Кіріспе

Роберт Музильдің аяқталмаған романы «Сый-сыпаты жоқ адам» (Der Mann ohne Eigenschaften; 1930–1943) – австриялық жазушы Роберт Музильдің үш томдық және түрлі нұсқалары бар аяқталмаған модернистік роман. Роман – «идеялар тарихы» болып табылады, ол Австро-Венгрия монархиясының соңғы күндерінде өрбітеді, ал сюжеті жиі адамзат пен сезімдерге қатысты кең ауқымды экзистенциалдық тақырыптарға аллегориялық тоқсуларға ұшырайды. Ол шындық пен пікірдің құндылықтарына және қоғамның өмір мен қоғам туралы түсініктерді қалай ұйымдастыратынына ерекше назар аударады. Кітаптың толық көлемі мыңнан астам беттен тұрады, және ешбір тақырып басымдық танытпайды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бірінші бөлім, «Бір түрдегі кіріспе» деп аталады, ол басты кейіпкер, 32 жастағы математик Ульрихке кіріспе. Ол өмір мен шындықтың мәнін іздеп, бірақ таба алмай шарқұрсады. Моральға деген екіталайлығы мен өмірге бей-жайлығы оны «сипаты жоқ адам» болуына алып келді, ол өзінің мінезін қалыптастыру үшін сыртқы әлемге тәуелді. Оның ең типік қасиеті – өткір талдауға қабілетті пассивтілік. Мусил бір кезде Ульрихтің негізгі ерекшеліктерін сипаттау аса қиын емес деді. Ульрих өзінің барлық қасиеттеріне бей-жай екенін ғана біледі. Кез келген терең мәнсіздік және өмірге деген жалпы көзқарастың екіұштылығы – оның басты ерекшеліктері. Осы арада біз қылмыскер және зорлаушы Мосбрюггермен танысамыз, ол әйел зорлағаны үшін сотталған. Басқа кейіпкерлер – Ульрихтің сүйіктісі Бонадея және оның досы Уолтердің невротикалық әйелі Кларисса, оның жалпыға ортақ өмір салтынан бас тартуы Уолтердің ақыл-саулығын жоғалтуына себеп болады. Екінші бөлімде, «Псевдореализм үстемдік табады», Ульрих «Қосымша науқан» немесе «Параллельді науқан» деп аталатын шараға қатысады, ол Австрия императоры Франц Иосифтің 70 жылдығын тойлауға дайындық шаралары. Сол жылы, 1918 жылы, Германия императоры Вильгельм II өзінің елін 30 жыл бойы билеген болар еді. Бұл сәйкестік граф Лайнсдорфты Австрияның саяси, мәдени және философиялық басымдығын фестиваль арқылы көрсетудің тиімді жолын табу үшін комитет құруға итермелейді. Бұл фестиваль Австрия императорының азаматтары мен әлем халқының санасын мәңгілікке жаулап алуға тиіс. Осыған байланысты көптеген жарқын және түсініксіз идеялар мен көріністер талқыланады (мысалы, «Австрия жылы», «Әлем жылы», «Австрия бейбітшілік жылы» немесе «Австрия әлемдік бейбітшілік жылы»). Ұйымдастыру тобының құрамына бірнеше адам кіреді немесе Ульрихтің назарына түседі. Эрмелинда Туцци, Диотима деп аталған, Ульрихтің туысы және мемлекеттік қызметкердің әйелі; ол өзінің салонына шақырғандарға шабыт сыйлайтын философиялық мұза болуға тырысады; ол Ульрихті де, прус бизнес магнаты және қарапайым жазушы Арнхаймды да (оның кейіпкері Уолтер Ратенаудың бейнесіне негізделген) өзінің шеңберіне енгізеді. Науқанды басқаратын абыройлы, консервативті қарт граф Лайнсдорф шешім қабылдауға, тіпті шешім қабылдамауға да қабілетсіз. Императорлық және Корольдік армияның генералы Штумм фон Бордвер осы мистикалық атмосферада жағдайды жүйелі етуге тырысқаны үшін танымал емес, ал неміс бизнесмені Пол Арнхайм Диотиманың сұлулығы мен рухының үйлесімін бағалай отырып, оған үйлену қажеттігін сезінбейді. Көптеген қатысушылар (Диотима ең қызу) Франц Иосиф I билігін адамгершілік, прогресс, дәстүр және бақыт туралы түсініксіз идеялармен байланыстыруға тырысса, нақты саясатты қолдайтындар жағдайды өздеріне пайдалы ету мүмкіндігін көреді: Штумм фон Бордвер Австрия армиясының кірісін арттыруды қалайды, ал Арнхайм Австрияның шығыс провинциясындағы мұнай кен орындарын сатып алуды жоспарлайды. Мусилдің үлкен ирониясы мен сатирасы – халықаралық бейбітшілік пен императорлық бірлікті тойлау жоспары ұлттық шовинизмге, соғысқа және императорлық құлдырауға ұласуы. Осылайша роман Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына ықпал еткен саяси және мәдени процестерді талдайды. Үшінші бөлім, «Мыңжылдыққа қадам басқанда» («Қылмыскерлер»), Ульрихтің әпкесі Агата туралы (оның романға кіруі екінші бөлімнің соңында болады). Олар әкелерінің өлімінен кейін кездескенде, құпияланбаған инцесттік сезімге ие болады. Олар өздерін жан-жарасымдар деп санайды, немесе кітапта айтылғандай, «сиамдық егіздер». Басылған нұсқасында роман Мусилдің кітабының дұрыс аяғын табуға тырысқанда жазған жобалардың, жазбалардың, жалған бастамалардың және ізденістердің үлкен бөлігімен аяқталады. Неміс тіліндегі басылымда мыңдаған беттерді қамтитын басқа нұсқалар мен жобаларды сақтаған CD-ROM да бар.

Романның тарихы

Мусил романның үстінде жиырма жылдан астам жұмыс істеді. Ол 1921 жылы бастады және өмірінің қалған бөлігін оны жазуға арнады. 1942 жылы қайтыс болған кезде роман аяқталмаған. 1 том, 1074 беттік (I бөлім: Сіріктей кіріспе, II бөлім: Қазір де солай болады) және 2 том, 605 беттік (III бөлім: Мыңжылдыққа [Қылмыскерлерге] қадам) 1930 және 1933 жылдары Берлинде жарық көрді. III бөлімге 1933 жылғы басылымға дайындалып жатқан кезде алынып тасталған 20 тарау кірмеді. 1933 жылдан өліміне дейін Мусил III бөлімді жетілдіріп келді. 1943 жылы Лозаннада Мусилдің жесірі Марта 462 беттік материалдар жинағын жариялады, оның ішінде III бөлімнен алынған 20 тарау, сондай-ақ аяқталмаған соңғы тараулардың жобалары мен романның даму бағыты туралы жазбалар бар болды. «Сыйқырсыз адам» романының I томы алғаш рет 1953 жылы Эйтне Уилкинс пен Эрнст Кайзердің аудармасында ағылшын тілінде жарық көрді. II том 1955 жылы, ал III том 1961 жылы жарық көрді. (Лондон: Secker & Warburg, 1953, 1954, 1960, бірінші басылымдар, 8vo [Октаво (макс. 6x9 дюйм)]; Нью-Йорк: Coward McCann, Inc., АҚШ-тың бірінші басылымдары). Олардың атаулары: I том – Сіріктей кіріспе, Қазір де солай болады (I); II том – Қазір де солай болады (II); III том – Мыңжылдыққа (III) (Қылмыскерлер), және сәйкесінше xxxv+365, vii+454, xi+445 беттен тұрды. 1995 жылы Knopf Софи Уилкинс пен Бертон Пайк аударған екі томдық басылымды (1774 бет) жариялады. I және II бөлімдер I томда, ал III бөлім, жиырма алынып тасталған тарау және аяқталмаған тараулар II томда берілген. Мусилдің жазумен айналысуы отбасын ауыр қаржылық жағдайға түсірді. Бұл кітап оған да, оның отбасына да атақ немесе байлық әкелген жоқ. Осы себепті ол өмірінің соңғы жиырма жылында өзін ұмытылған сезінді. Кедейлік пен көптеген идеялардың үйлесімі – Мусилдің өмірбаянының ең айқын ерекшеліктерінің бірі. Роман мәтінінде автобиографиялық элементтер көп, өйткені басты кейіпкерлердің ойлары мен көзқарастары Мусилдің өзіне тән деп саналады. Романның көп бөлігі тарихи фактілерге және Мусилдің өміріне негізделген. Сюжет және кейіпкерлер (Австрия императоры Франц Иосиф I-нің қысқаша көрінісінен басқа) ойдан шығарылған (бірақ олардың кейбіреулері көрнекті австриялықтар мен немістерден шабыт алған). Мусил 1889-1901 жылдар аралығында Брнода оқыған кезде танысқан Эльза (Берта) фон Цубер Ульрихтің әпкесі Агатаның образын оған сыйлады. Музилдің достары Донат пен Элис Шарлемонт Уолтер мен Клариссаның прототиптері болды, ал Веналық қоғам өкілі Эвгения Шварцвальд Диотима кейіпкерін жасады. Арнгейм Уолтер Ратенау мен Томас Маннның бейнесінде жасалған болуы мүмкін. Оның ғасыр соңындағы құлдырап бара жатқан әлемнің егжей-тегжейлі суреті Герман Брохтың «Ұйқыдағылар», Карл Краустың «Адамзаттың соңғы күндері» немесе Стефан Цвайгтың «Кешегі әлем» сияқты туындылармен сабақтас. Мусилдің жұмыс атауларының кейбіреулері «Қоймалар», «Ахилл» (басты кейіпкер Ульрихтің бастапқы аты) немесе «Шпион» болды.

Стил және құрылым

Мусилдің монументалды романы үш томдық, 1700 беттен астам (басылымға байланысты) құрайды, соңғы томы Мусилдің әйелі оның қайтысынан кейін жарияланған. Роман Мусилдің Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Австрия қоғамын ирониямен бейнелеуімен танымал. Оқиға 1913 жылы Австрия-Мажарстанның астанасы Венада өтеді, Мусил бұл қалаға «Какания» деген әдемі ат қояды. «Какания» атауы неміс тіліндегі «K und K» («ка унд ка») деген аббревиатурадан шыққан, ол «kaiserlich und königlich» яки «Императорлық және Корольдік» дегенді білдіреді. Бірақ «kaka» сөзі неміс тілінде балалардың нәжіс сөзі, американдық ағылшын тіліндегі «caca», испан тіліндегі «caca» және итальян тіліндегі «cacca» сияқты. Сонымен қатар, «kakos» грек сөзі, «жаман» деген мағынаны білдіреді және неміс және ағылшын тілдеріндегі көптеген сөздерге қарыз берген. Мусил осы сөзді Австрия-Мажарстандағы саяси, әкімшілік және рухани тұрақтылықтың болмауын көрсететін символдық тұрғыдан пайдаланады. Мусил Каканияның өмір салтының парадокстарын былай түсіндіреді: «Конституциясы бойынша ол либералды болды, бірақ үкімет жүйесі клерикалдық болды. Үкімет жүйесі клерикалдық болды, бірақ өмірге деген жалпы көзқарас либералды болды. Заң алдында барлық азаматтар тең болды, бірақ әрине, барлығы азамат емес еді. Парламент болды, бірақ ол еркіндікті соншалықты шамадан тыс қолданды, сондықтан ол көбінесе жабық болды». (Мусил: «Қасиеттері жоқ адам», 1-том: Сіңірілу, 8-тарау – Какания). Оқиғада әдемі әлемнен бастап деми-мондқа дейінгі, аристократ, әскери офицер, банкир, үш буржуазиялық әйел, тартымды үй қызметкері, қара паж және соңғы бірақ ең маңыздысы – бәлеге айналған әйелді өлтірген адам сияқты ерекше Вена тұрғындарының жиырмаға жуық кейіпкері бейнеленген. Роман үшінші тұлғада, толық білімді баяндаушыдан айтылады. Италиялық жазушы Альберто Арбасиноның сөзіне сүйенсек, Федерико Феллинидің «8½» (1963) фильмі ұқсас көркемдік тәсілдерді қолданды және Мусилдің романымен сабақтас болды.

Өндіріс

Музильдің (және оның басты кейіпкері Ульрихтің) мақсаты қатаң ғылыми факт пен мистикалық, ол "көзілдірген өмір" деп атаған нәрсе арасындағы синтезге қол жеткізу болды. Музил бастапқыда әлі аяқталмаған туындысының бөліктерін ғана жариялауға қарсы болды, бірақ кейіннен баспагерінің талабына көнуіне өкінді, себебі жарық көрген материалға енді түзетулер енгізе алмады. Музил кейбір тарауларды баспаға жіберген соң қайтарып алып, өңдеді. Сыншылар Музилдің бастапқы идеясының іске асу мүмкіндігін талқылайды. Бірқатар сарапшылар оның туындысының толық көлемі қазірге сақталған мәтіннен екі есе ұзын болғанын жобалайды.

Мұра

1996 жылы Knopf Софи Уилкинс пен Бертон Пайктың «Сыпайы емес адам» романының ағылшын тіліндегі жаңа аудармасын жариялады. Аударма ПЕН аударма сыйлығының арнайы мақтауын алды. «Нью-Йорк Таймс» газетінде Майкл Хофманн Уилкинс-Пайк аудармасы туралы былай деп жазды: «Ғасырдың бірінші үштен бір бөлігіндегі ең ірі еуропалық романистердің ішінде – Марсель Пруст, Джеймс Джойс, Франц Кафка, Томас Манн, Вирджиния Вульф – Роберт Мусил ең аз оқылған; бірақ ол Гиббон сияқты әдемі пішінделген, Вольтер сияқты өткір, Оскар Уайльд сияқты өткір тілді және Артур Шницлер сияқты ұятсыз». Джейк Арнот өзінің бестселлер «The Long Firm» (1999) кітабында кітапқа сілтеме жасайды, оны тұтқындармен жұмыс істейтін ғалым кейіпкерінің ойлары арқылы көрсетеді. Ол Музилдің сөзін келтіреді: «Егер адамзат бірлесіп армандаса, ол Мосбруггер туралы армандайды». Роджер Кимболл «Жаңа критерий» журналында Музил туралы былай деп жазды: «Басқа қандай пікір болса да, «Сыпайы емес адам» – сатираның ұлы қазіргі заманғы туындыларының бірі». Роберт МакКрам оны 20 ғасырдың ең үздік 10 кітабының бірі деп санады: «Бұл – үлкен машинада адасқан қарапайым адамның тағдыры туралы терең ой. Еуропаның 20 ғасырдағы сөзсіз шедеврлерінің бірі».