Кіріспе

Тирта (, tīrtha) – индуизмдегі қасиетті саяхат орындарын білдіретін санскрит термині. Санскрит тілінде "өткел, арна" деген мағынаны білдіреді және кез келген қасиетті орынды, мәтінді немесе адамды көрсетеді. Бұл термин индуизм, буддизм және джайнизмдегі қасиетті жерлер мен қажылық орындарына қатысты қолданылады. Тиртамен байланысты саяхат немесе жол тирта йатра деп аталады, ал кейбір индуистік дәстүрлерде "қажылық жерін" білдіру үшін кшетра, гопита және махалая сияқты басқа да терминдер қолданылады.

Тирта

Тирта сөзбе-сөз "өткел", "қадам басу орыны" деген мағынаны білдіреді, яғни "өзгеріс немесе тоғысу" орны. Аксэл Майклс былай мәлімдейді: Тирта – индуизмдегі рухани ұғым, әсіресе "қасиетті саяхат орыны" ретінде, "бір-біріне тиісіп, тиіспейтін әлемдердің" қасиетті тоғысуы. Бұл сөз ежелгі және ортағасырлық индуистік мәтіндерде де кездеседі, қасиетті тұлғаны немесе бір өмірлік жағдайдан екіншісіне өтуге катализатор бола алатын қасиетті мәтінді білдіреді. Кнут А. Якобсеннің айтуынша, Тирта – индус үшін құтқару құндылығы бар кез келген нәрсе, оған таулар, ормандар, теңіз жағалауы, өзендер, көлдер сияқты қасиетті саяхат орындары, сондай-ақ ізгілік, амал, оқу немесе сана жағдайы кіреді. Тирта индуистік дәстүрлерде нақты физикалық қасиетті орын болуы мүмкін, немесе адамның "ақиқат, кешірім, мейірімділік, қарапайымдық сияқты" рухани санаға жететін медитациямен байланысты метафоралық ұғым болуы мүмкін. Антахкарана – сана қабаттарының деңгейлері, соның ішінде сана денесі. Тирта сөзі Ригведаның және басқа да Ведалардың ең көне қабатында, яғни Самхитада кездеседі. Ригведаның 1.169.6 және 4.29.3 сияқты гимндерінде мәтін "жол немесе бағдар" мағынасын білдіреді. Кейннің сөзіне сүйенсек, Ригведаның 8.47.11 сияқты басқа гимндерінде бұл термин "өзендегі өткел" дегенді білдіреді. Дегенмен, басқа жағдайларда Тирта кез келген қасиетті орынды, мысалы, теңіз жағасындағы жерді немесе құрбандық алаңын (Яджня) сыртқы ортамен байланыстыратын жерді көрсетеді. Кейінгі мәтіндерде Тирта сөзі кез келген жерді, аумақты немесе су кеңістігін білдіреді, онда жағдай немесе ұлы даналардың немесе гурулардың болуы оны ерекше еткен. Диана Л. Экк былай дейді: "Упанишадтардағы "өту" – бұл "рухани көшу және осы әлемнен Брахман әлеміне, Жоғарғыға, білімнің жарығымен нұрланған әлемге өту". Упанишадтардағы Тирта контекстінде ритуалдар емес, рухани білімге баса назар аударылады, және бұл тақырып индуистік эпостарда да кездеседі.

Қасиетті жерлер

Дхармашастралар мен Пураналарда қасиетті деп есептелетін нәрселерді сипаттау үшін көптеген анықтамалар келтірілген, олардың ішінде барлық таулар, Гималайлардың барлығы, барлық өзендер, көлдер, ришилердің (ақымдардың) тұратын жерлері, храмдар, мал төлдеу орындары, үлкен ормандар және барлық теңіздер бар. Бұл дәстүр Ригведаға дейін жетеді, онда Араньяни (үлкен орман) құдай ретінде еске алынады. Өзендер мен су көздеріне деген құрмет Ригведаның 10.75-ші әніндегі Нади Стути, яғни өзен жырламасынан бастау алады. Дхармашастраларда, мысалы, Манусмрити мен Яджнавалкья Смритиде қасиетті саяхат орындары кеңінен талданбаған, бірақ олар Махабхарата эпопеясы мен Пураналарда кездеседі. Көптеген Пураналар қасиетті орындар мен баруға арналған жерлерді сипаттайтын Тирта Махатмья туралы үлкен бөлімдерді және туристік нұсқауларды қамтиды, әсіресе Падма Пурана, Сканда Пурана, Ваю Пурана, Курма Пурана, Бхагава Пурана, Нарада Пурана, Деви Бхагава Пурана, Вамана Пурана, Линга Пурана, Брахма Пурана, Брахманда Пурана және Бхавишья Пурана. Ежелгі мәтіндерде Варанси (Бенарес, Каши), Рамешварам, Канчипурам, Дварка, Пури және Харидуар, сондай-ақ ірі өзендердің (сангам) кездесетін жерлер немесе теңізге құятын географиялық аймақтар ерекше қасиетті орындар ретінде айтылған. Үш жыл сайын Праяга (орта ғасырдың соңында Аллахабад деп аталған), Харидуар, Уджайн және Насик арасында өтетін Кумбамела қазіргі заманда да кеңінен танымал, онда ондаған миллион индуистер қатысады.

Себептері

Кейбір қажырлықтар (паломничестволар) Вратаның (серт) бір бөлігі болып табылады, оны индуистер түрлі себептермен орындайды. Ол ерекше оқиғаны, мысалы, баланың дүниеге келуін, немесе баланың алғашқы шашын кесу сияқты өмірлік кезеңді белгілеуі мүмкін, сондай-ақ аурудан айыққаннан кейін жасалады. Эктің айтуынша, бұл дұғалардың қабыл болуының нәтижесі де, немесе адамның дұғасы орындалған жағдайда берген сертінің орындалуы болуы мүмкін, мысалы, отбасы мүшесінің амандығы, кедейліктен немесе мұқтаждықтан құтылу, қиын жағдайды еңсеру сияқты. Кейбір индуистер үшін Тиртаның тағы бір себебі – марқұмның тілегін немесе естелігін құрметтеу. Бұл оның күлін орман, тау, өзен немесе теңізде таратуды қамтиды, бұл қайтыс болған адамның өсиетін орындау үшін жасалады. Кейбір индуистік мәтіндерде Тиртаға сапар беру жоғалтудың қайғысын жеңуге көмектеседі делінеді. Тиртаның тағы бір себебі – индуистердің саяхаттардың жаңартуға қабілеттілігіне, адамның ішкі жағдайын тазартуға және саяхатта рухани пайда бар деген сенімі, бұл Ведалық мәтіндерде де айтылған. Кейінгі индуистік мәтіндерде, Бхардваджтің сөзіне сүйенсек, бұл сапар медитация арқылы ішкі саяхаттан бастап, танымал храмдарға баруға немесе Ганг сияқты өзендерде шомылуға дейін жетеді. Тирта индуистік дәстүрде өкініш сезімін жеңу және қасақана жасалмаған қателіктер мен күнәлар үшін тәубе етудің ұсынылған тәсілдерінің бірі болып табылады. Тирта кезіндегі күш-жігер мен қажырлық Праяшчитта тұжырымдамасының бір бөлігі болып табылады, ол «жасаған, бірақ жасамайтын нәрсе» немесе «жасамаған, бірақ жасауы керек болған нәрсе» үшін «кәффарат, тәубе, құн төлеу» дегенді білдіреді. Вишну Дхармашастра қажылық арқылы тазартылатын күнәны анупатака (кішкентай күнә) деп атайды, ол басқа тәубелерді талап ететін махапатакадан (үлкен күнә) өзгеше. Кейннің сөзіне сәйкес, көптеген мәтіндер «тирта-ятра (қасиетті жерге саяхат) барлық әйелдер мен ерлер үшін күнәларды өтеудің кең таралған тәсілі болған».

Әдіс

Қажылық рәсімі туралы smṛti мәтіндерінде пікірталас болады, мысалы, қажылыққа барар алдында шашын қырқу керек пе, әлде tīrtha орнында ораза ұстау қажет пе деген сұрақтар туындайды. Саяхаттау жолы да кеңінен талқыланады, әсіресе Тирта жазалаудың бір бөлігі ретінде орындалғанда. Көпшілік қабылдаған пікірге сәйкес, ең үлкен аскетизм (праяшчитта) жаяу жүру арқылы немесе саяхаттың бір бөлігін жаяу жүру арқылы келгенімен, көлік құралын пайдалану қажылықты жасаудың басқа жолы болмаған жағдайда ғана қабылданды. Һинду жазбаларында ер адам қажылыққа бара жатқанда әйелімен бірге баруы керектігі айтылған. Дегенмен, кейбір smṛti мәтіндері үй шаруасының міндеттерін орындаудың қажылыққа барудан маңызды екенін атап көрсетеді, және тек ерекше жағдайларда немесе үш қарызын (ата-анасына, ұстазына және Ведаға) төлегеннен кейін ғана қажылыққа бару керек. Рагхунанданың "Праяшчитта таттва" еңбегінде жазалау іздеген адам Ганг өзеніне жеткенде 16 нәрседен бас тартуы керек, соның ішінде басқа tīrtha-ны мақтау, кез келген адамды ұру, жыныстық құмарлыққа берілу, сыйлықтарды қабылдау, киімдерін басқаларға сыйлық ретінде беру сияқты әрекеттерден бас тартуы керек.

Кшетра

Кейбір индуистік мәтіндерде қасиетті саяхат орны немесе жері кшетра (IAST: kṣētra, ) деп аталады, сөзбе-сөз алғанда кез келген "алаң, аумақ, жер учаскесі". Кшетра – қасиетті аумақ немесе теменді білдіреді. Кшетра сонымен қатар авеста тіліндегі Xšaθra "[Құнды] Билік" терминінің этимоны болып табылады, ол "қуат" семантикалық алаңын қамтиды және зороастризмнің Амеша Спенталарының бірін құрайтын құдайлық немесе өлмейтін жандаманың жеке аты болып табылады. Xšaθra немесе Шахревар зұлымдыққа қарсы жеңіс алып, осылайша бағындырылған аумақты аннексиялап, адал, бейбіт және қарапайым адамдарға ұсынды. Кшетра көбінесе белгілі бір жердегі тиртха орындарының (ғибадатханалар, өзен жағалаулары) жиынтығын білдіреді, мысалы, Варанаси, Хардвар, Сомнат, Матура Вриндаван, Айодхья, Пури және Канчипурам кшетра деп аталады. Кшетра ғибадатхана орналасқан немесе қасиетті, діни немесе дхармалық маңызы бар тұлға немесе оқиға болған жерді білдіруі мүмкін. Курукшетра – бұл "алаң" немесе "аумақ", онда Пандавалар мен Кауравалар Махабхаратаның Бхагавад Гита бөлімінде баяндалған діни соғыс жүргізді. Кшетра міндетті түрде алыс, тұрақты дамыған саяхат орны болуы керек емес, ол уақытша кеңістікті де білдіруі мүмкін, мысалы, тойға арналған алаң немесе құлшын үшін орнатылған мандала сияқты қасиетті орын. Янтралар мен мандалалар кейде кшетралар деп аталады. Буддизмде кшетраның екі аналогы бар: Таза Жер немесе буддакшетра және баспана ағашы. Вайшнав Пураналары Мокшаның қақпалары ретінде жеті орынды санайды: Айодхья, Матура, Майя, Каси, Канчи, Авантика (Уджайн), Пури және Дваравати. Толық тізімге Гуджараттағы Тиртха мен Ашрама, Одишадағы Вана мен Аранья, Уттархандағы Гири, Парвата және Сагара, Карнатакадағы Сарасвати, Бхарати және Пури кіреді.