Оттыз жылдық соғыстағы неміс протестант әскербасы Христиан кіші

Кіріспе

30 жылдық соғыс кезіндегі неміс протестанттық әскери қолбасшысы Кристиан Брансвик-Вольфенбюттель (20 қыркүйек 1599 – 16 маусым 1626), Вельф әулетінің мүшесі, Брансвик-Люнебург герцогы және Халберштадт князь-епископтығының басқарушысы, 30 жылдық соғыстың басында Габсбург императорлық үйі, Габсбург Испаниясы және Католик лигасының күштеріне қарсы күрескен неміс протестанттық әскери қолбасшысы болды.

Өмір

Кристиан 1599 жылы Гальберштадт маңындағы Греннинген монастырында (қазіргі Саксония-Анхальт аймағында) дүниеге келді. Ол герцог Генрих Юлий Лүнбургтің (1564–1613) үшінші ұлы және оның екінші әйелі Елизаветаның (1573–1626), Дания королі Фредерик II-нің қызы болды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, оны анасының інісі, Дания королі IV Кристиан тәрбиеледі және ол Хельмштедт университетінде оқыды. 1616 жылы ағасы Рудольф қайтыс болғаннан кейін, 17 жастағы Кристиан Халберштадт епископтығының лютерандық әкімшісі болып сайланды. Ол императордан немесе католик шіркеуінен растау алмаса да, бұл лауазым оған әскери мансапты бастау үшін қажетті қаржыны қамтамасыз етті. 1620 жылы Кристиан Нидерландыдағы Оранж князі Морис әскеріне қосылды, ол кезде Испаниямен он екі жылдық бітім шарты сақталған еді. Келесі жылы ол Фредерик V, Палатинат курфюрстіне қызмет ету үшін өз әскерін жинады, келесі екі жылда үш маңызды жеңіліске ұшырады: Хёхст шайқасында (1622), Флерус шайқасында (1622) және соңында Штудтлон шайқасында (1623). Кристиан алғашқы екі шайқаста Мансфельд графымен бірге шайқасты, оның әріптесімен қарым-қатынасы соншалықты шиеленіскендіктен, 1622 жылы олар дуэльге дейін бара жаздады. Бірінші және үшінші шайқастарда Йохан т’Серклас, Тилли графы жеңіске жетті. Флерус шайқасы екі тараптың да жеңісі деп жарияланды: протестант қолбасшылары атты әскермен шапқандай қашып, жаяу әскерін, жүктерін және артиллериясын тастап кетті, демек, шайқасты жоғалтты. Алайда, олардың аман қалған атты әскері Голландия Республикасына жетіп, Берген-оп-Зум протестант бекінісін құтқаруға көмектесті, бұл кездесуді стратегиялық жеңіс деп есептеуге мүмкіндік берді, бірақ қазіргі тарихшылар оның осы тұрғыдан көп әсер етпегенін айтады. Кристиан Флеруста алған жарақатынан кейін бір қолын ампутациялауға мәжбүр болды, жауабында "Altera restat" ("Екіншісі қалды" немесе "Менде әлі де біреуі бар!") деген ұранды қабылдады. Ол Франция мен Германия шекарасында, Нидерландыда және Германияның солтүстік-батысында көптеген қарақшылықтар мен өртеулерге қатысты.

Christian was born in 1599 at the Gröningen Priory near Halberstadt (in today's Saxony Anhalt), the third son of Duke Henry Julius of Brunswick Lüneburg (1564–1613) with his second wife Elizabeth (1573–1626), daughter of the late King Frederick II of Denmark. After his father's death, he was educated by his maternal uncle, King Christian IV of Denmark, and attended the University of Helmstedt. After the death of his brother Rudolf in 1616, Christian, at the age of 17, was elected his successor as Lutheran administrator of the Halberstadt bishopric. Though he did not obtain any confirmation by the Emperor or the Catholic Church, this position provided him the necessary finances to start a military career. In 1620 Christian joined the army of Prince Maurice of Orange in the Netherlands, then still at peace with Spain under the Twelve Years' Truce. The following year, he raised his own army to serve Frederick V, Elector Palatine, suffering three significant setbacks in the following two years: at the Battle of Höchst (1622), the Battle of Fleurus (1622), and lastly the Battle of Stadtlohn (1623). Christian fought alongside the Count of Mansfeld in the first two engagements, a colleague with whom his relationship was so difficult that in 1622 they came close to fighting a duel. in the first and third was beaten by Johan t'Serclaes, Count of Tilly. The Battle of Fleurus was claimed as a victory by both sides: although the Protestant commanders fled headlong with their cavalry, abandoning their infantry, baggage and artillery on the field, so by any measure losing the battle itself, their surviving cavalry's ability to make it through to the Dutch Republic did in some measure contribute to the relieving of the Protestant stronghold of Bergen op Zoom, providing grounds to claim the encounter as a strategic victory — although modern historians regard it as having made little difference in that regard. Christian himself lost an arm to amputation as a result of his wounds at Fleurus, in response adopting the motto Altera restat ("The other remains" or "I've still got the other one!"). He participated in a number of plunderings and burnings along the borders of France and Germany, in the Netherlands, and in north west Germany.

1622 - 23 жылдардағы жорықтар

1621 жылы Кристиан Фредерик V-тің жақтауын жалғастырған санаулы адамдардың бірі болды. Ол бір жыл бұрын Ақ Тау шайқасындағы күйреуішті жеңілістен кейін Богемия тағынан шеттетілген еді. Фредерик 1618 жылғы Богемия төңкерісінен бастау алған протестанттық қарсылықтың көшбасшысы болып қала берді. Кристианның осы мақсатқа ұмтылу себебі даулы, бірақ бұл оның әскери науқанына дейін Фредериктің әйелі, Англия королі I Джеймстің қызы Елизаветаға деген батырлық сезімін жариялағандығымен байланысты болуы мүмкін. Ол кезде Англия Флеруге, Гораций Вер басқаратын бірнеше мың әскерді Палатинатқа жіберген болатын. 1621 жылдың соңына қарай Кристиан 10 000 әскер жинап, Вестфалияда қыстады, Мюнстер және Падерборн епархияларынан мол олжа жинады. Кристианның әскери қимылдары 1622 жылы Эрнст фон Мансфельд күштерін ұйымдастыра бастағанда және оның әскерімен бірігуге ниет білдіргенде басталды, әсіресе оның одақтасы Баден-Дурлах маркграфы Георг Фридрих Вимпфен шайқасында жеңілгеннен кейін. Олар 22 маусымдағы Хохст шайқасында тоқтатылды. Кристиан жеңілгенімен, өзеннен ауыр атқыштардың астынан өтіп, барлық мүлігін жоғалтса да, көптеген әскерлерін құтқарып алды. Жаңадан біріккен протестант әскері Эльзасқа көшті, ал 1622 жылдың қыркүйегінде Палатинаттың астанасы Гейдельберг граф фон Тиллинің қолына түсті, бұл Фредерик V-ті соғыстан кетуге мәжбүр етті. Эльзас аймалын қарқынды қарауып, тонағаннан кейін Кристиан мен Мансфельд Лотарингиядан солтүстікке жылжыды. Берген-оп-Зум қаласын испандықтар қоршағандығы туралы хабарды естіген соң, олар қалаға көмекке аттанды, Флеур шайқасында (1622 жылдың 29 тамызы) шайқасты және шайқас ортасында Кристиан испандықтардың Фернандес де Кордова басқаратын қатарына қарсы бес сәтсіз кавалерия шабуылын жетектеп, өзінің белгілі батылдығы мен жараспайтын мінезін көрсетті. Бесінші шабуылда протестанттық атты әскер испандықтардың қатарын бұзып өтті, бұл протестанттардың көзқарасы бойынша қазан айында Берген-оп-Зумды азат етуге жол ашты. Бұл Кристианның көптеген жаяу әскерін, барлық мүлігі мен артиллериясын және оның бір қолын жоғалтумен аяқталды. Осы жеңістен кейін Кристиан 1622-1623 жылдардың қысын испандық Нидерландта әскерін қайта толықтырып, демалып өткізді. 1623 жылдың көктемінде Кристиан, Мансфельд, Трансильвания князі Бетлен Габор және оның одақтасы граф Турн Богемияны протестанттарға қайтарып алу және ахуалды нашарлатып бара жатқан протестанттық іске жаңа өмір беруді жоспарлады. Тилли графы әскерлердің қозғалысы туралы хабар алып, Төменгі Саксонияда орналасқандықтан, науқан бастапқыда-ақ сәтсіз аяқталды. Мансфельд Кристианға әскерлеріне жалақы төлеуге немесе науқан жүргізуге ақшасы жетпейтінін хабарлады, Кристиан солтүстікте жалғыз қалды. Сан жағынан қайтадан басымдыққа ие болған және Тилли әскерінен гөрі нашар тәртіптелген әскерді басқарған Кристиан Біріккен провинциялардың салыстырмалы қауіпсіздігіне қашып құтылуға тырысты. Голланд шекарасына 10 шақырым жетпей, оны қуып жете алды және одан әрі оқшаулатылды. Кристианның батылдығына сай тұрып, 1623 жылдың 6 тамызындағы Штудтлон шайқасында ол шешулі жеңіліске ұшырады, оның 15 000 әскерінен 2000-ы ғана сақталып қалды. Құлаған күйде, ол әскерінің қалдықтарымен Гаагаға қашты.

In 1621, Christian was one of the few men to continue rallying behind Frederick V, who had only the year before claimed and been deposed from the throne of Bohemia following his crushing loss at the Battle of White Mountain. Frederick was still leader of the Protestant resistance rooted from the 1618 crushed Bohemian Revolution. What attracted Christian to the cause is arguable, but something that may have had to do with it was the fact that before his campaigning, Christian declared a chivalric love for Elizabeth, Frederick's wife and daughter of James I of England, who at this point of the war had sent several thousand troops under Sir Horace Vere to the Palatinate. By the end of 1621 he had managed to raise 10,000 troops, with whom he wintered in Westphalia, gathering a great treasure from the dioceses of Münster and Paderborn. Christian's military actions began in 1622 when Ernst von Mansfeld began organizing his forces and expressed interest in linking up with his army, especially after his ally Georg Friedrich, Margrave of Baden Durlach, was crushingly defeated at the Battle of Wimpfen. They were caught at the Battle of Höchst, 22 June 1622, and although Christian was defeated, he was able to escape with much of his army despite crossing a river under heavy fire and losing all of his baggage. The newly united Protestant army moved into Alsace, leaving Heidelberg, the capital of the Palatinate, to fall to Count von Tilly in September 1622, effectively forcing Frederick V out of the war. After intense foraging and ravaging of the Alsace region, Christian and Mansfeld moved north in Lorraine, and upon the news of the Spanish siege of Bergen op Zoom, they marched to the relief of the city, fighting the Battle of Fleurus (29 August 1622) and in the midst of the battle, Christian displayed his well known courage and stubbornness on the field by leading four unsuccessful cavalry charges against the Spanish lines under Fernández de Córdoba. It was on the fifth charge that the Protestant horsemen broke through Spanish lines, which in the Protestant perspective paved the way for the relief of Bergen op Zoom that October. This came at a cost of most of Christian's infantry, all his baggage and artillery, and one of Christian's arms. Fresh from that victory, Christian spent the winter of 1622–23 in the Spanish Netherlands resting and replenishing his army to what would in spring 1623 be set at roughly 15,000 men. Spring 1623 saw a plan between Christian, Mansfeld, the Prince of Transylvania Bethlen Gabor, and his ally Count Thurn to retake Bohemia for the Protestants and to breathe new life into the ailing Protestant cause. The campaign faltered from the start as the Count of Tilly received news of the troop movements and positioned himself in Lower Saxony, with reports from Mansfeld coming to Christian that he did not have the money to pay his armies or to campaign, leaving Christian to himself in the north. Outnumbered again, and leading an army that was not as disciplined as that of Tilly, Christian made a break for the relative safety of the United Provinces. He was outrun and outmaneuvered 10 miles short of the Dutch border, and in a stand typical of Christian's bravery, he was nonetheless decisively defeated at the Battle of Stadtlohn on 6 August 1623, when he lost all but 2,000 of this 15,000 man army. Broken, he fled for The Hague with the remnants of his army.

Жеңілісі мен өлімі

Кристианның жеңілісі отыз жылдық соғыстың "Палатин кезеңінің" аяқталғанын және жалпы протестанттық көтерілістің тоқтағанын білдірді. Штудтлон шайқасынан үш күн өткен соң Фридрих V Фердинанд II-мен қару тоқтату шартына қол қойды, бұл оның Киелі Рим империясындағы католиктердің басымдығына қарсы тұруын аяқтады. Одан кейін Мансфельд Рейн маңындағы әскерін таратып жіберді, ал 1625 жылы Дания, Норвегия, Біріккен провинциялар және Англия соғысқа қатысты. Кристиан, Мансфельд және Дания-Норвегия королі IV Кристианның бірлескен жоспары бойынша, Біріккен провинциялардан және Дания-Норвегиядан шабуыл жасау қажет болды, нәтижесінде Кристиан жеткілікті қаржылық қолдауға ие болды. Рейн айманына жол ашуға бұйрық алған ол бұл міндетті орындады, бірақ Гессенде Тилли тарапынан тез тоқтатылды және бұл жолы шайқасқа түсудің орнына шегінуді жөн көрді. Науқанның басынан-ақ ауырып жүрген ол 1626 жылғы 16 маусымда 26 жасында Вольфенбюттельде қайтыс болды.