7-ғасырдағы армян ғалымы Аниа Ширакаци

Кіріспе

7 ғасырдағы армян ғалымы Анания Ширакаци (Анания Ширакаци, ағылшынша: Ananias of Shirak) – 7 ғасырдағы армян полиматы және табиғат зерттеушісі, математика, астрономия, география, тарих және басқа да салаларды қамтитын еңбектердің авторы. Оның өмірі туралы оның өзінің жазбаларынан басқа көп мәлімет белгілі емес, бірақ ол Армениядағы нақты және табиғи ғылымдардың негізін қалаушы – алғашқы армян математигі, астрономы және космографы саналады. Армян эллинистік мектебінің өкілі және ортағасырлық Армениядағы санаулы дүниеуи ғалымдардың бірі Анания негізінен Трапезундта Тихиктан білім алған. Ол ғылым оқулықтарын және классикалық армян тіліндегі алғашқы географиялық еңбек – «Ашхархатсуйц» атты шығарманы жазды, онда Үлкен Армения, Парсы және Кавказ (Грузия және Кавказ Албаниясы) туралы толық мәліметтер келтірілген. Математика саласындағы жетістіктеріне төрт негізгі амалдың нәтижелерін қамтитын ең алғашқы белгілі кесте, ойын-сауық математикалық жұмбақтар мен есептер жинағы және армян тіліндегі математикалық есептердің алғашқы кітабы кіреді. Ол сонымен қатар армян әліпбиіне негізделген математикалық белгілеу жүйесін жасады, бірақ оны қолданған жалғыз автор ол болды.

Атауы

Оның есімі көбінесе Ширактық Анания (Ширак) деп ағылшын тіліне бейімделеді. Анания – бұл армян тіліндегі Анания есімінің грекше түрі, ал ол еврей тіліндегі Хананиядан (Hananiah) алынған. Оның есімінің екінші бөлігі оның тегін, Ширак аймағын көрсетеді, бірақ ол сондай-ақ тегі ретінде де қабылдануы мүмкін. Кейбір қолжазбаларда оны Ширакуни (Շիրակունի) және Ширакаванци (Շիրակաւանցի) деп атайды.

Өмірбаян

Анания Ширакаци 7-шы ғасырда өмір сүрген. Оның туған және қайтыс болған күндері нақты анықталмаған. Роберт Хьюсен 1968 жылы Ананияның 595 және 600 жылдар аралығында туылған деп есептелетінін атап өтті; екі ширек ғасырдан кейін ол шамамен 610 жылы туған және 685 жылы қайтыс болған деген қорытындыға келді. Агоп Джек Хачикян және авторлар тобы оның тууын 600-шы жылдардың басына жатқызады, бірақ 685 жылы қайтыс болғанымен келіседі. Джеймс Р. Расселл, Эдвард Г. Мэтьюз және Тео ван Линт 610–685 жылдарымен келіседі, ал Гринвуд шамамен 600–670 жылдарын ұсынады. Варданян оның өлімін 690-шы жылдардың басына жатқызады. Анания – автобиография жазған жалғыз классикалық армян ғалымы. Бұл қысқа мәтін, автобиографияға қарағанда "біраз өзімен-өзі мақтануға" және "академиялық тегінің мәлімдемесіне" жақын деп сипатталады. Бұл, мүмкін, оның "К’нникон" атты ғылыми еңбегінің кіріспесі ретінде жазылған. Ол Иоаннның ұлы болды және Ани/Анеанк (Անեանք) ауылында немесе Ширакаван (Yerazgavors) қаласында, Ширак кантонында, Орталық Арменияның Айрарат провинциясында дүниеге келді. Анеанк кейінірек Багратидтер армян астанасы болған Ани қаласымен байланысты болуы мүмкін. Анания, әдетте, ақсүйек отбасынан шыққан. Оның есімі кейде Ширакуни (Շիրակունի) деп жазылатындықтан, Хьюсен оның Ширак және Аршаруник ханзадаларының Камсаракан немесе Аршаруни әулеттеріне жататын болғанын айтады. Гринвуд Ананияның Камсаракан әулетіне қызмет еткен Ширактың кіші ақсүйектерінен шыққан болуы ықтимал деп санайды. Брутиан оның әкесін "армянның кіші дворяны" деп сипаттайды. Варданян оның Камсаракан отбасынан шыққан немесе олар оның қамқорлары болған деп есептейді. Ананияның дәстүр бойынша Анаванк’ ауылына жерленгені айтылады; алайда, бұл дәстүр ауылдың атынан туындаған болуы мүмкін.

Білім

Анания бастапқы білімін жергілікті армян мектептерінде, мүмкін Дпреванк монастырында алған, онда ол қасиетті мәтіндерді және ертедегі армян авторларын оқыған. Арменияда мұғалімдер мен кітаптардың жетіспеуіне байланысты, ол математиканы оқу үшін Византия империясына сапар шешуге шешім қабылдады. Алдымен Теодосиопольге, содан кейін Византияның бақылауындағы Төртінші Армения провинциясына (вероятно, Мартиропольге) барды, онда ол алты ай бойы математик Христосатурдан дәріс алды. Содан кейін жақсы ұстаз іздеп, Трапезундтағы Әйгілі Евгений монастырында (немесе мартирийде) тұратын Тихик туралы естіді. Редгейт осы оқиғаны 620-шы жылдарға жатқызды. Гринвуд басқа жерде есімдері жоқ Тихик, шын мәнінде Александриялық Стефан болуы мүмкін деген болжам жасады. Анания өзінің өмірбаянының маңызды бөлігін Тихикқа (шамамен 560 жылы туған) арнады, ол 620 немесе 630 жылдары онымен сегіз жыл бірге болды. Тихик Арменияда Византия армиясында қызмет еткен кезде армян тілін және әдебиетін үйренген. Персиялықтардан жарақат алғаннан кейін ол әскери қызметтен кетіп, кейін Александрия, Рим және Константинопольде білім алды. Кейін Тихик туған Трапезундына оралып, шамамен 615 жылы мектеп ашты. Тихик Константинопольден (император сарайынан да) көптеген студенттерге сабақ берді және Византия патшалары арасында танымал болды. Ол Ананияға ерекше назар аударып, Анания айтқандай, математиканың "толыққанды білімін" үйретті. Тихиктің мол кітапханасында Анания "ашық және жасырын" барлық нәрсені тапты, соның ішінде қасиетті және рухани емес грек авторларының еңбектерін, ғылым, медицина, жылнама және тарих бойынша кітаптарды. Рассел оның кітапханасында пифагорлық және алхимиялық кітаптар да болуы мүмкін деп сенді. Анания Тихиктің "Арменияға ғылымды әкелу үшін Құдай белгілеген" адам деп есептеді.

Білім беруші және ғалым

Анания Арменияға оралғаннан кейін мектеп ашты. Арменияда квадривиумды бірінші болып оқытқан бұл мектеп оның туған жері Ширакта болған деп есептеледі. Ол оқушыларының жалқаулығына және негізгі білім алған соң кете берулеріне көңілі қалды. Анания армян халқының математикаға деген қызығушылығының нашарлығына шағымданып, "олар оқуды да, білімді де жақсы көрмейді" деп жазды. Николас Адонц армянның табиғи зерттеуге құштарлығын жоққа шығаруды "мүлдем жала жапсақ болмаса, әрі кеткенде асыра сілтеу" деп санады. 12 ғасырдың шежірешісі Самуил Ани Ширакасидің бес шәкіртінің есімдерін тізімдеген, олар басқаша белгілі емес. Анания мұғалімдік қызметінен тапқан ақшаға бірнеше сала бойынша зерттеулерін қаржыландырды.

Дінмен қарым-қатынасы

Томсонның айтуынша, Анания "алғашқы Арменияда сирек кездесетін" лайықты ғалым болған. Хьюсен оны Григор Магистростан басқа классикалық армян жазушысы деп атап, армян шіркеуімен тығыз байланыста болғанын айтты. Малахия Орманиан оны лайықты жазушылардың қатарына жатқызған жоқ. Хачикян және т.б. Ананияны "Исламды жақсы білетін, шын ниетті христиан" деп сипаттап, "ғылым мен Киелі Жазбаларды үйлестіруге тырысқан" десті. Кейінгі жылдары Анания армян шіркеуінің монахы болған болуы мүмкін. Бұл оның діни сөздері мен шіркеу мерекелерін анықтау әрекеттеріне негізделген. Джон А. К. Греппин Ананияның ешқандай діни орденге кіргеніне күмән келтіреді. Бірнеше ғалым оны Косма Индикоплойстке ұқсас шіркеу идеологы деп санайды, оны Анания тікелей сынаған болатын. Хьюсен Ананияның "кейбір революциялық идеяларының" оның өлімінен кейін армян шіркеуімен басып тасталғанын атап өтті. Греппиннің пікірінше, көбінесе дүниелік жазушы болған Анания "жаман діни беделге" ие болған. С. Питер Коу Ашот Г. Абрамянның "Орта ғасырларда оның аты шіркеу мақұлдамауына байланысты цензураланған" деген гипотезасымен келіспейді, және бұл " салыстырмалы түрде төзімді армян және басқа шығыс шіркеулеріне қарағанда совет тәжірибесіне көбірек сай келеді" деп мәлімдеді. Совет тарихшылары оны Армениядағы дінсіз және дін қызметкерлеріне қарсы ойдың негізін қалаушы ретінде көрсетті, ол екі шындық теориясын дамытқан. Вазген Чалоян оны "армян ғылымының феодалдық кезеңінің прогрессивті өкілі" деп атады. Геворг Хрлопиан тіпті Ананияның армян шіркеуінің жауы болғанын және оның қараңғылыққа қарсы күрескенін айтты. Хьюсен бұл көзқарасқа қарсы шығып, оның "өз бетінше ойлайтын адам" болғанын ұсынды.

Философия

Ананияны қазіргі ғалымдар эллинизациялық мектептің өкілі деп санайды, себебі оның көптеген еңбектері классикалық грек деректеріне негізделген. Ол "грек тілінде сөйлейтін мектептерден ғылыми ұғымдар мен олардың қолданылу мысалдары" Арменияға әкелген алғашқы армян ғалымы болды. Ол грек әдебиетін жақсы білген, және оның еңбектерінде грек синтаксисінің ықпалы айқын байқалады. Анания сонымен қатар туған армян және иран мәдени дәстүрлерін де жақсы білген; оның бірнеше еңбектері кеш сәсани Ираны туралы маңызды мәліметтер береді. Джеймс Р. Расселл оны "табиғат құбылыстарын түсіндіру үшін көбінесе мифологияға жүгінбейтін" алхимик және пифагорейші деп сипаттайды. Анания тәжірибе, байқау, рационалды практика және теорияның маңыздылығын қабылдады, сонымен қатар 5-ғасырдың неоплатоник философы Давид Ангахт (Жеңілмейтін) мен грек философтары Талес Милетский, Гиппократ, Демокрит, Платон, Аристотель, Цитийлік Зенон, Эпикур, Птолемей, Александриялық Папп және Косма Индикоплосттың идеяларына ықпал етті. Аристотельдің «Аспан туралы» еңбегі Ананияның ойлау жүйесіне елеулі әсер етті. Геворг Хрлопианның сөзіне сәйкес, Ананияға Егишенің «Жаратылыстың түсіндірмесі», Аристотельдің «Категорияларға қатысты түсіндірме» анонимді еңбегі және армян ойлауында неоплатонизмді орнатушы Давид Ангахттың еңбектері зор ықпал еткен. Анания Александриялық Филонды алғаш рет цитаталаған армян ғалымы болды. Анания 11-ғасырда Григор Магистрос Пахлавуниге дейін христиан Армениясындағы соңғы белгілі ғалым болды. Ол табиғатты зерттеуде рационализмді жақтады және ырым-жырымдар мен астрологияны «ақымақтардың сөздері» деп сынады. Ол барлық материяның төрт элементтен – от, ауа, су және жерден – тұратын классикалық төрт элемент теориясын қабылдады. Ол Құдай осы элементтерді тікелей жаратса да, «нәрселердің табиғи даму барысына» араласпайды деп сенді. Ол жаратылыстың жаратылуы, болуы және жойылуы осы элементтердің бірігуі арқылы, Құдайдың араласуынсыз жүзеге асырылады деп мәлімдеді. Тірі және өлі материя төрт элементтің синтезінен пайда болды. Анания Жердің дөңгелек екенін мойындап, оны «ішінде шар тәрізді сары ақуыз (глобус) бар, ақ түсті қабатпен (атмосфера) қоршалған және қатты қабықпен (аспан) жабылған жұмыртқаға ұқсас» деп сипаттады. Ол күн және ай тұтылуын, Ай фазаларын және Құс жолының құрылымын дәл түсіндіріп, соңғысын «жай ғана жарқырамайтын тығыз жұлдыздардың жиынтығы» деп сипаттады. Анания сонымен қатар толқындардың пайда болуын Айдың әсерімен байланыстырды. Ол ең жоғарғы сфераны жарық пен жылудың көзі (күн арқылы) – эфир (арпи) деп сипаттады.

Anania is considered by modern scholars to be a representative of the Hellenizing School since many of his works were based on classical Greek sources. He was the first Armenian scholar to have "imported a set of scientific notions, and examples of their applications, from the Greek speaking schools" into Armenia. He was well versed in Greek literature, and the influence of Greek syntax is evident in his works. Anania was also knowledgeable about native Armenian and Iranian cultural traditions; several of his works provide important information on late Sassanian Iran. James R. Russell describes him as an alchemist and a Pythagorean who "does not usually rely on mythology to explain natural phenomena." Anania accepted the importance of experience, observation, rational practice and theory, and was influenced by the ideas of the 5th century Neoplatonist philosopher Davit Anhaght (the Invincible), and Greek philosophers Thales of Miletus, Hippocrates, Democritus, Plato, Aristotle, Zeno of Citium, Epicurus, Ptolemy, Pappus of Alexandria, and Cosmas Indicopleustes. Aristotle's On the Heavens had a significant influence on Anania's thought. According to Gevorg Khrlopian, Anania was heavily influenced by Yeghishe's An Interpretation of Creation, the anonymous Interpretation of the Categories of Aristotle, and the works of Davit Anhaght, who had established Neoplatonism in Armenian thought. Anania was also the first Armenian scholar to quote Philo of Alexandria. Anania was the last known lay scholar in Christian Armenia until Grigor Magistros Pahlavuni in the 11th century. He advocated rationalism in studying nature and attacked superstitious beliefs and astrology as the "babblings of the foolish." He adopted the classical theory of four elements, which considered all matter to be composed of four elements: fire, air, water, and earth. He believed that while God directly created these elements, He did not interfere with the "natural course of the development of things." He asserted that the creation, existence, and decay of natural bodies and phenomena occurred through the union of these elements—without the interference of God. Both living and non living matter came into existence from a synthesis of the four elements. Anania accepted that the Earth is round, describing it as "like an egg with a spherical yolk (the globe) surrounded by a layer of white (the atmosphere) and covered with a hard shell (the sky)." He accurately explained solar and lunar eclipses, the phases of the Moon, and the structure of the Milky Way, describing the latter as a "mass of dense but faintly luminous stars." Anania also correctly attributed tides to the influence of the Moon. He described the topmost sphere as the aether (arp’i), the source of light and heat (through the Sun).

Шығармалары

Анания – полимат және табиғат зерттеушісі болған. Ананияға қатысты әртүрлі салалар бойынша 40-қа жуық еңбек жатқызылған, бірақ олардың жартысы ғана қолға жеткен. Олардың ішінде математика, астрономия, космология, география, хронология және метеорология салаларындағы зерттеулер мен аудармалар бар. Оның көптеген еңбектері шамамен 666 жылы аяқталған К’нниконның (Քննիկոն, "каноннан", грекше: Kanonikon) құрамына кірген деп саналады және ортағасырлық Арменияда стандартты ғылым оқулығы ретінде қолданылған. Арташес Матевосян оны армянның алғашқы секулярлық ғылым оқулығы деп атаса, Валентина Кальцолари оны "монументалды энциклопедиялық еңбек" деп сипаттады. Гринвуд К’нниконды "ұдайы өзгеріп отыратын жинақ" деп атады, оның мазмұны уақыт өте келе әртүрлі оқытушылар мен сарапшылардың қызығушылықтары мен мүмкіндіктерін көрсетеді. Қазіргі ғалымдар Ананияның жазу стилін қысқа, қарапайым және мағыналы деп бағалап, оның оқырман назарын ауыратынын және ойын түсіндіру үшін мысалдар келтіретінін айтады.

Математикалық

Анания негізінен математикаға берілді, оны "барлық білімнің анасы" деп санады. Оның математикалық кітаптары Арменияда оқулықтар ретінде қолданылды. Ананияның математикалық еңбектерінің ең маңыздысы – арифметика кітабы (Хамарогут’иун, Համարողութիւն; немесе Т’вабанут’иун, Թւաբանութիւն), төрт негізгі амал бойынша кестелердің толық жинағы. Бұл – өз түріндегі ең ерте сақталған жұмыс. Амалдардың шегі 80 миллионға дейін жетеді, бұл ең жоғары сан. Теориялық бөлігі жоғалған болуы мүмкін деп есептеледі. «Проблемалар мен шешімдер» (басқаша аудармада «Сұрақтар мен жауаптар») – 24 арифметикалық есеп пен олардың шешімдерінен тұратын жинақ, ол бөлшектерді қолдануға негізделген; бұл әрмен тіліндегі ең алғашқы жұмыс. Оның көптеген есептері нақты өмірдегі жағдайларға сілтеме жасайды: алтауы Ширак әулетімен, Камсаракандармен және кем дегенде үші Иранмен байланысты. Гринвуд бұл есептерді «жетінші ғасыр тарихының құндылығы толыққанды бағаланбаған бай көзі» деп атайды. Үшінші еңбек, арифметика кітабының қосымшасы болуы мүмкін, «Xraxč̣anakank’» (Խրախճանականք) деп аталады, сөзбе-сөз аударғанда – «мерекелік шараларға арналған нәрселер». Ол ағылшын тіліне «Математикалық ойын-сауық», «Арифметикамен көңіл көтеру» немесе «Көңілді есептер» деп аударылған. Сондай-ақ, онда «әлеуметтік жиындарда математикалық ойын-сауық үшін арналған» 24 есеп бар. Мэтьюс бұл өз түріндегі ең ерте мәтін болуы мүмкін деп санайды.

Сандық жазу

Анания математикалық еңбектері үшін әрмен әліпбиінің 12 әрпіне негізделген бірегей сандық белгілеу жүйесін жасады. Бірліктер үшін ол әрмен жазуының алғашқы тоғыз әрпін (Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Ը, Թ) стандартты дәстүрлі әрмен сандық жүйесіне ұқсас қолданды. 10, 100 және 1000 сандарын білдіретін әріптер дәстүрлі әрмен жүйесіндегідей (Ժ, Ճ, Ռ) болды, бірақ 10 000-ға дейінгі барлық басқа сандар осы 12 әріпті пайдалана отырып жазылды. Мысалы, 50 саны стандартты жүйедегідей Ծ емес, ԵԺ (5×10) деп жазылды. Осылайша, бұл белгілеу жүйесі шифрланған қосымша стандартты жүйеге қарама-қарсы, көбейту-қосымша болып табылады және 10 000-нан кіші сандарды жазу үшін 36 орнына 12 әріпті білуді қажет етеді. Одан үлкен сандарды тек 2 немесе 3 белгіден тұратын көбейту комбинациясын қолдана отырып, бірақ барлық 36 әріпті пайдалана отырып жазуға болады. Стивен Кристомалис бұл жүйені Анания жасаған деп санайды, өйткені ол тек оның еңбектерінде ғана кездеседі және грек, сирия, еврей немесе басқа алфавиттік сандық жүйелерде табылмайды. Аллен Шоу бұл әрмен сандарының үлкен сандарды көрсету үшін арнайы жасалған түрі екенін айтады. Басқа ешбір автор оны қолданған жоқ.

Астрономиялық

Ананияның ең маңызды еңбектерінің бірі – «Космология» (Տիեզերագիտութիւն, Tiezeragitutiun). Абрамянның нұсқасы он тараудан тұрады, ал кіріспесі «Уәде орындалуында» деп аталады, бұл демек, жұмыстың қолдаушысы болған. Онда күн, ай, аспан шарлары, жұлдыз шоқтары, Құс жолы және ауа райының өзгеруі сипатталады. «Космологияның» бөлімдерін жазу үшін Киелі кітап (көбінесе Ескі өсиет пен Псалмдар) және шіркеу әулиелерінің еңбектері пайдаланылған. Анания Кесариялық Василийдің, Григорий Ағартушының және Амфиолок (вероятно, Икониялық) еңбектеріне сілтеме жасайды. «Бұлттар туралы» (кейде «Аспан туралы» немесе «Аспан жөнінде») аталатын жұмыстың бірнеше тарауы Василийдің «Гексамерон» еңбегіне негізделген. Анания астрономия, физика немесе метеорология салаларындағы классикалық грек көзқарастарын да қайталайды. Памбакиан «Космологияның» маңыздылығы туралы былай жазды:

Ананияның тағы бір астрономиялық еңбегі – «Айдың қозғалысының кестелері» (Խորանք ընթացիք լուսոյ, Xorank’ ënt’ac’ik’ lusoy), афиналық Метонның еңбектері мен оның жеке бақылауларына негізделген.

Мәңгілік күнтізбе

667 жылы Анания Акори католикосы Анастас I (661/2–667 жылдары қызмет еткен) армен шіркеуінің орталық орны – Двинге армен шіркеуінің жылжымалы және жылжымайтын мерекелерінің бекітілген күнтізбесін құру үшін шақырды. Нәтижесінде 532 жылдық циклге негізделген мәңгілік күнтізбе пайда болды (ՇԼԲ բոլորակ), ол Күн циклі мен Ай циклін біріктіреді, себебі олар 532 жыл сайын бір-бірімен сәйкес келеді. Оны алғаш рет 457 жылы Аквитаниялық Викторий ұсынды және Александрия шіркеуі қабылдады. Ананияның күнтізбесі армен шіркеуімен ешқашан қолданылмады; Хованнес Драсканакертси Анастастың өлімі шіркеу кеңесіне оны бекітуге кедергі келтірді деп санайды.

Географиялық

Ашхархатсуиттер (классикалық армян: Աշխարհացոյց, Ašxarhac’oyc’, әд. "дүниеді көрсету") – 610-636 жылдар аралығында жазылған деп саналатын, анонимді түрде жарияланған әлем картасы. Онда карта суреттелмеген, бірақ "армян жерлерінің ең толық сақталған егжей-тегжейлі сипаттамасы" бар. Элизабет Редгейттің сөзіне сәйкес, ол "шамасы, 636 жылдан бұрын жазылған". Авторлығы қазіргі кезде даулы; бұрын Мовсес Хоренациге жатқызылған, ал қазір көптеген ғалымдар оны Ананияға есептейді. Хьюсен оны "армян ежелгілігінен бізге жеткен ең құнды еңбектердің бірі" деп атайды. Армян географиясы – оның тағы бір атауы – Үлкен Армения, Кавказ (Грузия және Кавказ Албаниясы) және Сасанидтер империясының тарихы мен географиясын зерттеу үшін ерекше маңызды. Аймақтар арабтардың шапқындары мен жаулауларынан бұрын сипатталған. Армения туралы мәліметтер басқа тарихи көздерде кездеспейді, себебі ол 13 ғасырға дейінгі жалғыз белгілі армян географиялық еңбегі. Коу оны "Арменияда 17 ғасырда заманауи картография енгенге дейін осындай жалғыз еңбек" деп сипаттаған. Ашхархатсуиттер ұзақ және қысқа нұсқаларында сақталған. Ғалымдардың пікірінше, ұзақ нұсқасы түпнұсқасы болып табылады. Еуропа, Солтүстік Африка және Азияны (Испаниядан Қытайға дейінгі барлық белгілі әлемді) сипаттау үшін ол негізінен грек көздерін пайдаланады, атап айтқанда, Александриялық Паппустың (4 ғасыр) қазір жоғалған географиясын, ол өз кезегінде Птолемейдің (2 ғасыр) географиясына негізделген. Хьюсеннің айтуынша, бұл "Ренессансқа дейін жазылған ежелгі географиялық білімге негізделген соңғы еңбек". Эдмонд Шюц оны "ортағасырлық ғылымның көрнекті еңбегі, Птолемейден кейінгі кезеңнің бай мұрасы" деп атады. Бұл 1668 жылы Воскан Ереванци басып шығарған алғашқы армяндық дүниежүзілік еңбектердің бірі болды. Ол төрт тілге аударылды: ағылшын, латын (екеуі де 1736), француз (1819) және орыс (1877). 1877 жылы Керовбе Патканян оны ең мүмкін автор ретінде Ананияға жатқызды. Ананияның тағы бір географиялық еңбегі – "Жолдар жинағы" (Մղոնաչափք, Mghonach’ap’k’) Ашхархатсуиттердің бір бөлігі болуы мүмкін. Ол Арменияның сол кездегі астанасы Двиннен әртүрлі бағыттағы ірі елді мекендерге дейінгі алты маршрутты ұсынады, қашықтықтар міль (մղոն, mghon) бірлігімен көрсетілген, бұл біржарық араб миліне тең, деп Хакоб Манандян мәлімдейді.

The Ashkharhatsuyts (Classical Armenian: Աշխարհացոյց, Ašxarhac’oyc’, lit. "showing the world") is an anonymously published world map, believed to have been written sometime between 610 and 636. It lacks a drawn map, but contains "earliest surviving detailed description of Armenian lands." According to Elizabeth Redgate, it was written "probably shortly before AD 636". Its authorship has been disputed in the modern period; formerly believed to have been the work of Movses Khorenatsi, most scholars now attribute it to Anania. Hewsen calls it "one of the most valuable works to come down to us from Armenian antiquity." The Armenian Geography—as it is alternatively known—has been especially important for research into the history and geography of Greater Armenia, the Caucasus (Georgia and Caucasian Albania) and the Sasanian Empire, which are all described in detail. The territories are described before the Arab invasions and conquests. The information on Armenia is not found elsewhere in historical sources, as it is the only known Armenian geographical work prior to the 13th century. Cowe described it as "the only one of its kind in Armenia until the introduction of modern cartography in the seventeenth century." The Ashkharhatsuyts has survived in long and short recensions. According to the scholarly consensus, the long recension was the original. For the description of Europe, North Africa and Asia (all the known world from Spain to China), it largely uses Greek sources, namely the now lost geography of Pappus of Alexandria (4th century), which in turn, is based on the Geography of Ptolemy (2nd century). According to Hewsen, it is the "last work based on ancient geographical knowledge written before the Renaissance." Edmond Schütz called it an "outstanding work of medieval sciences, a rich post Ptolemaid heredity." It was one of the earliest secular Armenian works to be published (in 1668 by Voskan Yerevantsi). It has been translated into four languages: English, Latin (both 1736), French (1819), and Russian (1877). In 1877, Kerovbe Patkanian first attributed it to Anania as the most probable author. Another geographical work of Anania, The Itinerary (Մղոնաչափք, Mghonach’ap’k’), may have been a part of the Ashkharhatsuyts. It presents six routes from Dvin, Armenia's capital at that time, to the major settlements in different directions, with distances in miles (մղոն, mghon), referring to the Arabic mile of , according to Hakob Manandian.

Хронологиясы

Ананияның маңызды хронологиялық еңбегі – "Хроника" – маңызды оқиғаларды орын алған кезегімен тізімдейді. 686 және 690 жылдар аралығында жазылған, ол екі бөлімнен тұрады: Александриялық Аннианның жоғалған еңбектері мен Евсевийдің "Хронографиясынан" жоғалған Рим императорлары тізбегін пайдаланған жалпыға ортақ хроника, және алты экуменикалық кеңесті қамтитын миафизит көзқарасынан жазылған шіркеу тарихы. Тағы бір хронологиялық еңбек, "Календарь (Томар)" деп белгілі, 15 халықтың – армян, еврей, араб, македониялық, римдік, сириялық, грек, мысырлық, эфиопиялық, афиналық, вифаниялық, капдокиялық, грузин, кавказ албаниялық және парсы – күнтізбелері туралы мәтіндер мен кестелерді қамтиды. Армян, римдік, еврей, сириялық, грек және мысырлықтардың күнтізбелері мәтіндермен толықталған, ал басқа халықтардың күнтізбелерінде тек айлардың аттары мен ұзақтығы көрсетілген.

Басқа

Анания салмақ пен өлшем туралы бірнеше кітап жазды. Ол гректер, яһудилер және сириялықтар қолданған салмақ жүйесін көрсету үшін Саламис қалалық Эпифанийдің еңбегін кеңінен пайдаланды, сондай-ақ армяндар мен парсылар туралы өз білімін және басқа да дереккөздерді қолданды. Анания бағалы тастар, музыка және әлемдегі белгілі тілдер туралы бірнеше еңбек жазды. Ананияның Рождество/Епифания және Пасха туралы сөздері осы екі мерекенің күндеріне арналған талқылаулар. Біріншісінде ол Смирналық Поликарпқа жатқызатын, қазір жоғалған еңбекті пайдаланады және армяндардың Рождество мен Епифанияны бір күні тойлауы, христиан әлемінің басқа жерлеріндегідей оларды бөлек тойлаудан гөрі, мерекелердің мағынасына сәйкес келетінін айтады.

Дәстүрлер мен аңыздар

Анания өсімдіктермен емдеу туралы да жазған, бірақ оның медициналық жазбаларының ешқайсысы бізге жеткен жоқ. Оған дәстүрлі түрде хамаспиур (համասփիւռ) деп аталатын керемет гүлді ашқандық есептеледі. 16 ғасырға жататын бір қолжазбада оның емдік қасиеттері туралы айтылған. Қазіргі ғалымдар оны Silene latifolia (ақ шамғұл) деп анықтады. Ол Дзогакертте (қазіргі Ташбурун, Ығдыр, Түркия) осы өсімдікті тауып, медициналық мақсатта қолданған. Расселл "Орта ғасырлардағы ең маңызды армян сиқырлы мәтіні" деп сипаттаған "Алты мың кітабының" (Vec hazareak) авторлығы дәстүрлі түрде Ананияға жатқызылады. Кейінгі аңыз бойынша ол Венеция короліне алхимияны үйреткен.

Орта ғасырлардағы ықпал

Анания Арменияда толық ғылымдардың негізін қалады және одан кейін келген көптеген армян ғалымдарына зор ықпал етті. Хованнес Имастасер (Саркаваг) және басқа ортағасырлық ғалымдар Ананияның еңбектерін кеңінен сілтеме жасай және пайдаланды. 1037 жылғы хатта Пахлавуни әулетінен шыққан ғалым Григор Магистрос католикос Петрос Гетадарцтан Ананияның ғасырлар бойы католикосатта сақталған «К’нникон» қолжазбаларын сұрады. Григор оларды Санахин монастырындағы мектебінде оқулық ретінде пайдаланды. Анания 9-ғасырлық философ Лео Математик және 14-ғасырлық математик және грамматик Николай Артабасдос Рабдас сияқты Византия армян ғалымдарына да әсер еткен болуы мүмкін.

Қазіргі кезде қайта пайда болуы

Баспа дәуірінде Ананияға жасалған алғашқы сілтемелер 1742 жылы Пахтасар Дпир еңбектерінде кездеседі, бірақ Анания мен оның шығармалары ғылыми зерттеу нысанына айналған 19 ғасырдың екінші жартысынан басталады. 1877 жылы Керовбе Патканян Санкт-Петербург университетінде Ананияның еңбектерінің жинағын түпнұсқа классикалық армян тілінде жариялады. "Әртүрлі зерттеулер" (Մնացորդք բանից, Mnats’ordk’ banits’) деген атпен шыққан бұл жинақ оның еңбектерінің алғашқы басылымы болды. Галуст Тер Мкртчян 1896 жылы Ананияның бірнеше еңбегін жариялады. Ресей Ғылым академиясы 1918 жылы Иосиф Орбелидің Ананияның "Проблемалар мен шешімдері" атты еңбегінің орыс тіліне аудармасын жариялады. Оның шығармаларын жүйелі зерттеу және жариялау Кеңес кезеңінде басталды. 1930 жылдары Матенадаранда зерттеу жұмыстарын бастаған Ашот Г. Абрамян 1939 жылы Ананияның арифметикалық мәтіндерінің бірін жариялады, ал 1944 жылы Ананияның еңбектерінің толық жинағы жарық көрді. Абрамянның жұмысы кең қолдау тапқан жоқ. Бір сыншы 1944 жылғы жинақты сынап, даулы еңбектерді Ананияға жатқызғанына қарсылық білдірді. Абрамян мен Гарегин Петросян 1979 жылы жаңартылған басылымын шығарды. Бірақ сын-пікірлер тоқтаған жоқ: Вараг Аракелиан классикалық армян тілінен жасалған аудармалардағы қателерді атап көрсетіп, оның еңбектерін қайта аудару қажеттігін айтты. Тағы бір кеңестік ғалым, Сурен Т. Еремиан, "География" еңбегін зерттеді. Ол Ананияның авторлығын қатты қорғап, 1963 жылы зерттеулерін жариялады. Ананияның еңбегін еуропа тіліне алғаш рет аударған британдық шығыстанушы Фредерик Корнуоллис Конибир 1896 жылы "Рождество туралы" және 1897 жылы "Жұмыр жиек және Ананияның өмірбаяны" еңбектерін ағылшын тіліне аударды. Лемерлдің сөзіне сүйенсек, Конибир Ананияның өмірбаянын орыс тіліндегі аудармадан жасаған, және онда көптеген қателер бар. 1960 жылдары Батыста Ананияның еңбектеріне қызығушылық қайта оянды. 1964 жылы Haïg Berbérian оның өмірбаянының француз тіліне аудармасын жариялады. Роберт Хьюсен 1968 жылы Ананияның өмірі мен ғылымы туралы кіріспе мақала жазды. Хьюсен 2001 жылы жарық көрген "Армения: Тарихи атлас" кітабын Ананияға арнады, оны "Арменияның алғашқы ғалымы" деп атады.

In the printed age, passing references to Anania were made as early as 1742 by Paghtasar Dpir, but it was not until the latter half of the 19th century that Anania and his work became a subject of scholarly study. In 1877 Kerovbe Patkanian published a collection of Anania's works in the original classical Armenian at St Petersburg University. Titled Sundry Studies (Մնացորդք բանից, Mnats’ordk’ banits’), it is the first ever print publication of his works. Galust Ter Mkrtchian published a number of Anania's works in 1896. The Russian Academy of Sciences published Joseph Orbeli's Russian translation of Anania's Problems and Solutions in 1918. Systematic study and publication of his works began in the Soviet period. Ashot G. Abrahamian, who began his research at the Matenadaran in the 1930s, first published one of Anania's arithmetical texts in 1939, followed by a complete compilation of Anania's work in 1944. Abrahamian's work was not received with universal acclaim. One critic objected to his 1944 compilation for attributing disputed works to Anania. Abrahamian and Garegin Petrosian published an updated edition in 1979. Some criticism persisted: Varag Arakelian noted a number of errors in translations from classical Armenian and concluded that a new translation of his works was needed. Another Soviet scholar, Suren T. Eremian, studied the Geography. He insisted on Anania's authorship and published his research in 1963. The first translation of Anania's work into a European language was done by the British Orientalist Frederick Cornwallis Conybeare, who translated into English Anania's On Christmas, in 1896, and On Easter and Anania's autobiography, in 1897. Lemerle noted that Conybeare translated Anania's autobiography from a Russian translation, and it contains numerous serious errors. Renewed interest in Anania's work emerged in the West in the 1960s. A French translation of his autobiography appeared in 1964 by Haïg Berbérian. Robert H. Hewsen authored an introductory article on Anania's life and scholarship in 1968. Hewsen dedicated his 2001 book Armenia: A Historical Atlas to Anania, whom he called "Armenia's First Scientist."

Қазіргі заманғы бағалау

Қазіргі ғалымдар Ананияны "Армениядағы дәл ғылымдардың әкесі" деп есептейді. Қазіргі тарихшылар оны ортағасырлық Арменияның және, мүмкін, барлық армян тарихының, 20-ғасырлық астрофизик Виктор Амбарцумянға дейінгі ең ұлы ғалымы деп санайды. Ол елдегі табиғаттану ғылымдарының негізін қалаушы ретінде кеңінен танылған. Ол математиканы және космография, хронология сияқты бірнеше ғылыми пәндерді зерттеген алғашқы классикалық армян ғалымы болды. Николас Адонц Ананияның "армян білімінде Лео [математик] византиялық білімде болғандай мәртебеге ие болғанын" айтты. Ол армян халқы арасында ғылымның тұқымын алғаш рет сепкен адам болды. Хачикян және авторлар тобы "Армян әдебиетінің мұрасы" еңбегінде былай деп жазды:

Кеңес Одағында Ананияны өз халықтарының арасындағы ең алғашқы астроном деп санап, оны Исламның Алтын ғасырындағы ғалымдар Әл-Хорезми, әл-Бируни, Омар Хайям, Насыр әд-Дин әт-Туси және Улуғбекпен бірге тізімдеген. Гринвуд Анания мен оның еңбектерін зерттеудің "20-ғасырдың саяси сенімдерімен сәйкес келіп, ортағасырлық теология немесе Библияны түсіндіру туралы еңбектерде болмаған академиялық зерттеулер үшін қолайлы тақырыпты ұсынғанын" айтады. Анания алыс армян тарихынан шыққан ұлттық батыр ретінде бейнеленді, өткен мен қазіргі ұлттық сананы байланыстырып, нығайтатын тұлғаға айналды.

Құрметтеулер

Ерванд Кочар 1952 жылы Ананияның гипстен жасалған мүсінін, ал Ара Саркисян 1957 жылы оның плакетін жасады. Анания – 1960 жылдары Еревандағы Армения қолжазбалары институты-мұражайының алдында орнатылған алты ортағасырлық ғалымның бірі болды. Григор Бадалянның базальттан жасаған мүсіні 1963 жылы орнатылды. 1999 жылы Арам Ғарибян жасаған мүсін Ереван мемлекеттік университетінің ауласына қойылды. 1979 жылы Айдың бетіндегі кратер Ширакацидің құрметіне аталды. 1990 жылы Еревандағы Халықаралық бакалавриат мектебі – Ания Ширакатсы лицейі құрылды. 1993 жылы «экономика, инженерия, архитектура, ғылым және технология салаларындағы маңызды қызмет, өнертабыстар мен жаңалықтар» үшін табыс етілетін мемлекеттік награда – Анания Ширакаци медалі тағайындалды. 2005 жылы Арменияның Орталық банкі естелік монета шығарды, ал «Хайпост» оған арналған пошта маркасын басып шығарды.

Журнал мақалалары

Бастапқыда Revue des Études Arméniennes 21-де 1988–89 жылдары, 159–170 беттерде жарияланған.