Кіріспе
Crux gemmata (лат. – асыл тастармен әшекейленген айқыш) – ерте христиан және ерте ортағасыр өнеріне тән айқыш түрі, онда айқыштың өзі, немесе кемінде оның алдыңғы жағы, негізінен асыл тастармен безендіріледі. Нақты айқышта, оның суретінде емес, артқы жағында Исаның айқышқа қадалуы немесе басқа да сюжеттер бейнеленген. Металлдан жасалған мысалдар: Юстин II айқышы (6 ғасыр, Ватикан мұражайларында), Стаффордшир қазынасынан табылған 'қисайған айқыш' (8 ғасыр), Лотарь айқышы (10 ғасыр, Ахен соборының қазынасы), Періштелердің Иберия айқышы (808) және Жеңіс айқышы (908), сондай-ақ Конг айқышы (1120 жылдары, Ирландия Ұлттық мұражайы).
A crux gemmata (Latin for jewelled cross) is a form of cross typical of Early Christian and Early Medieval art, where the cross, or at least its front side, is principally decorated with jewels. In an actual cross, rather than a painted image of one, the reverse side often has engraved images of the Crucifixion of Jesus or other subjects. Examples in metalwork are the Cross of Justin II (6th century, in the Vatican Museums), the 'crumpled cross' in the Staffordshire Hoard (8th century), the Cross of Lothair (10th century, Aachen Cathedral Treasury), the Iberian Cross of the Angels (808) and Victory Cross (908), and the Cross of Cong (1120s?, National Museum of Ireland).
Пайдалану тарихы
Кейінгі антикалық және ерте ортағасырлық дәуірлерде көптеген маңызды заттар, мысалы, реликвиарлар, соңғы ғасырларда тәждер мен басқа да тажына тартуға арналған регалиялар мен зергерлік бұйымдардың кішкентай бөліктерімен шектелген стильде әшекейленген. Крестке қатысты мұндай сәндік әшекейлер ерекше кең тараған, ал асыл тастармен қапталған крест – сурет, мозаика, оюлы пил сүйегі және басқа да материалдарда бейнеленген ерекше түр. Крест көбінесе қолдарына ұшыраған ұштарына ие, бірақ тік осінің көлденеңге қатынасы композицияның қажеттіліктеріне байланысты және өте әртүрлі. Алқалардан асыл тастар немесе әшекейлер, әсіресе алтынмен пішінді альфа және омега әріптері ілінеді. Мотив алғаш рет 4-ші ғасырдың аяғындағы саркофагтың фрагментінде кездеседі; қолдың жайып салынған ұштары ең ерте үлгілерден табылады. Крест бейнелерінде, мысалы, Санта-Пудженцианадағы мозаикада, Римде (384–39), асыл тастармен қапталған крест Иерусалимді бейнелейтін панорамалық көріністің аясы бар төбеде немесе үйіндіде тұр, ал кресттің өзі Жаңа Иерусалимді немесе "көктегі қаланы" көрсетеді. Асыл тастармен қапталған крест өмір ағашының христиандық нұсқасының символы ретінде қызмет етті, әсіресе оның бұрыштарынан өскіндер шығатын қолдары көрсетілген кезде. Стаффордшир қорының "қақапшақталған кресі" бұрыштарында жүзүм жапырақтары бар және Исаны жүзім бұтасы ретінде бейнелейді. Кейде ол жұмақты бейнелейтін үйіндіде, одан төмен ағып жатқан төрт өзенмен (төрт өзен Төрт Ізгі хабарды көрсетеді деп түсіндіріледі); сатылы негіз нақты кресттерде немесе шектелген бейнелердегі төбені көрсетеді. Өмір ағашымен байланысты айқыш жиі кездеседі, Венеций Фортунатус әнұрандарында. Шарп (2016) Стаффордшир қазынасының алдыңғы жағындағы тігіс Аян 22-де сипатталған өзен немесе өмір ағашымен сәйкес келетінін көрсетті. 1–2. Үлкен асыл тастармен жасақталған кресттерді процессиялық және әскери крест ретінде пайдалану 312 жылы Римнің сыртындағы Милвий көпірінің шайқасында Константиннің өзінің бәсекелесі Максенцийді жеңгенінен басталады. Константиннің аян көргені оның үлкен алтын асыл тастармен орнатылған шелекті айқыш жасауына және христиан әскерлерінің айқыштарды байрағы ретінде қабылдауына әкелді. Бұл кезеңнің басым бөлігінде, қасиетті қабір шіркеуі салынған айқышқа шегеленудің болжамды орнын безендірген үлкен асыл тастармен жасалған айқыш жазылған. Оны Шығыс императоры Теодосий II (басқару мерзімі 408–450 жж.) сыйлаған. IV ғасырдың басында Константиннің анасы Елена крестке қызығушылық артып жатқан кезде, оның бір бөлігін ашқан, өйткені оның ұлы Константиннің қол астында Рим армиясының стандарты ретінде қолданылған. Өлімге кесу құралы Мәсіхтің қайта тірілуіндегі жеңісінің құралы болып табылатын парадокс бүгінгі күнге дейін христиандық құлшылықтың негізгі тақырыбы болып табылады, ал асыл тастармен орнатылған крест оның алғашқы көрнекі көріністерінің бірі болды. Кресттің ерте кезден бастап христиандармен байланысты екені және крест белгісін христиандар жасағандығы анық болса да, ол Рим катакомбаларында сияқты ерте христиан өнерінде сирек кездеседі, онда бар болғаны 20 крест бар, бірақ көбірек кездесетін зәкір жасырын крест символы болды. Мәсіхтің денесін бейнелейтін айқышқа 5 ғасырға дейін қарсылық болды, 6 ғасырда кең тарады. Айқышқа шегелену көрінісінің ең ерте бейнелерінің бірі уағыздардағы үш айқышқа шегеленіп, екі қарақшы өздерінің айқышқа шегеленіп, Мәсіх өз айқышқа шегеленіп, оның аяғында тұрды. Осы кезеңдегі қатал христологиялық даулар Монофизиттерге, яғни Мәсіхтің адам табиғатын қабылдамағандарға, оның денесін айқышқа шегелеуге қарсылық білдірді, бұл бос айқышқа шегелеуге әсер етті, әсіресе Византияның бақылауында болған Равенна сияқты аймақтарда, онда бірнеше император Монофизиттерге жанашырлық танытты. Дәл осы сәтте, Исаның айқышқа шегеленген бейнесі кеңінен тарады. Равеннадағы Сант-Аполлинаре базиликасындағы (549) апсида мозаикасы сияқты "мистикалық" бейнелерде асыл тастармен оюланған крест Мәсіхтің символы ретінде тұр. Нолалық Паулиннің өлеңі 5-ші ғасырдың басында Цимителидегі Нолалық Феликс базиликасында (епископ ретінде) тапсырған мозаикалық апсиді қайта құруға мүмкіндік береді. Жартылай күмбездің түбінде әр жағында алты-алты қозы, ортасында жоғары көтерілген төбеде құдай тоқтысы бейнеленген. Римдегі Санта-Пудженцианадағы мозаиканың түбінде бастапқыда осы деңгей болған. Асыл тастармен қапталған крест жиі монеталарда кездеседі, көбінесе Жеңіс фигурасы ұстап тұрған, әсіресе Шығыс империясында. Тағы бір кең таралған Византия монетасының түрі сатылы негізі бар кресті көрсетеді, оны асыл тастардың белгісі болмаса да, асыл тастармен қапталған крест деп түсіну керек. Дэн Браунның "Да Винчи кодында" айтылғандай, кресте он үш асыл тас болуы ерекше емес, бірақ болған жағдайда, ол Иса Мәсіхті және оның он екі апостолын көрсетеді. Равеннадағы Сан-Пауыл базиликасындағы апсида мозаикасы (шамамен 1220) он үш зергерлік тас бар мысал келтіреді, бірақ бірінші мыңжылдықтан келген мысалдар көбінесе көбірек. Жақындағы кезеңдердегі кресттерді "crux gemmata" деп атау қалыпты емес, әсіресе зергерлік бұйымдар санатына жататын кішкентай кресттер үшін.