғандарға сәйкес, Хәл Бакир 5:55 аяты Әлиге қатысты екенін атап көрсетеді. Әл-Бакирдің 35:32 аятын түсіндіруіне сәйкес, имамдар: "Содан кейін біз таңдаған құлдарымызға Кітапты мұрагерлік еттік". Шииттер 4:59 аятын еске алады, ол илаһи басшыларға деген толық сүйіспеншілік пен бағынуды білдіреді. Басқа шиит көздері имамдар Құранда: "Ұлы белгі" (әл-Аят әл-Кобра) (79:20), "Ұлы нышан" (әл-Масал әл-А'ла) (16:60), "Берік тұтқа" (әл-Уруат әл-Утқа) (2:256), (31:22) деп көрсетілгенін мәлімдейді. Әл-Бакирдің айтуынша, имамдар – Алланың нұры (64:8, 57:28). Бұл аяттар (28:68, 2:30, 38:26, 2:124, 21:73) имаматтың илаһи тағайындалу екенін және қателікке ұшырайтын адамның имам бола алмайтынын көрсетеді. Маделунг Құрандағы туыстық байланыстарды еске алып, Әлидің мұрагерлікке лайықтылығын айтады. 2:124 аятына қатысты Табатабаи: "Имамат – илаһи мәртебе, имам қатесіз (ма'сум) болуы керек, жер бетінде имамсыз болуға болмайды, имамның осы дүние мен ақырет туралы толық білімі бар, имам барлық ізгіліктерде барлық адамдардан артық" дейді. Алайда, көптеген ғалымдар 12 шиит имамы Құранда тікелей айтылмағанын және шиит имамат доктринасының әлсіз хадистерге негізделген түсіндірмелерге көп сүйенетінін айтады.

Ақылы

Әл-Бакирдің айтуынша, адамдарға бейтаныс жерге саяхаттауға жол көрсетуші қажет болса, жұмаққа саяхат одан да бейтаныс және жол көрсетушіге одан да мұқтаж. Әл-Муфид мұсылмандарға міндетті заңдарды нақты анықтау үшін имамның қажет екенін айтады. Құранның көптеген аяттары мағынасы жағынан күдікті, ал Құранның түсіндірмесіз түсуі Алладан келмейді. Имамдық адамдарды құлшылыққа жақындатып, күнәдан алыстатады, бұл Алланың кеңшілігі (Лұтф) болып табылады. Имамдық доктринасын қабылдамау туралы жазғанда былай дейді: "Имамдық – жалпыға арналған кеңшілік (лұтф ‘амм), ал Пайғамбарлық – ерекше кеңшілік (лұтф хасс). Белгілі бір уақыт аралығында тірі Пайғамбар болмауы мүмкін, бірақ имам үшін мұндай жағдайға жол беру мүмкін емес. Жалпыға арналған кеңшіліктен бас тарту, кез келген ерекше кеңшіліктен бас тартудан да жаман. Пайғамбар барлық уақыт үшін мәңгілік шариғат орнатты, ал бұл мәңгілік дін басшысыз жалғаса алмайды.

Тарих

Кішігірім жасыру кезеңінде Ибн Кубе Рази, Ньюбахтис, әл-Шейх әл-Муфид, Сейед Мортеза және әл-Шейх әл-Түси сияқты теологтар Имамияның теологиялық мектебін қайта құруға кірісті. Хижраның екінші және үшінші ғасырларында теологтар имамдардың саяси рөлінен гөрі, масум (қатесіз) және Алладан таңдалған діннің басшысына көбірек назар аударды. Имамьяның пікірінше, исламның алғашқы ғасырлары туралы көптеген еңбектер шииттік дін саяси қозғалыс ретінде басталып, кейін діни топқа айналғанын көрсетеді. Дегенмен, бұл бірінші ғасырда діни сезімдер болмағанын білдірмейді. Дакаке имамат доктринасы Джафар әл-Садықтың заманында қалыптасқан деп санайды, ал Колберг он екі шииттік дінінің "Ұлы жасырудың" басталуынан көп бұрын пайда болғанын айтады. Мұхаммед (с.ғ.с.) ислам басшылығының Корейш тайпасында (яғни, оның руында) болатынын және одан кейін 12 "имам" келетінін жеткізген. Сүнни және шиит ағымдары Мұхаммед кімді меңгергенін әртүрлі түсіндіреді. Мұхаммед (с.ғ.с.) былай деген: «Кім өмір бойындағы имамын (Қазіргі имам туралы хадис, яғни оны танитын) білмесе, ол надандықпен өлген болады». Пайғамбардың өзінен кейін мұрагер тағайындауы туралы идея Ескі өсиетте де бар. Мұса (ғ.с.) өлімінен кейін Нун ұлы Йешуаны өзінің ізбасары және істерін басқарушы етіп жариялаған. Имам дүниеге келмес бұрын, оған аспаннан сырғақ беріледі. Имам таза және сүндеттелген күйінде дүниеге келеді (93:5). Имамның анасы имамның дүниеге келуі алдында жарық пен дыбыстарды сезінеді. Шииттер Мұсаның (ғ.с.) Исраил ұлдарына Харунды мұрагер етіп тағайындағаны сияқты, Алланың әмірімен Мұхаммед (с.ғ.с.), соңғы пайғамбар, Әли ибн Әби Талибті сенушілердің басшысы етіп тағайындады деп сенеді. Шииттік он екілік ағымы мұны Алланың адамға берген ең жоғары жауапкершілік деңгейі деп санайды.