Кіріспе

Балтық тілдерінің барлық түп аталарының дәлелденбеген, қайта құрылған прототілі (PB, PBl, Common Baltic). Ол жазбаша түрде расталмаған, бірақ салыстырмалы әдіс арқылы Балтық және басқа да Үнді-Еуропа тілдері туралы жиналған деректерді жинап, ішінара қайта құрылған. Бұл шамамен б.з.б. III мыңжылдықтан б.з.б. V ғасырына дейін сөйленген ортақ Балтық тілін көрсетеді, одан кейін ол Батыс және Шығыс Балтық тілдеріне бөліне бастады. Прото Балтық біріктіру тілі болған деп есептеледі және Corded Ware және Trzciniec мәдениеттерімен байланысты. Жалпы, Прото Балтықта SOV сөз тәртібі болған. Прото Балтықта *o, *a сияқты қысқа Прото Үнді-Еуропа дауыстыларын *a-ға айналдыру, Прото Үнді-Еуропа аблаутын сақтау және одан әрі дамыту, тіс дауыстыларының алдында *m сақтау, сөз түбірінің ē өнімділігі және екі биіктік акцентімен еркін акцентуациялау сияқты белгілі бір ерекшеліктері болған делінеді. Сондай-ақ, прототілде өзіне тән кішітеу жұрнақтары, етістік уақыттары мен түрлері үшін бірдей аяқталулары, *ā және *ē тематикалық дауыстыларын қолданып өткен шақ, сондай-ақ ономастикалық элементтері бар өзінің лексикасы болды деп есептеледі.

Прото-Балтық аймағы

Балтық гидронимдері батыста Вистула өзенінен шығыста Мәскеуге дейін және солтүстікте Балтық теңізінен оңтүстікте Киевке дейін 860 000 км² аумақты қамтиды. Қазіргі Литва және Латвия жерлері бұрынғы Балтық аймағының шамамен алтыдан бір бөлігін құрайды. Кейбір зерттеушілер бұрын Балтық жерлері Вистуладан Даугаваға дейін Балтық-финн тайпаларымен мекенделген, бірақ кейін Балтыққа жаңадан келгендер оларды ассимиляциялаған деп санайды. Оңтүстік-батыстағы гидронимдердің шекарасы бойынша пікірталас әлі де жүріп жатыр: литва тіл білімі маманы Одер және Вистула өзендерінің барлық алабы Балтық гидронимдерінің таралған жеріне жатады деп есептейді, ал неміс тіл білімі маманы Герман Шалл Балтық гидронимдерін батысқа қарай Ельба, Саксония және Рюген аралына дейін табуға болады деп болжайды. Б.з.д. 2-ші және 1-ші мыңжылдықтарда Балтық халқы герман және славян халықтарына қарағанда үлкен аумақтарда қоныстанған. Прото-Балтық жерлерінде 500 000-ға жуық адам тұрған деп есептеледі. Кейіннен готтардың көші-қонына байланысты Балтық аймағы одан да тарыла бастады. Көші-қон кезеңінде славян халқы Балтықтардың солтүстік және шығыс аумақтарына қарай кеңейе бастады. 11-12 ғасырларда орыс жазбаларында Мәскеу маңындағы шығыс галиндтермен болған шайқастар туралы мәліметтер бар. 1225 жылдан бастап Тевтон орденінің қазіргі Балтық аймағындағы жаулап алулары күшейді, бұл 18 ғасырда Ежелгі Пруссияның құрып кетуіне әкелді.

Славян тілдері

Лингвистер қазіргі балтық және славян тілдерінің тілдік дамуының ортақ нүктесі болуы мүмкін екенін қарастыруда. Балтық және славян тілдерінің бірлігін қолдайтындардың кейбірі тіпті протобалтық тармағы болмаған деп мәлімдейді, соның салдарынан протобалтославян тілі үш тілдік топқа бөлінген: шығыс балтық, батыс балтық және протославян. Дегенмен, сыншылар барлық белгілі балтық тілдеріне тән фонология мен морфология протославян тілінен әлдеқайда көне екенін, шамамен 3000 жыл бұрын басқа куәландырылған үнді-еуропалық тілдерге жатқызылатын көптеген ерекшеліктерді сақтайтынын көрсетеді. Сондай-ақ, кейбір балтық және славян тілдерінің басқаларына қарағанда көбірек ортақ белгілері бар екені белгілі: ежелгі прус және латыш тілдері литва тіліне қарағанда славян тілдерімен көбірек ұқсастықтарды бөліседі. Балтық және славян тілдерінің кейбір ұқсастықтары лингвистикалық талдаудың барлық деңгейлерінде кездеседі, бұл неміс филологы Август Шлейхерді дамудың ортақ нүктесі болды деген сенімге жеткізді. Алайда, француз тілшісі Антуан Мейе бұл идеяны жоққа шығарып, балтық және славян тілдерінің ұқсастығы олардың тығыз байланыста болуының нәтижесі екенін мәлімдеді. Ал латыш лингвисті Янис Эндзелинс пікірінше, үнді-еуропа тілінің бөлінуінен кейін балтық және славян тілдері тәуелсіз дамыды, бірақ кейін ортақ байланыс кезеңін бастан өткерді. Ян Михал Розвадовски екі тіл тобы үнді-еуропалық тілдердің бөлінуінен кейін бірлік құрғанын ұсынды, бірақ екеуі жеке тілдерге (балтық және славян) бөлінгеннен кейін, олардың кейіннен байланыста болғанын айтты. Орыс лингвистері Владимир Топоров пен Вячеслав Иванов протославян тілінің балтық диалектілерінің шеткі түрінен қалыптасқанына сенді. Осылайша, балтық және славян тілдерінің қарым-қатынасы туралы кем дегенде алты түрлі көзқарас бар.

Герман тілдері

Балтық және герман тілдерінде, қарыз сөздерді есептемегенде, шамамен 60 сөздік бірлік ортақ. Ортақ лексика көбінесе жұмыс, құрал-жабдық, егіншілік сияқты салаларға қатысты сөздерді қамтиды. Мысалы, прото-балтық *darbas – ‘жұмыс’, прото-герман *derbaz – ‘батыл, құлшынды, күшті’ < *derbaną ‘жұмыс істеу’, прото-балтық *derṷā және прото-герман *terwą – ‘дегь, шайыр’, прото-балтық *gāmurii̯as және прото-герман *gōmô – ‘ауыз қуысы’. Балтық және герман тілдері 11-ден 19-ға дейінгі сандардың жасалуында ұқсастықтарды бөліседі, екеуінде де өткен шақтағы етістіктердің жасалуы (аблаут) ұқсас, сондай-ақ аористің жоқтығы да ортақ ерекшелік. Неміс тіл білгірі де бойынша, бастапқыда прото-балтық тілі прото-герман тілімен бірге центум тіліне жатса, кейіннен сатем тіліне айналған. Кейбір ғалымдар балтық және герман тілдерінің славян тілдерімен байланысынан бұрынғы қарым-қатынастардың ескірек екенін санайды, ал басқалары кері пікірде. Литва тіл білгірі lt мәліметінше, герман халықтары балтық көршілерінен *ing, *isko, *ōmen сияқты бірнеше жұрнақтарды қабылдаған (мысалы, көне жоғарғы неміс тілінде: arming ‘кедей адам’, көне исланд тілінде: bernska ‘балалық шақ’, гот тілінде: aldōmin (DAT) ‘қартаю’). Балтық және герман тілдеріндегі эмоционалдық етістіктердің семантикалық дамуы ұқсас, бұл *dhers және *dreǵh сияқты түбірлерде көрінеді. Бұл семантикалық топ эксклюзивті изоглосстарға ие (мысалы, PIE: *dreǵh, *dherbh, *u̯rengh, *peḱ), бірақ мағыналарында айырмашылықтар бар. lt б.з.д. III мыңжылдықта герман және балтық тілдері тілдік конвергенцияның ортақ кезеңін бастан өткергенін және балтық диалектілері бастапқыда славян диалектілеріне қарағанда герман диалектілеріне жақын болғанын болжады.

Фин тілдері

Шығыс Балтық аймағымен байланысты Балтық фин тілдерінің тілдік әсерлері кейбір грамматикалық жаңалықтарда байқалады, мысалы, кейбір жағдайлардың (кейіптердің) постпозициялармен бірігуі, осылайша жаңа қосымша жағдайлар (постпозициялық локативтер) пайда болады: inessive *šakāi + en > *šakāi̯en 'бұтақта', illative *šakān + nā > *šakānā 'бұтаққа', adessive *šakāi + prei > *šakāip(r)ei 'бұтақтың жанында' және allative *šakās + prei > *šakāsp(r)ei 'бұтаққа жақындау'. Фин тілдерінің балтық тілдеріне әсері, басқа үнді-еуропалық тілдерде әдетте келісілген модификаторды (сөзбе-сөз "латыш тілі") қолданатын болса, олардың арасында есімнің генетивімен білдірілген келісімсіз модификатордың кеңінен қолданылуын түсіндіреді (мысалы, die lettische Sprache 'латыш тілі'). Сондай-ақ, оқиғаның нақты болғанын білмей, оны қайта баяндағандағы шартты мінездің қолданылуын да түсіндіреді. Өз кезегінде Балтық фин тілдері балтық тілдерінен көптеген сөздерді қарыз алған. Балтық тілдері осы тілдерде дифтонгизация процесін жеделдетті, сонымен қатар балтық тілдерінің әсері өткен шақтың күрделі формаларын ( 'Мен оқыдым', 'Мен оқыған едім' қараңыз, buvau skaitęs), басқа урал тілдерінде кездеспейтін келісілген модификатордың дамуын ( 'үлкен қала' (NOM), 'үлкен қаланың' (GEN), 'үлкен қалаға қарай; үлкен қала үшін' (ALL) cf. , didelio miesto, dideliam miestui), pa / pä жұрнағының күшейтілуін ('егер', 'бірақ тіпті', 'бәлкім' cf. 'және, сондай-ақ', прусс тілінде: bhe 'және') және тағы да басқаларын түсіндіреді.

Есімдіктер

Proto Baltic есімдіктері өте архаикалық ерекшеліктерге ие болды – аяқталулары қысқартылмаған және PIE аяқталуларына жақын болды. Онда үш грамматикалық санат болды: жыныс (еркек, әйел және бейтарап), сан (бірлік, жұптық және көптік) және жеті септік: атау, меншік, табыс, көмектес, құрал, орналас және шақыру септіктері, сондай-ақ үш түрлі жұптық септік формалары. PIE реконструкциясымен салыстырғанда, Proto Baltic тек қана аблятив және аллятив септіктерді сақтап қалмады. Нейтральды жыныс тек Ескі Прус тілінде сақталды, ал латыш және литва тілінде ол жойылды. Дегенмен, литва тілінде сын есімдер, қатысушылар, есімдіктер және сандар сияқты басқа да сөздердің бейтарап формалары сақталды. *ā және *ē түбірлі есімдер әйелдік, *o түбірлі есімдер негізінен еркек және бейтарап, *s түбірлі есімдер бейтарап, *r түбірлі есімдер – еркек және әйелдік, ал басқа есімдердің түбірлері үш жынысты да білдіре алады. Әйелдік және еркек есімдерден айырмашылығы, бейтарап есімдер әрқашан атау, көмектес және шақыру септіктерде бірдей формада болды. Бұл форма бір түбірге жататын еркек және әйел есімдерден бейтарап есімдерді ажыратады. Бір түбірдің еркек және әйел есімдерінің аяқталуы бірдей болды, ал грамматикалық жыныс есімдермен қолданылатын жыныс өзгертетін сөздермен (сын есімдер, қатысушылар және т.б.) көрсетілді: *labas anglis 'жақсы көмір' (еркек), *labā au̯is 'жақсы қой' (әйел), *laban mari 'жақсы теңіз' (бейтарап). *i̯ жартылай дауыстысының бір дауысты мен алдыңғы дауыстының арасында жоғалуына байланысты, бейтарап *i түбірлі сөздерде жұптық сан формалары *mari̯ī > *marī 'екі теңіз', *aru̯i̯ī > *aru̯ī 'екіге лайықты' болып өзгерді.

Сифаттар

Атаудан өзгеше, сын есімдер бұрын еркек, әйел және бейтарап жыныстарға қарай өзгертіліп отырылған, содан кейін олар сол сөздің тиісті жынысына бейімделген. Сын есімдердің үш дәрежесі болған: жай (жүрекшесіз: еркек *лабас, бейтарап *лабан, әйел *лаба 'жақсы'), салыстырмалы (жүрекшесі *ес: еркек *лабес, бейтарап *лабес, әйел *лабес 'жақсырақ') және күшейтпелі (жүрекшесі *им: еркек *лабимас, бейтарап *лабиман, әйел *лабима 'ең жақсы'). Олар жеке, жұп және көп санға ие болған, себебі сын есімдерді атаулармен үйлестіру үшін қолданылған. Шақыру райы әдетте атау райымен сәйкес келеді. Атау парадигмаларындағыдай, *o түбіріне қатысты *i̯o (әйел. *i̯ā) және *ii̯o (әйел. *ē) түбірлік варианттары болған. Әйел жынысының формалары *ā түбірімен, ал *i̯ā түбірімен (жырлайтын атау. *ī) *u түбірлік сын есімдермен құрылған. *i түбірлі еркек және бейтарап жыныстарының әйел жынысы *i̯ā немесе *ē түбірлерімен жасалуы мүмкін. Дегенмен, соңғысын қайта құру қиын, өйткені қазіргі балтық тілдеріндегі *i түбірлі сын есімдер жақсы сақталмаған.

Іс-әрекеттер

Прото-Балтық тіліндегі етістіктің қайта құрастырылуы негізінен Шығыс Балтық тілдері бойынша жиналған деректерге сүйенеді, өйткені Ескі Пруссия тіліндегі етістік жүйесі жеткілікті жазба мұрағаттарында сақталмаған. Қайта құрастырылған етістік жүйесі тілдің дамуының кейінгі кезеңдеріне жатқызылады. Басқа сөз таптарымен салыстырғанда, Прото-Балтық тіліндегі етістік көп өзгерістерге ұшырады – ежелгі Индоеуропа тілінен (PIE) келген грамматикалық модальдық түрлер, уақыт және рай жүйелері өзгерді. Мысалы, бұрынғы Индоеуропа тілінің уақыттарынан – қазіргі, аорист, перфект – тек қазіргі уақыт Прото-Балтық тілінде сақталды, сонымен қатар кейбір зерттеушілер ежелгі Индоеуропа тілінен мұра ретінде қарастыратын сигматикалық болашақ заман да болды. Индоеуропа тілінде төрт модальдық түр болды: хабарламалық, шартты, тілек және бұйрық. Прото-Балтық тілінде хабарламалық модальдық түр сақталды, бірақ шартты модальдық түр жаңадан пайда болған шартты модальдық түрмен алмастырылды. Бұйрық модальдық түрі тілек модальдық түрінен формалар алды. Индоеуропа тілінде екі етістік райы болды – белсенді және орта. Соңғысы Прото-Балтық тілінде өздік етістіктермен алмастырылды. Жаңа етістік формаларының түрлері (аналитикалық перфект және плюперфект) және аналитикалық пассивтік рай пайда болды. Прото-Балтық тілінің ең көне ерекшелігі – сақталған атематикалық жіктелуі. Бірінші және екінші жақ формаларында Прото-Балтық тілі Индоеуропа тілінен үш санды (жекеше, екіше және көпше) сақтап қалды, ал үшінші жақта сан ерекшеленбеді. Прото-Балтық тіліндегі етістіктің үш негізгі түбірі болды, яғни қазіргі заман, өткен заман және инфинитив түбірлері. Етістіктің барлық формалары осы түбірлерге негізделген. Мысалы, 'тасу' етістігінің түбірлері *neša, *nešē, *neš; 'отыру' етістігінің түбірлері *sēdi, *sēdējā, *sēdē. Литва тілімен салыстырғанда: nẽša 'ол тасиды', nẽšė 'ол тасыды', nèšti 'тасу'; sė́di 'ол отырады', sėdė́jo 'ол отырды', sėdė́ti 'отыру'.

Қосылым

CH. Станг анықтайды қазіргі уақыттағы етістіктердің келесі жіктелулерін: атематикалық, тематикалық (*o түбірлі етістіктер) және жартылай тематикалық (*i түбірлі және *ā түбірлі етістіктер). Болашақ заман *s / *si жұрнағын бастауыш түбірге қосу арқылы жасалған, ал *si жұрнағының болуына байланысты, болашақ заманның барлық етістіктері *i түбірімен біріктірілген. Өткен заманның *ā және *ē түбірлері болған. Аз ғана ерекшеліктермен (1-ші жақтағы шартты *rinkti̯ā 'Мен жинар едім'; 3-ші жақтағы бұйрық, барлық санға бірдей; 2-ші жақтағы бұйрық), барлық етістік аяқталулары қазіргі заманнан алынған. +Қазіргі заманАтематикалық етістіктер*o түбірлі етістіктер*i түбірлі етістіктер*ā түбірлі етістіктер*būtei 'болу'*rinktei 'жинау, жинау'*turētei 'болу'*laikītei 'ұстау'Жекпе жақ (бірлік) *esmi*renkō*turi̯ō*laikāu2-ші жақ (бірлік) *esei*renkēi*turei*laikai3-ші жақ (бірлік) *esti*renka*turi*laikāЖұп жақ (екілік) 1-ші жақ (екілік) *esua̯ā*renkau̯ā*turiu̯ā*laikāu̯ā2-ші жақ (екілік) *estā*renkatā*turitā*laikātā3-ші жақ (екілік) *esti*renka*turi*laikāКөптік жақ (көптік) 1-ші жақ (көптік) *esmē*renkamē*turimē*laikāmē2-ші жақ (көптік) *estē*renkatē*turitē*laikātē3-ші жақ (көптік) *esti*renka*turi*laikā

+Болашақ заман*i түбірлі етістіктер (барлық етістіктер)*būtei 'болу'*rinktei 'жинау, жинау'*turētei 'иелену'*laikītei 'ұстау'Жекпе жақ (бірлік) *būsi̯ō*rinksi̯ō*turēsi̯ō*laikīsi̯ō2-ші жақ (бірлік) *būsēi*rinksēi*turēsēi*laikīsēi3-ші жақ (бірлік) *būs*rinks*turēs*laikīsЖұп жақ (екілік) 1-ші жақ (екілік) *būsiu̯ā*rinksiu̯ā*turēsiu̯ā*laikīsiu̯ā2-ші жақ (екілік) *būsitā*rinksitā*turēsitā*laikīsitā3-ші жақ (екілік) *būs*rinks*turēs*laikīsКөптік жақ (көптік) 1-ші жақ (көптік) *būsimē*rinksimē*turēsimē*laikīsimē2-ші жақ (көптік) *būsitē*rinksitē*turēsitē*laikīsitē3-ші жақ (көптік) *būs*rinks*turēs*laikīs

+Өткен заман*ā түбірлі етістіктер*ē түбірлі етістіктер*būtei 'болу'*rinktei 'жинау, жинау'*turētei 'иелену'*laikītei 'ұстау'Жекпе жақ (бірлік) *bii̯āu*rinkāu*turēi̯āu*laikēu2-ші жақ (бірлік) *bii̯āi*rinkāi*turēi̯āi*laikēi3-ші жақ (бірлік) *bii̯ā*rinkā*turēi̯ā*laikēЖұп жақ (екілік) 1-ші жақ (екілік) *bii̯āu̯ā*rinkāu̯ā*turēi̯āu̯ā*laikēu̯ā2-ші жақ (екілік) *bii̯ātā*rinkātā*turēi̯ātā*laikētā3-ші жақ (екілік) *bii̯ā*rinkā*turēi̯ā*laikēКөптік жақ (көптік) 1-ші жақ (көптік) *bii̯āmē*rinkāmē*turēi̯āmē*laikēmē2-ші жақ (көптік) *bii̯ātē*rinkātē*turēi̯ātē*laikētē3-ші жақ (көптік) *bii̯ā*rinkā*turēi̯ā*laikē

+Шартты міндеттілік*i түбірлі етістіктер (барлық етістіктер)*būtei 'болу'*rinktei 'жинау, жинау'*turētei 'иелену'*laikītei 'ұстау'Жекпе жақ (бірлік) *būti̯ā / *būtunbi̯ō*rinkti̯ā / *rinktunbi̯ō*turēti̯ā / *turētunbi̯ō*laikīti̯ā / *laikītunbi̯ō2-ші жақ (бірлік) *būtunbēi*rinktunbēi*turētunbēi*laikītunbēi3-ші жақ (бірлік) *būtun(bi)*rinktun(bi)*turētun(bi)*laikītun(bi)Жұп жақ (екілік) 1-ші жақ (екілік) *būtunbiu̯ā*rinktunbiu̯ā*turētunbiu̯ā*laikītunbiu̯ā2-ші жақ (екілік) *būtunbitā*rinktunbitā*turētunbitā*laikītunbitā3-ші жақ (екілік) *būtun(bi)*rinktun(bi)*turētun(bi)*laikītun(bi)Көптік жақ (көптік) 1-ші жақ (көптік) *būtunbimē*rinktunbimē*turētunbimē*laikītunbimē2-ші жақ (көптік) *būtunbitē*rinktunbitē*turētunbitē*laikītunbitē3-ші жақ (көптік) *būtun(bi)*rinktun(bi)*turētun(bi)*laikītun(bi)

+БұйрықАтематикалық етістіктер*o түбірлі етістіктер*i түбірлі етістіктер*ā түбірлі етістіктер*būtei 'болу'*rinktei 'жинау, жинау'*turētei 'иелену'*laikītei 'ұстау'Жекпе жақ (бірлік) 2-ші жақ *esis*renkais*turīs*laikāis3-ші жақ *esi*renkai*turī*laikāiЖұп жақ (екілік) 1-ші жақ *esiu̯ā*renkaiu̯ā*turīu̯ā*laikāiu̯ā2-ші жақ *esitā*renkaitā*turītā*laikāitā3-ші жақ *esi*renkai*turī*laikāiКөптік жақ (көптік) 1-ші жақ *esimē*renkaimē*turīmē*laikāimē2-ші жақ *esitē*renkaitē*turītē*laikāitē3-ші жақ *esi*renkai*turī*laikāi

Ақырғы

Прото-балтық тілінде инфинитив *tei, *tēi, *ti: *eitei, *tēi, *ti 'бару', *darītei, *tēi, *ti 'істеу' жұрнақтарымен жасалған. Инфинитив сөз тамырының бірлік атаулы түрінен, ти сөзінің датив (*mirtei 'өлім үшін') және локатив (*mirtēi 'өлімде'; консонантты тамыр — *darānti 'істеуде' (белсенді есімше, еркек-орталық) түрінде пайда болған. Литва тілінде инфинитив пен датив арасындағы байланыс кейде бүгінге дейін көрініс береді (мысалы, kėdė yra sėdėti / sėdėjimui 'орындық отыруға арналған', ne metas liūdėti / liūdėjimui 'қасіреттенуге уақыт жоқ').

Супина

Proto Baltic тілінде supine *tun < PIE *tum: *eitun, *darītun жұрнақтарымен жасалған. Бұл етістік формасы жіктелмейді және мақсатты немесе ниетті білдіру үшін қозғалыс етістіктерімен бірге қолданылған. Супина – tu түбірінің жекеше атаулы түрінен, оның айқындамалық жағдайындағы (*leitun 'жаңбыр') түрінен шыққан. Бұл байланыс қазіргі Балтық тілдерінің диалектілерінде көрініс береді және оның PIE-ден мұра болып келгендігі есептеледі, себебі supine басқа Үнді-Еуропа тілдерінде де кездеседі.

Қалыптылығы

Аспект (мысалы, толық емес аспект – "Мен жинап жаттым" және толық аспект – "Мен жинадым") прото-балтық тілі үшін ерекше болуы мүмкін, себебі процестің толық аспектісін білдіру үшін қолданылған аорист уақыты, қазіргі уақытқа қарағанда (ол процестің толық емес аспектісін білдірген), қолданыстан шығып қалды.