Кіріспе
Эпистемиялық перспективалар туралы академиялық теория – феминистік әлеуметтік ғылымның әйелдер тұрғысынан жүзеге асырылуын қажет ететін идеология. Standpoint теориясы, сондай-ақ standpoint эпистемологиясы деп аталады, әлеуметтік теорияның негізгі құрылымы болып табылады. Бұл теория жеке тұлғалардың бірегей көзқарастарының, олардың әлеуметтік және саяси тәжірибелерімен қалыптасқан, әлемді түсінулеріне қалай әсер ететінін зерттейді. Standpoint теориясы биліктің жеке адамның жеке білімі мен көзқарасына және осы биліктің күшіне негізделгенін ұсынады. Алғаш феминистік философияда пайда болған бұл теория маргиналданған топтардың «ішіндегі сырттан келген» позициясынан құнды түсініктер ұсынатынын, үстем көзқарастарға күшті қарсылық көрсетіп, қоғамдық динамиканы толыққанды түсінуге үлес қосатынын көрсетеді. Standpoint теориясының орталық тұжырымы – адамның көзқарасы оның әлеуметтік және саяси тәжірибесімен қалыптасады. Адамның тәжірибелерінің жиынтығы – бұл адамның әлемді қабылдап, түсіну жолы – standpoint құрайды. Алғашқы standpoint теориясы әлеуметтік көзқарастарды біртұтас немесе мәнді деп қарастырғаны туралы сынға жауап ретінде, әлеуметтік теоретиктер standpoint-ты өзгермейтін немесе абсолютті емес, көп қырлы деп түсінеді. Мысалы, испаниялық әйелдер этникалық және гендерлік жағдайларға қатысты кейбір көзқарастарды бөлісе алады, бірақ олар тек осы көзқарастармен ғана анықталмайды; олардың арасында ортақ белгілері болғанымен, нақты испаниялық әйелдің жекелігі жоқ. Standpoint теоретиктері естелік немесе күнделікті тәжірибелік білімнің (яғни эпистемологияның) маңыздылығын атап көрсетеді. Адамның standpoint-ы (рефлексивті түрде қарастырылған немесе қарастырылмаған) қандай ұғымдардың түсінікті екенін, қандай талаптардың кімдерге естіліп, түсінілетінін, әлемнің қандай ерекшеліктері қабылдау тұрғысынан маңызды екенін, қандай себептер маңызды және күшті деп есептелетінін және қандай қорытындылар сенімді болып саналатынын анықтайды. Standpoint теориясы феминистік теоретик Сандра Хардингтің «мықты объективтілік» деп атаған тұжырымын қолдайды, яғни маргиналданған және/немесе қанауланған адамдардың көзқарастары әлем туралы объективті есептер жасауға көмектесе алады. «Ішіндегі сырттан келген» құбылысы арқылы осы адамдар үстем топ мәдениетіне толыққанды енгендердің байқамайтын мінез-құлық үлгілерін көрсетуге ерекше мүмкіндік алады. Standpoint теориясы маргиналданған топтарға дауыс беруге мүмкіндік береді, оларға үстемдік құратын мәртебелі жағдайдағы аутсайдер ретінде статус-квоға қарсы шығуға мүмкіндік туғызады. Барлық топтардың өмір сүретін үстем мәдениетті барлық адамдар немесе топтар бірдей сезінбейді. Әлеуметтік күші жоғары топтарға жататын адамдардың көзқарастары маргиналданған топтарға қарағанда көбірек құнды деп есептеледі. Маргиналданған топтар тіршілік ету үшін екі мәдениетті меңгеруге немесе үстем мәдениетте «араласуға» үйренуі керек, тіпті бұл көзқарас олардың өзіне тән болмаса да.
the ideology arguing that feminist social science should be practiced from the standpoint of women
Standpoint theory, also known as standpoint epistemology, is a foundational framework in social theory that examines how individuals' unique perspectives, shaped by their social and political experiences, influence their understanding of the world. Standpoint theory proposes that authority is rooted in individuals' personal knowledge and perspectives and the power that such authority exerts. First originating in feminist philosophy, this theory posits that marginalized groups, situated as "outsiders within," offer valuable insights that challenge dominant perspectives and contribute to a more comprehensive understanding of societal dynamics. Standpoint theory's central concept is that an individual's perspectives are shaped by their social and political experiences. The amalgamation of a person's experiences forms a standpoint—a point of view—through which that individual sees and understands the world. In response to critiques that early standpoint theory treated social perspectives as monolithic or essentialized, social theorists understand standpoints as multifaceted rather than unvarying or absolute. For example, while Hispanic women may generally share some perspectives, particularly with regard to ethnicity and gender, they are not defined solely by these viewpoints; despite some common features, there is no essentially Hispanic female identity. Standpoint theorists emphasize the utility of a naturalistic, or everyday experiential, concept of knowing (i. e., epistemology). One's standpoint (whether reflexively considered or not) shapes which concepts are intelligible, which claims are heard and understood by whom, which features of the world are perceptually salient, which reasons are understood to be relevant and forceful, and which conclusions credible. Standpoint theory supports what feminist theorist Sandra Harding calls strong objectivity, or the notion that the perspectives of marginalized and/or oppressed individuals can help to create more objective accounts of the world. Through the outsider within phenomenon, these individuals are placed in a unique position to point to patterns of behavior that those immersed in the dominant group culture are unable to recognize. Standpoint theory gives voice to the marginalized groups by allowing them to challenge the status quo as the outsider within the status quo representing the dominant position of privilege. The predominant culture in which all groups exist is not experienced in the same way by all persons or groups. The views of those who belong to groups with more social power are validated more than those in marginalized groups. Those in marginalized groups must learn to be bicultural, or to "pass" in the dominant culture to survive, even though that perspective is not their own.
Бірінші толқын көзқарас теориясы
Бірінші толқындық тұжырымдамалық теория 1970-1980 жылдары пайда болды, оның алға бастаушылары Сандра Хардинг сияқты феминист философтар болды. Хардингтің 1986 жылғы «Феминизмдегі ғылым мәселесі» кітабында ол «тұжырымдама» терминін енгізіп, оны жалпы көзқараспен шатастырмау үшін, саяси қатысудың қажеттілігін баса көрсетті. Оның мақсаты – ғылыми зерттеулердегі объективтілік және бейтараптық тұжырымдамасына қарсы тұру, мұндағы маргиналданған топтардың, әсіресе әйелдердің саяси қатысуы мен өмірлік тәжірибесі алға шығарылды. Хардинг феминистердің саяси қатысуы және әйелдердің өміріне назар аударуы оларға эпистемологиялық артықшылық беретін «тұжырымдаманы» қалыптастыруға мүмкіндік береді деп санайды. Сондай-ақ, Хардинг маргиналданған топтар қоғамдағы нақты мүмкіндіктер мен кедергілер туралы ең анық көзқарас беретінін айтты. Феминистік тұжырымдамалық теорияның бастапқы назары ғылыми бейтараптық пен объективтілік идеясын жалпыланған білуші тұлғадан күдік тудыруға бағытталған. Бұл тұжырымдамалық теорияның толқыны гендерлік идентитілердің адамдардың эпистемологиялық ресурстары мен қабілеттеріне қалай әсер ететінін, олардың білімге қол жеткізуіне қалай ықпал ететінін көрсетті. Әйелдердің тәжірибесін ортаға қойып, бірінші толқындық тұжырымдамалық теоретиктер білім өндірісіндегі патриархалдық құрылымдарды жоюға және маргиналданған перспективаларға тән эпистемологиялық артықшылықты көрсетуге тырысты. Кейбір тұжырымдамалық теориялар Гегельдік және марксистік теорияға негізделген, мысалы, Гегельдің 1807 жылы құлдар мен қожайындардың әртүрлі тұжырымдамаларын зерттеуі. Неміс идеалисті Гегель қожайын-құл қарым-қатынасының адамдардың әлеуметтік орнына байланысты екенін және топтардың адамдардың білім мен билікті қабылдауына әсер ететінін айтқан. Гегельдің ықпалы кейінірек феминистік зерттеулерде көрінеді. Мысалы, Нэнси Хартсок ерлер мен әйелдер арасындағы қарым-қатынасты пайдалана отырып, тұжырымдамалық теорияны зерттеді. Ол 1983 жылы «Феминистік тұжырымдама: нақты феминистік тарихи материализмнің негізін дамыту» атты еңбегін жариялады. Хартсок Гегельдің қожайын-құл диалектикасын және Маркстің тап пен капитализм теориясын жыныстық және гендерлік мәселелерді зерттеуге шабыттандырды.
Екінші толқын көзқарас теориясы
Екінші толқын көзқарас теориясы нәсіл, әлеуметтік топ, мәдениет және экономикалық жағдай сияқты кең ауқымды әлеуметтік жағдайларды қамтиды. Көзқарас теориясы әйелдер мен азшылықтардың тәжірибесін білімнің бастауы ретінде бағалайтын ерекше феминистік эпистемологияны дамытуға ұмтылады. Дороти Смит, Нэнси Хартсок, Донна Харауэй, Сандра Хардинг, Элисон Уайли, Линетт Хантер және Патрисия Хилл Коллинз сияқты көрнекті көзқарас теориялықтары теориялық базаны кеңейтіп, қиылыстың маңыздылығын атап өтті. АҚШ-тағы екінші толқын көзқарасының теориялықтары мен белсенділері жыныс, нәсіл, сексуалдық бағдар және мәдениет сияқты әлеуметтік факторлардың өзара әрекеттесуінен туындаған қанаушылықты зерттеу үшін қиылыс тұжырымдамасын жасады. Қиылыс маңызды түсінікке айналып, қабаттасқан қанаушылықтың күрделі билік динамикасына қалай әсер ететінін түсіндірді. Мысалы, қиылыс әлеуметтік факторлардың еңбек бөлінісіне жұмыс күшінде қалай ықпал ететінін түсіндіре алады. Қиылыс әлеуметтік және философиялық мәселелерді қарастыру үшін дамығанмен, жоғары білім, сәйкес саясат және география сияқты академиялық салаларда да қолданылды.
Үшінші толқын көзқарас теориясы
Қазіргі заманғы көзқарас теориясы саяси, әлеуметтік және экономикалық жағдайдың өзгеруіне жауап ретінде дамып келеді. Үшінші толқын феминизмінің дәуірінде, оның ішінде қатысушылық пен белсенділікпен сипатталатын көзқарас теориясы, қоғамдық бірлік пен ұжымдық әрекеттердің маңыздылығын баса көрсетеді. Бұл толқын әртүрлі топтардың, соның ішінде қара нәсілді әйелдердің, ЛГБТҚ+ адамдардың және мүмкіндігі шектеулі жандардың дауыстарын және тәжірибелерін ескереді. Мысалдарға АҚШ-тың алғашқы әйел және түрлі терілі вице-президенті Камала Харрис, жаһандық пандемия және Роу против Уэйд ісінің күшін жою жатады. Қазіргі заманда үшінші толқын феминизмі қатысушылықты қоғамдық бірлік пен әрекеттерге баса назар аударады. Бұл феминистік белсенділіктің жаңаруына және қара нәсілді әйелдердің және аборт құқықтары сияқты өзара байланысты жекеліктердің одан әрі интеграциялануына әкелді. Көзқарас теориясының маманы Патриция Хилл Коллинз, осы теорияның қара феминисттік топтармен сәйкестігін атап көрсетеді, себебі көзқарас теориясын қара феминисттік ойлауды түсіну үшін құрал ретінде пайдалануға болады. Көзқарас теориясы қара нәсілді әйелдердің басынан өткен қысымды түсінуге көмектеседі, немесе феминистік теоретик Кэтрин Э. Харноис айтқандай, "қара нәсілді әйелдердің көзқарасы" болып табылады.
Негізгі ұғымдар
Жалпы, көзқарас теориясы белгілі бір ұжымдық көзқарасқа мүше болғандарға ғана қолжетімді нақты жағдайлар туралы түсінік береді. Майкл Райанның айтуынша, "ұжымдық көзқарас идеясы ешқандай негізгі, жалпылама ерекшеліктерді білдірмейді, керісінше, ортақ тәжірибемен байланысты топқа жататындығының сезімін білдіреді". Кристина Ролин көзқарас теориясының жиі кездесетін қате түсініктерін сынға алады, олардың ішінде "барлық әйелдер әйел болғандықтарының өзінде бірдей әлеуметтік негізделген көзқараспен бөліседі деген ессенциализмнің болжамы, сондай-ақ, эпистемиялық артықшылықтың автоматты түрде берілетіні – яғни, бағынышты жағдайдағыларға тек олардың белгілі бір әлеуметтік позицияны иеленуі арқасында ғана эпистемиялық үстемдік тиесілі деген болжам бар". Оның пікірінше, керісінше, ешқандай болжам көзқарас теориясының құрамына кірмейді. Көзқарас теориясы бойынша:
Көзқарас – адамдар әлемді қай тұрғыдан қараса, сондай жер. Көзқарас оны қабылдаған адамдардың әлемді әлеуметтік тұрғыдан қалай құрастыратынына әсер етеді. Көзқарас – нәрселерге қараудың ой-шағылысы. Көзқарас – заттарға немесе принциптерге қарау және оларды салыстыру мен бағалау үшін қолданылатын тұрғы. Әлеуметтік топтардың теңсіздігі олардың көзқарастарында айырмашылықтар туғызады. Барлық көзқарастар толық емес; сондықтан (мысалы) көзқарас феминизмі басқа көзқарастармен қатар өмір сүреді.
A standpoint is a place from which human beings view the world. A standpoint influences how the people adopting it socially construct the world. A standpoint is a mental position from which things are viewed. A standpoint is a position from which objects or principles are viewed and according to which they are compared and judged. The inequalities of different social groups create differences in their standpoints. All standpoints are partial; so (for example) standpoint feminism coexists with other standpoints.
Қолданбалар
Тұрақтылық теориясы маргиналданған топтарға бағытталғандықтан, көбінесе осы топтарға назар аударатын салаларда қолданылады. Әлеуметтік жұмыс саласында, әсіресе клиенттерге қатысқанда, тұрақтылықты мойындау және түсіну қажеттігі айтылады. Әлеуметтік жұмыскерлер эмпатияны арттыру үшін динамикалық жүйелердегі позицияны түсінуге тырысады. Көптеген маргиналданған топтар тіршілік үшін әлеуметтік қамсыздандыру жүйесіне сенеді. Әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін құраушылар көбінесе оның қызметтерін пайдаланған емес. Тұрақтылық теориясы әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін жақсарту жолы ретінде, жүйедегі адамдардың ұсыныстарын ескеру арқылы ұсынылған. Африкада тұрақтылық теориясы әйелдерді радио арқылы таныстыратын әлеуметтік қозғалысты тудырды, бұл олардың тәжірибесі мен қиындықтары туралы хабардар болуға және олардың жазылуына көмектесу үшін жасалды. Африкаға қатысты тағы бір мысал – құлдық және құл немесе қожайын болған жағдайда оның өзгешелігі. Егер билік қатынастары болса, бірыңғай көзқарас болуы мүмкін емес. Ешбір көзқарас толық болмайды және ешкімнің көзқарасы шексіз. Асанте мен Дэвис (1989) жұмыс орнындағы түрлі нәсілдік қарым-қатынастарды зерттеуде, әртүрлі мәдени көзқарастардың нәтижесінде, басқа сенімдері, болжамдары және мағыналары бар адамдармен ұйымдық өзара әрекеттесуге тырысу көбінесе қарым-қатынас бұзылуына әкелетінін анықтады. Бренда Аллен зерттеуінде «Ұйым мүшелерінің жұмыс орнындағы тәжірибесі, көзқарасы және мінез-құлқы көбінесе нәсілдік және этникалық факторларға байланысты» деді. Пол Адлер мен Джон Джермиер менеджмент саласындағы ғалымдар өздерінің тұрақтылықтарын білуі керек деп санайды. Олар менеджментті зерттейтіндер «өздерінің тұрақтылықтарын саналы түрде таңдап, [өздерінің] зерттеуінің әлемге тигізетін әсеріне (немесе тигізбейтініне) жауапкершілік алуы керек» деп жазды. Джермиер зерттеудің барлық кезеңдері – мәселені анықтау, зерттеу сұрақтарын құру, деректерді жинау және талдау, қорытынды жасау және алынған білім – зерттеушінің тұрақтылығына байланысты екенін айтты. Бұл оны ғалымдарды басқаруда қандай тұрақтылықты қабылдау керектігі туралы ойлануға итерді. Белгілі бір тұрақтылықтар мен қалыптасқан жағдайдың шектеулеріне түспеу үшін, ол «төменнен қарау толық және объективті білім алуға көбірек мүмкіндік береді» деді. Ол былай деді: «Егер біз әлемді жазылтуды қаласақ, онда әлемнің түбірлік механизмдері қалай жұмыс істейтінін және адамдардың, сондай-ақ табиғаттың басқа бөліктерінің, ең ауыр жараларды сезінетін бөліктерінің тұрақтылығын қабылдап, жағдайды қалай өзгертуге болатынын көбірек білуіміз керек».
Феминисттік көзқарас теориясы
Феминистік тұжырымдық теорияның негізгі үш талабы бар: (1) Білім әлеуметтік тұрғыда қалыптасады. (2) Шеттетуге ұшыраған топтардың әлеуметтік орналасуы, оларға шеттетуге ұшырамағандарға қарағанда нәрселерді жақсырақ сезінуге және сұрақтар қоюға көбірек мүмкіндік береді. (3) Зерттеу, әсіресе билік қатынастарын зерттеу, шеттетуге ұшырағандардың өмірінен басталуы керек. Атап айтқанда, феминистік тұжырымдық теория төрт негізгі тезиспен басшылыққа алынады: берік объективтілік, орналасқан білім, эпистемикалық артықшылық және билік қатынастары. Тұжырымдық феминистер осы дуализмдермен екі себептен айналысады. Біріншіден, дуализмдер әдетте терминдер арасындағы иерархиялық қатынасты білдіреді, біреуін жоғары қойып, екіншісін кемсітеді. Сонымен қатар, осы мәселеге байланысты, біздің мәдениетімізде осы дуализмдер жиі гендерлік сипат алады. Осы процесте ерлер бір шектің, ал әйелдер екінші шектің иесі болады. Ақыл мен эмоция жағдайында әйелдер эмоциямен байланыстырылады. Біздің мәдениетімізде эмоция ақылдан төмен бағаланады, сондықтан әйелдер осыдан зардап шегеді. Феминистік сыншылар әдетте дуализмдер әйелдер мен ерлерге жалған дихотомияны (бүтіннің бөлінуін) таңумен айналысады, өмірдің «немесе-немесе» емес, «әрі-әрі» екенін көре алмайды, өйткені қарым-қатынастық диалектика теориясы осылай тұжырымдайды.
Жергілікті тұрғыдан теория
Түпкілікті тұрғыдан қарау теориясы – түпкілікті халықтың өз эпистемологиясына қарсы тұратын кеңістіктердегі тәжірибелерінің қиындықтарын қалай еңсеріп өтетінін зерттейтін күрделі теориялық тәсіл. Бұл тәсілдің пайдалылығы әртүрлі қоғамдар мен мәдениеттердегі шеттетілген топтардың алуан түрлі тарихынан туындайды, олардың ерекше тәжірибелері басым интеллектуалды білім өндірісінде қабылданбай, жазыққа салынады. Дегенмен, осы тәжірибелерді талдау – оқиғалардың, өмірлік тәжірибелердің жинақталу циклі емес, сондай-ақ объективті білімге кедерес келтіретін шексіз субъективті баяндамалар тудырмайды. Мартин Наката – түпкілікті тұрғыдан қарау теориясының негізін қалаушы. Түпкілікті тұрғыдан қарау, сондай-ақ феминистік теория, "білушінің" зерттеу нысанына қатысты өзінің жеңілдікке ие әлеуметтік статусын ескеруін күтеді. Өзімізді "білушілер" деп қарағанда, мақсатты өзгерту емес, біздің "білушілер" ретінде білетінімізге әлеуметтік қатынастарды қосу. Бұл – құрмет мәселесі, себебі зерттеуші кім екенін және қандай негізде жазатынын ашып көрсетуі керек. Осы "өзіне-өзінің хабардарлығы зерттеу процесінің негізі болып табылады, өйткені ол зерттеушінің құрметті, бұзылмайтын, агрессивті немесе бақылаушы емес рөлін қалыптастыруға әкелуі керек". Түпкілікті "білуші" әлемге қатысты алдын ала дайын сындық көзқарасқа ие емес, керісінше объективті білімге қол жеткізу үшін жауап берілуі тиіс сұрақтарға жауап іздейді. Осылайша, бұл қатысу бізге сындық түпкілікті тұрғыдан қарауды құруға мүмкіндік береді. Бұл өзі шындықты анықтамайды, керісінше, одан әрі жауаптар табуға болатын аргументтер спектрін тудырады. Бірақ, келтірілген аргументтердің негізі рационалды және логикалық болуы керек, сондай-ақ олардың негізінде жатқан логика мен болжамдарға жауап беруі керек. Сондықтан, аргументтер идеяның шындығын дәлелдеуге құқылы емес, себебі түпкілікті адамдар түпкілікті қоғамның бір бөлігі болып табылады, ал теория өз тәжірибесіне сүйене отырып, тек шындықты айтуға рұқсат бермейді. Түпкілікті тұрғыдан қарау теориясы үш принцип бойынша жүзеге асырылады, оларды Мартин Наката анықтаған. Накатаның бірінші принципі былай демелі: "Осылайша, менің әлеуметтік позициям күнделікті өмірдегі әлеуметтік ұйымдастыру арқылы көрінетін күрделі әлеуметтік қатынастардың ішінде және құрауыш ретінде қалыптасады". Бұл – мақсатты жылжытудың мысалы ретінде қарастырылуы мүмкін.