Кіріспе

Қытай саясаткері

Сонг Цзинь (宋璟) (663 – 737 жылдың 21 қарашасы), ресми атағы Гуанпинның Вэньчжэнь герцогі (廣平文貞公), Тан әулеті мен У Цзэтяньнің Чжоу әулеті кезінде қызмет еткен қытай саясаткері. Ол император Жуйцзун мен император Сюаньцзунның тұсында канцлер болды. Тарихшылар оны әдептілік пен туралыққа берілгендігі үшін, сондай-ақ Сюаньцзунның бас канцлері болған кезінде заңды әділ басқарғаны үшін жоғары бағалады.

Өмірбаян

Соң Цзин 663 жылы император Гаоцзонг билігінде дүниеге келді. Оның әулеті бастапқыда Гуанпиннен (廣平, қазіргі Ханьдань, Хэбэй) шыққан, бірақ Соң Цзин туған кезде оның отбасы Синг префектурасына (邢州, қазіргі Синтай, Хэбэй) көшіп келген. Әулеттің түбін Солтүстік Вэйдің шенеунігі Сонг Бианнан (宋弁) іздейді, алайда Соң Цзиннің атасы Сонг Вубен (宋務本) және әкесі Сонг Сюаньфу (宋玄撫) тек жергілікті шенеуніктер болып қызмет еткен. Соң Цзин жастығынан-ақ тура мінезді болған деседі. Ол сонымен қатар білімді және жазуда шебер болған, және жас кезінде императорлық емтиханды сәтті тапсырған.

У Цзэцянның тұсында

Император Гаоцзонның әйелі Ву Цзэтянь билік құрған кезде Сун Цзин Фэнгге Шерен (鳳閣舍人, Fengge Sheren) болды, ол үкіметтің заң шығару бюросының (鳳閣, Fengge) орта деңгейдегі лауазымды адамы еді. Ол қызмет еткен кезінде дұрыс әрекет еткендігі және Ву Цзэтяньның оны құрметтегендігі айтылады. 703 жылы Ву Цзэтяньның жақындары Чжан Ицзи мен Чжан Чанцзонг канцлер Вэй Юаньчжунға жалған айып тағуға тырысты. Олар Сунның әріптесі Чжан Шуды Вэйдің Ву Цзэтянь емес, оның ұлы және мұрагер ханзада Ли Сяньға адалдық серт беруге ниеттенгенін растауға көндіруге әрекет етті. Бірақ Сун, Чжан Тингуй (張廷珪) және Лю Чжицзи бірге Чжан Шуды тарихи беделдің саяси тиімділіктен маңызды екеніне көндірді. Осының нәтижесінде Чжан Шу куәлігін өзгертті және Вэйдің кінәсіздігін растады. Нәтижесінде Вэй (және Чжан Шуо) жер аударылды, бірақ өлімнен құтылды. Сунның өзі, олардың жоғары мәртебесіне қарамастан, Чжан Ицзи мен Чжан Чанцзонға мойынсұнудан бас тартты. Бір тойда Чжан Ицзи Сунға үстелдің ең құрметті орнын ұсынып, оны ыңғайластыруға тырысты, бірақ Сун одан бас тартты. Кейін, тағы бір лауазымды тұлға Чжэн Гао (鄭杲) Чжан Ицзиге мейірімді сөздер айтқанда, Сун оған наразылық білдірді. Кейін Чжан Ицзи мен Чжан Чанцзонг Ву Цзэтянь алдында Сунға шабуыл жасауға тырысты, бірақ Ву Цзэтянь Сунға жақтап, ешқандай шара қолданбады. Сун көп ұзамай императорлық цензураның бас орынбасарының бірі – Юши Чжунчэн (御史中丞) болды. 704 жылы Чжан Чанцзонгтың болашаққа қатысты Ли Хунтай (李弘泰) болжамшымен сөйлескені туралы айыптамалар туды. Ли Хунтай оған императорға ұқсайтынын айтқан еді. Ву Цзэтянь мен канцлер Ян Зайси тергеуді тоқтатуға ишара жасағаніна қарамастан, Сун тергеуді жалғастырды. Ол тіпті Ву Цзэтяньнан Чжан Чанцзонгты тексеруге рұқсат алды, бірақ тергеу басталғаннан кейін Ву Цзэтянь Чжан Чанцзонгқа кешірім жасау туралы жарлық шығарды. Сун ашуланып: «Мен сол жауыздың басын жарып тастаған жөн едім», – деді. Кейін Ву Цзэтянь Чжан Чанцзонгты Сунға алғыс айту үшін кездесуге жібергенде, Сун онымен кездесуден бас тартты.

Император Чжунцзонгтың екінші билігі кезінде

705 жылы У Цзэтянь төңкеріспен құлатылды, ал бұрынғы император Ли Сянь таққа қайта оралды (император Чжунцзонг ретінде). Сонг Цзин мемлекеттік қызмет істері министрінің орынбасары (吏部侍郎) болды, ал император Чжунцзонг Сонгты ізгілігі үшін жоғары бағалағандықтан, оған императорлық кеңесші (諫議大夫, Jianyi Daifu) атағын берді. Көп ұзамай ол Хуанмэнь Шиланг (黃門侍郎) болып тағайындалды, ол үкіметтің емтихан бюросының (門下省, Menxia Sheng) бас орынбасарына айналды. Сол кезде У Цзэтяньның жүйесі және император Чжунцзонгтың туысы У Санси, Децзин князі, сондай-ақ император Чжунцзонгтың күшті әйелі Императрица Вэйдің сүйіктісі, өте ықпалды болды. Бір күні У Санси Сонгтан сұраныс жасады, бірақ Сонг оны қатаң түрде қабылдамады. 706 жылдың жазында, шөлдеген Вэй Юэцзян (韋月將) У Санси мен Императрица Вэйдің арасындағы харамдық қатынас туралы шағым түсіргенде, император Чжунцзонг ашуланып, Вэй Юэцзянды өлімге кесуге бел буды. Сонг оған қарсы шығып, Вэй Юэцзянды өлімге кесу тек қана жаңа әңгімелерге себеп болады және егер император Чжунцзонг Вэй Юэцзянды өлімге кесетін болса, алдымен оны өлімге кесу керектігін айтты. Осы уақытта Су Сян (蘇珦), Сюй Цзянь (徐堅) және Инь Сычжэнь (尹思貞) сияқты басқа да шенеуніктер жаз айында адамды өлімге кесудің жөнсіз екенін көрсетті. Император Чжунцзонг осылайша Вэй Юэцзянның өмірін сақтап, оны Линнань аймағына жер аударды. (Дегенмен, Вэй Юэцзян ақыры өлімнен құтыла алмады, себебі Императрица Вэйдің жақтасы Чжоу Жэньгуй (周仁軌), сол кезде Гуан префектурасының (廣州, шамамен қазіргі Гуанчжоу, Гуандун) бастығы, күз келген кезде Вэй Юэцзянды өлімге кесті.) Одан кейін У Санси Сонгты астанадан Бей префектурасының (貝州, қазіргі Синтай) уақытша префекті қызметіне жіберді. Сонг Бей префектурасына келгеннен кейін, ол У Сансиге тиесілі салық төлеуден бас тартты, себебі аймақ жақында су тасқынына ұшырағанын айтты. Ол одан әрі алыста орналасқан Хан префектурасының (杭州, шамамен қазіргі Ханчжоу, Чжэцзян) префекті болып ауысты, кейіннен Сиан префектурасының (相州, қазіргі Хандань) префекті болып қызмет етті. Ол таза, бірақ қатаң префект болды және оның қарауындағылар жемқорлыққа батыл бармады.

Император Шанның және император Руйцзюнгтің екінші билігі кезінде

710 жылы император Чжунцзун күрт қайтыс болды. Дәстүрлі тарихшылардың пікірінше, бұл өлімге император Вэй және оның қызы, ханшайым Анлэ Ли Гуэрдің улануы себеп болған, себебі император Вэй У Цзэтянь сияқты «император» болуды, ал Ли Гуэр тәж мұрагері болуды қалаған. Алайда, император Чжунцзунның нағашы ұлы, Вэнь ханзадасы Ли Чонмао император (Шан императоры) болып тағайындалды, бірақ император Вэй император шешесі және регент ретінде билікті сақтап қалды. Сонг Цзин шығыс астанасы Луоянға кіретін Луо префектурасының (洛州) бас хатшысы болып тағайындалды. Бір айдан кейін император шешесі Вэй және Ли Гуэр император Чжунцзунның қарындасы, Тайпин ханшайымы мен жүрегіндегі Ли Лонджи, Линцзи ханзадасы бастаған төңкеріс салдарынан қаза тапты. Ли Лонджидің әкесі, бұрынғы император Ли Дан, Дан ханзадасы таққа қайта оралды (Руйцзун императоры болып). Руйцзун императоры Сонгты мемлекеттік қызмет істері министрі (吏部尚書) етіп тағайындады және оған Тоң Чжуншу Менсия Санпин (同中書門下三品) шені берді, ол де-факто канцлер болды. Ли Лонджи тәж мұрагері болып бекітілгеннен кейін Сонг оның жеке кеңсесінің мүшесі болды. Чжунцзун императорының тұсында мемлекеттік қызмет жүйесі, әсіресе Цуй Ши және Чжэн Инь канцлерлер билікте болған кезде, ықпалды тұлғалардың пара алуы мен жалтаруына байланысты көптеген бұрмалаушылықтарға ұшырады. Олар ықпалды тұлғалардың өтініштері мен параларын қабылдап, тіпті лауазымдарға үміткерлерді екі жыл бұрын тағайындаған. Сонг және оның орынбасарлары Ли Ай (李乂) мен Лу Чонюань (盧從愿) жүйені реформалады және мемлекеттік қызмет жүйесін қалыпқа келтірді. Сонымен қатар, сол кездегі қорғаныс министрі болған Сонгтың әріптес канцлері Яо Юаньчжи әскери мансаптарды беру жүйесін де жаңартты. Бұл реформалар император Гаоцзунның әкесі, император Тайцзунның таза үкіметіне оралу деп халық арасында кеңінен қабылданып, мақұлданды. Сонгтың реформаларына император Чжунцзун тексеру бюросына жібермей тікелей тағайындаған мыңдаған лауазымды адамдарды қызметтен алу кірді. Бұл арада Тайпин ханшайымы мен Ли Лонджи арасында келіспеушіліктер туды, өйткені екеуі де Руйцзун императорының саясатына ықпал етуге тырысты. Олардың екеуі де императорға ықпал ете білді және орталық үкіметтің басқаруында үлкен рөл атқарды, бірақ Тайпин ханшайымы басымдыққа ие болды және анасы Ву Цзэтянь сияқты «император» болуды қалаған. Ли Лонджиді бақылау қиындық тудырған Тайпин ханшайымы оны тәж мұрагері лауазымынан Ли Ченцци, Вэнь ханзадасы және Ли Шоули, Бинь ханзадасы (Чжунцзун императорының үлкен ағасы Ли Сяньның ұлы) сияқты басқа туыстарымен алмастыруды қарастырды. Канцлерлермен болған кездесуде ол Ли Лонджиді алмастыру қажеттігін айтқанда, басқа канцлерлер сөйлеуге батыл болмады, бірақ Сонг тікелей жауап берді:

711 жылдың көктемінде Сонг пен Яо Руйцзун императорына Ли Лонджинің алмастырылуы туралы қауесеттерді тоқтату үшін Тайпин ханшайымын және оның күйеуі Ву Юцзиді Луоянға жіберуді, ал Ли Ченцци мен Ли Шоулиді астанадан Чанъаньға префектуралық префекттер ретінде жіберуді ұсынды. Руйцзун императоры бастапқыда келісті (бірақ Луоян тым алыс екенін ойлап, Тайпин ханшайымын Ву Юцзимен бірге Пу префектурасына (蒲州, қазіргі Юньчэн, Шаньси) жіберуге дайын болды), бірақ Тайпин ханшайымы бұл туралы біліп, қарсылық білдіргеннен кейін Ли Лонджи салдарынан қорқып, Сонг пен Яодан бас тарды және оларды айыптады. Руйцзун императоры оларды канцлерлік лауазымдарынан алып тастады және оларды префектуралық префекттерге төмендетті. Сонг Чу префектурасының префекті (楚州, қазіргі Хуайань, Цзянсу) болып тағайындалды. Кейіннен ол Ян префектурасының (兗州, қазіргі Жинь, Шаньдун), Цзи префектурасының (冀州, қазіргі Хенгшуй, Хэбэй) және Вэй префектурасының (魏州, қазіргі Хандань) префекті, Хэбэй аймағының (河北, қазіргі Хэбэй, Пекин және Тяньцзинь) сарапшысы, Ю префектурасының (幽州, қазіргі Пекин) коменданты және императорлық университеттің (國子祭酒, Гуо Цзицзию) директоры болып қызмет етті, Луоян қаласын басқарды. Содан кейін ол Чанъаньға қайта шақырылып, астаналық префектураның бас хатшысы болып тағайындалды.

Император Сюаньцзунның тұсында

712 жылы император Руйцзун тақты Ли Лонджиге тапсырды, ол император Сюаньцзун ретінде таққа отырды. Осы арада Тайпин ханшайымы император Руйцзун арқылы үкіметтік мәселелерге зор ықпал етуді жалғастырды, ал көптеген канцлерлер, императорлық сақшылардың басшылары, шенеуніктер мен генералдар оның жақтастары болды. 713 жылы император Сюаньцзун Тайпин ханшайымы өзіне адал лауазымды тұлғалар мен генералдармен бірге оны құлату үшін төңкеріс жасауға дайын екеніне сеніп, алдымен әрекет етіп, оған жақын лауазымды тұлғалар мен генералдарды өлтірді, содан кейін оны өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүр етті. Содан кейін император Руйцзун императорлық билікті толығымен император Сюаньцзунға тапсырды. 713 жылы император Сюаньцзун Юн және Луо префектураларын арнайы муниципалитеттерге айналдырғаннан кейін, Сун Цзиньчжао муниципалитетінің (京兆府, яғни ескі Юн префектурасы) әкімі болды. 715 жылы ол бас императорлық цензор (御史大夫, Юши Дайфу) қызметін атқарды, бірде ол қылмыскерді жазалау кезінде күштірек жаза қолдануды бұйырған жоқ деп айыпталды және ол Му префектурасының (睦州, қазіргі Ханчжоу) префекті болып төмендетілді. Кейін Гуан префектурасының (廣州, қазіргі Гуанчжоу, Гуандун) басшысы болып тағайындалды. Ол кезде Гуан префектурасының халқы бамбуктан үй салды, сондықтан үйлер өртке оңай ұшырады. Сун кірпіш қолдануды насихаттады, бұл өрттің зиянын қатты азайтты, ал аймақтың халқы осыған риза болды. 716 жылы Яо Юаньчжи (өз атын Яо Чонг деп өзгерткен) және Лу Хуаишен канцлерлер болып қызмет етті. Лу 716 жылдың соңында қайтыс болды, ал ол содан бұрын Сун және бірнеше лауазымды тұлғалар, Ли Цзе (李傑), Ли Чаоин (李朝隱) және Лу Чонгюань аз ғана қылмыстар үшін төмендетілгенін және олардың қабілетті болғандықтан қайтадан жоғарылату керектігін дәлелдеген өтініш берді. Осы арада Яо өзінің ұлдары мен серігі Чжао Хуэйдің (趙誨) жемқорлығына байланысты император Сюаньцзунның наразылығын тудырды. Яо қорқып, отставкаға кетеді де, Сонгты өзінің орнына тағайындауға ұсыныс жасады. Сол кезде Луоянға баруға дайындалып жатқан император Сюаньцзун Сунды әділет министрі (刑部尚書, Xingbu Shangshu) ретінде қызмет етуге және Чанъаньды басқаруға шақырды. Ол өзінің жақын евнух серіктестерінің бірі Ян Сисюды (楊思勗) Гуан префектурасына Сонгты астанаға алып келуге жіберді. Янның көптеген өткен жетістіктері болды, соның ішінде император Чжунцзунның билігі кезінде император Чжунцзунның мұрагерлік ханзадасы Ли Чонцзюнь бастаған төңкерісті басу және императордан құрметке бөленді, бірақ Чанъанға оралғанда, императордың серіктестеріне ұнамайтын Сонг оған ештеңе айтпады. Ян бұл туралы император Сюаньцзунға хабарласа, император Сюаньцзун Сунға одан да қатты таңғалады. Жаңа жылға таяу 717 жылы ол Яо мен оның әріптесі Юань Цзяньяоны канцлерлік лауазымдарынан алып тастады және оларды Сонг пен Су Тиньмен алмастырды. Сонг Хуанмен Цзянь (黃門監, емтихан бюросының басшысы, сол кезде ол Хуанмен Шенг (黃門省) деп аталды) және мемлекеттік қызмет істері министрі қызметін атқарушы болып тағайындалды. Император Сюаньцзун сонымен қатар Сунды Гуанпин герцогы етіп тағайындады. Сонг пен Су жақсы жұмыс істеді, Сонг басшылық рөлді, ал Су көмекші рөлді сомдады. Яо жағдайға сәйкес ережелерді өзгерткен адам ретінде ерекшеленсе, Сонг заңдарды қатаң және әділ ұстанғаны үшін белгілі болды, олардың стильдері әртүрлі болғанымен, екеуі де император Сюаньцзунның билігінің ұлы канцлерлері болып саналды. Сонг император Сюаньцзунның және үкімет қызметкерлерінің мінез-құлқын түзету үшін жиі ұсыныс жасағандығымен де танымал болды, осылайша император Сюаньцзун оны одан да көп құрметтеді. Бұл әрекеттерге мыналар кірді: 717 жылдың көктемінде император Сюаньцзун Луоянға бара жатқанда, жолдардың жақсы емес екенін көріп, ашуланды. Ол Хенан муниципалитетінің (яғни Луоян) әкімі мен маршрутты басқаратын лауазымды адамды тұтқындағысы келді. Сонгтың айтуынша, бұл жолдардың жөндеу жұмыстарына көп азаматтарды жұмылдыруды талап ететін еді. Император Сюаньцзун екеуін босатуға дайын еді, бірақ Сонг егер ол мұны дереу жасаса, лауазымды адамдар оған емес, Сонгқа риза болады деп көрсетті, сондықтан ол екеуіне тергеу орнына хабарласуға бұйрық беріп, содан кейін оларды сол жерде босатуды ұсынды. 717 жылдың күзінде Сонгтың ұсынысы бойынша император Сюаньцзун император Тайцзунның заманында болған әдет-ғұрыпты қалпына келтірді, яғни шенеуніктер императорлық жазбагерлер мен кеңесшілердің қатысуынсыз императормен жеке кездеспеуі керек еді, бұл ашықтықты ынталандыру үшін жасалды. 717 жылдың қысында император Сюаньцзун Сонг пен Судан өзінің ұл-қыздарына атаулар мен лауазымдардың тізімін беруді сұрады, бірақ жеке түрде ең артықшылықты атаулардың жиынтығын сұрады, бұл сүйікті ұлы үшін болды. Сонг пен Су бұл жағдайдың жақсылыққа ұқсамайтынын және осылай істеу жағдайды түзету болып көрінетінін көрсетті, сондықтан олар ерекше атаулары жоқ атаулардың жиынтығын ұсынды. Сонг Гуан префектурасының шенеуніктері оған ескерткіш орнатқанда, ол император Сюаньцзунға бұл әрекеттің құрмет көрсету емес, жалаң ғана жағымпаздық екенін хабарлады. Ол ескерткішті жоюды және осындай әрекеттерді болашақта тыйым салуды ұсынды, император Сюаньцзун келісті. Император Сюаньцзунның әкесі Ван Ренцзяо (王仁皎) қайтыс болғанда, Ван Ренцзяоның ұлы Ван Шоуи (王守一) Ван Ренцзяо үшін император Сюаньцзунның анасының әкесі Ду Сяочен (竇孝諶) ескерткішімен салыстырылатын мазар салуды сұрады, ал император Сюаньцзун бастапқыда келісті. Сонг пен Су Дудың мазарының тым ысырапты екенін және оны үлгі етпеу керектігін көрсетті. Император Сюаньцзун келісіп, Ван Ренцзяоның мазарының көлемін азайтты. Император Сюаньцзун Ван Жэньчэньге (王仁琛) – өзінің бұрынғы қызметкеріне және Ван Ренцзяоның туысына ерекше жоғарылату беруді қалағанда, Сонг бұл әділ емес жағдай екенін көрсетті, сонымен қатар Ван Жэньчэнь марапатқа лайық болуы мүмкін, бірақ ерекше жоғарылатуға емес. Сонг Юаньчао (宋元超), резервтегі шенеунік және Сонг Цзиннің әкесі Сонг Сюаньфудың туысы, өзінің байланысын азаматтық қызмет шенеуніктеріне ықпал ету үшін пайдалануға тырысқанда, Сонг Цзин оны анықтап, резервтегі шенеуніктер тізімінен шығарды. Ли Чэнцзи, сол кезде өз атын Ли Сяньға өзгерткен және император Сюаньцзунмен үлкен құрметке ие болған ағасы, өзінің туысы Сюэ Сысяньды (薛嗣先) шенеунік ретінде ұсынғанда, Сонг бұл да әділ емес жағдай екенін көрсетті және Сюэнің қызметін қайта қарауды ұсынды. Әдетте, аймақтық үкіметтер Чанъаньға жіберген байланыс офицерлері көптеген ақша мен қазынаны Чанъаньға алып келетін, содан кейін олар Чанъаньда шенеуніктер ретінде сақталды, бұл олардың ықпалды тұлғаларды парақорлыққа салуы мүмкін деген қабылдауды тудырды. Сонг ережелерді өзгертіп, мұндай байланыс офицерлері аймақтық үкіметтерге оралуы керек болды. Бірақ 720 жылға қарай Сонгтың қатаңдығы оның қызметтен алынуына әкелді. Сонг қайта-қайта шағымдануға негізсіз себептермен келген адамдарды императорлық цензорлармен ұстауға бұйрық берді, олар шағымдарын тоқтағанға дейін. Бұл көптеген адамдардың ашуын тудырды. Ол кезде құрғақшылық болды, сол кездегі халық сенімі бойынша, құрғақшылыққа Ханба (旱魃) деп аталатын рухтың пайда болуы ілесіп келеді. Бір күні император Сюаньцзун пьесаны тамашалап отырғанда, Ханба кейпіндегі актер: ...

Ескертпелер мен сілтемелер

Танның көне кітабы, 96-том. Танның жаңа кітабы, 124-том. Зичжи Тонгцзян, 207, 208, 209, 210, 211, 212, 213, 214-томдар.