Кіріспе

Ислам дінінде пайғамбарлық (نبوة) – Алланың адамзатқа өзінің басшылығын жеткізу үшін үлгілі тұлғаларды, яғни пайғамбарлар мен елшілерді тағайындауының қағидасы. Бұл – Діннің он екі қағидасының бес қағидасының бірі. Генри Корбиннің сөзіне қарағанда, ислам пайғамбарлық ілімінің негізін құрайтын ең көне дәстүрлер шиит имамдарының үйретулерінен туындаған, ал шиит ортасы осы ғылыми саланың пайда болуына, зерттелуіне және дамуына ыңғайлы жағдай жасады. Аятолла Жафар Собхани айтуынша, пайғамбарлар – Алланың адамдарға құйған рақымы, ол рақым алғашқы адамдар пайда болғаннан бастап Мұхаммед пайғамбардың заманына дейін Алла Тағала тарапынан жіберілген. Алланың құлдарына бағыт беру үшін пайғамбарлар белгілі бір қасиеттерге ие болуы керек: уахи (Алланың сөзі Оның таңдаған құлдары – пайғамбарлар арқылы адамзатқа жеткізіледі), исма (адамгершілік тұрғысынан қатесіздік) және керемет.

Этимология

Құранда «Пайғамбар» (نبي, nabī) және «Хабаршы» (رسول, rasūl) сөздері Алладан уахи алған міндет атқаратындарды білдіру үшін қолданылады. Пайғамбар мен хабаршының арасында айырмашылықтар бар. Он екі имамдық ғалым Саид Ахтар Ризви хабаршы (расул) жаңа діни заң әкеледі, ал оны әкелмейтіндер пайғамбар (наби) деп аталады деді.

Пайғамбарлық қажеттілігі

Генри Корбиннің айтуынша, ислам пайғамбарлық ілімінің негізін құрайтын ең көне дәстүрлер шиит имамдарының үйретулерінен бастау алады, ал шиит ортасы осы ғылыми саланың пайда болуына, зерттелуіне және дамуына ыңғайлы жағдай жасады. Аятолла Жафар Собханидің пікірінше, дана Алла адамзатты жолға салу үшін белгілі бір тұлғаларды тағайындаған. Олар Алланың хабарларын жеткізу үшін таңдалған. Пайғамбарлар – Алланың адамдарға құйылған инабаты, Алла Тағаланың алғашқы адамдардан бастап Мұхаммед пайғамбарға (с.ғ.с.) дейін жіберген нығматы. Адамзатты жарату дана Алланың ісі болғандықтан, ол мақсатқа бағындырылған, ал адамдар жануарлар сияқты сезімдермен қатар, ақыл-ойына ие екенін ескерсек, бұл мақсаттың ақылға сыйымды болуы керек. Екінші жағынан, адам ақылы оның эволюциясы үшін қажетті құрал болғанымен, ол өзіндік жеткіліксіз. Адам ақылының кемшілігі экономикалық, этикалық, отбасылық және өмірдегі басқа да мәселелердегі үнемі туындайтын дау-жанжалдарда көрінеді, бұл түрлі философиялық қарама-қайшылықтарға әкеп соқты. Осы ойларға сүйене отырып, салауатты ой, Алланың даналығына сай, адамдарды дұрыс өмір салтына үйрету үшін лидерлер мен ұстаздардың шабыттанғанын қажет етеді.

Вахи

Табатабаидің жалпы басшылық туралы тезисіне сәйкес, Құдай әрбір жаратылыстың дамуын оның толық кемелділігін көрсететін соңғы мақсатқа жетелейді. Өсімдіктер мен жануарлар сияқты адамдар да осы жалпы басшылыққа бағынады, бірақ адамның ерекше қасиеті – ақыл-ойы болғандықтан, оған өзінің кемелдігіне жету үшін қосымша арнайы басшылық қажет. Адам, ойлайтын түр ретінде, өзінің өмір сүруі мен бақыты үшін әлеуметтік ынтымақтастық пен заңның маңыздылығын сезінеді, алайда жеке және қоғамдық өмірін басқаруға қажетті нағыз әмбебап заңдарға тек ақылымен ғана жете алмайды. "Егер адам ақылының өзімен-ақ адамзат қоғамына бақыт сыйлайтын толыққанды жалпы заңдарды құруға қабілетті болса, және адам жаратылыс процесі мен әлемнің өзі арқылы осы заңдарға жетелеуге тиіс болса, онда әрбір адам оларды өз ақылымен, күнделікті өмірде пайдалы немесе зияндысын білгендей түсінетін болар еді". Демек, адамзатқа оның нағыз міндеттерін ұғынуға көмектесетін және осы білімді баршаға қолжетімді ететін тағы бір қабілет болуы керек. Бұл қабілет, адам ақылы мен сезімінен өзгеше, – пайғамбарлық сана немесе уахи санасы.

Исма

Пайғамбарлар – пайғамбарлық және уахи (аян) иеленген адамдар болды. Олар өздерінің сөздерін растау үшін нақты дәлелдер ұсынды. Олар Иләһи діннің негізгі қағидаларын, яғни адамзаттың бақытын қамтамасыз ететін Иләһи заңды әкеліп, оны баршаға қолжетімді етті. Сонымен қатар, пайғамбарлық және уахи қабілетіне ие пайғамбарлардың саны шешімді болғандықтан, Алла Тағала қалған адамзатты осы пайғамбарлар арқылы тура жолға салуға мүмкіндік берді. Пайғамбарлар осы міндетті атқару үшін қатеден ада болу қасиетіне ие болулары қажет.