Кіріспе

Шай жапырақтарынан жасалған блоктар, пішіні мен көлеміне қарай шай кірпіштері, шай торттары немесе шай кесектері деп аталатын сығымдалған шай – бүтін немесе ұсақ ұнтақталған қара шайдың, жасыл шайдың немесе ферменттелген шай жапырақтарынан тұратын блоктар. Бұл блоктар қалыптарға салынып, блок түріне сығымдалады. Мин әулетінен бұрынғы ежелгі Қытайда шайдың ең көп өндірілген және қолданылған түрі осы болған. Қазіргі заманда шай кірпіштері бұрынғыдай көп өндірілмесе де, пуэр сияқты ферменттелген шайлар әлі де кірпіш, дискі және басқа да сығымдалған түрлерде кездеседі. Шай кірпіштерінен шай сияқты сусын дайындауға болады, оны тамақ ретінде жеуге де болады, сонымен қатар бұрын ол валюта ретінде де қолданылған.

Өндіріс

Ежелгі Қытайда қысылған шай көбінесе әртүрлі кірпіштерге немесе басқа да пішіндерге қысылған, мұқият кептірілген және ұнтақталған шай жапырақтарынан жасалатын, бірақ жартылай кептірілген және толық жапырақтар да қолданылатын. Кейбір шай кірпіштері формасын жақсы сақтау үшін ұн, қан немесе тыңайтқыш сияқты байланыстырғыш заттармен қосылатын, осылайша олар валюта ретінде қолдануға төтеп бере алатын. Жаңадан жасалған шай кірпіштері сатуға немесе саудаға шығару алдында кептіріліп, ескіртілуге қалдырылатын. 19-ғасырға дейін Азия саудасында шай кірпіштері жұмсақ жапырақты шайға қарағанда ықшамдылығы мен физикалық зақымға төзімділігі үшін басымдыққа ие болды. Бұл Чай атты жолымен керуендермен құрлық арқылы тасымалдау кезінде маңызды болды. Бүгінде шай кірпіштері әлі де ішу үшін, сондай-ақ сувенирлер мен ерекше бұйымдар үшін өндіріледі, бірақ қазіргі заманда өндірілетін қысылған шайдың көп бөлігі толық жапырақтардан жасалады. Қысылған шайдың әртүрлі дәстүрлі пішіндері бар, олардың көпшілігі әлі де өндірілуде. 100 г (стандартты өлшем) күмбез пішіндес наггет tuóchá (沱茶) деп аталады, ол әртүрліше аударылады, кейде "құс ұясы шайы" немесе "астау шайы" деп. Бір құмыра немесе кесеге жеткілікті мөлшердегі шұңқыры бар кішкентай күмбез пішіндес наггет xiǎo tuóchá (小沱茶) деп аталады, оның салмағы әдетте 3-5 г. 357 г шамасындағы үлкен бөлік, ол шұңқыры бар дискі болуы мүмкін, bǐngchá (饼茶, сөзбе-сөз "кеспе шай" немесе "торта шай") деп аталады. Үлкен, жалпақ, төртбұрышты кірпіш fāngchá (方茶, сөзбе-сөз "төртбұрыш шай") деп аталады. Шай кірпішін жасау үшін толық немесе ұнтақталған шайды бірінші буға салып, содан кейін түрлі престердің біріне салып, қатты пішінге қысады. Мұндай престер шайда көркемдік сурет немесе шайды қысқан матаның өрнегі сияқты белгілі бір із қалдыруы мүмкін. Көптеген ұнтақталған шай кірпіштері шай ұнтағының біріктірілуін қамтамасыз ету үшін қысылған кезде күріш суымен ылғалдандырылады. Содан кейін қысылған шай блоктары қолайлы ылғал деңгейі буланғанша сақталады. Қытайлықтар оны нашар сапалы өнім деп санаса да, тибеттіктер оны шайға қосылатын қышқыл як майымен үйлесетін күшті дәмі үшін жоғары бағалайды. Кірпіш шай тек біз шай жапырақтары деп атайтындарды ғана емес, сонымен қатар бұтаның ірі жапырақтары мен кейбір бұтақтарын, сондай-ақ басқа өсімдіктер мен ағаштардың жапырақтары мен жемістерін (мысалы, қарағай) қамтиды. Бұл қоспа бумен қыздырылып, салмақталғаннан кейін қатты кірпіштерге қысылады, олар төрттік бөлімдерде жалпақ төсеніштерге жинақталады. Бұл тікбұрышты жиынтықтардың салмағы 22-26 фунт аралығында болады – салмақ шайдың сапасына байланысты – және олар кулилермен Кантинге жеткізіледі. Кірпіш шай [Кантинде] аулаға немесе көшеге қаптайды, бұл өте күрделі процесс. Кулилер оны Яаннан әкелгенде, оны елге жөнелтуден бұрын қайта қаптау керек, өйткені кулидің жүгіндегі стандартты бөлімше төрт кірпіштен тұрады, ал бұл жануарлармен тасымалдауға қолайсыз пішін. Сондықтан олар алдымен екіге бөлініп, содан кейін үштен біріктіріледі, нәтижесінде "гам" деп аталатын жартылай жүк пайда болады. Жылдам тұтынуға арналған шай еркін қапталған төсенішке салынады, ал алыс жерлерге, тіпті Лхасаға дейін баратын гамдар яқ терісіне тігіледі. Автор: Андре Мигот.

Тұтыну

Тығыздығы мен беріктігіне байланысты шай кірпіштелерін тұтынар алдында ұсақ бөліктерге бөліп, қайнататын. Дәстүр бойынша, Тан дәуірінде оларды ұсақ ұнтаққа дейін үйкеп тұтынылған. Шай кірпіштелерін ұнтақ түрінде қолдану дәстүрі қазіргі жапон матча шайының ұнтақтарында және Хака халқы мен Хунань провинциясының кейбір тұрғындары ішетін лей ча (擂茶) дайындалғанда қолданылатын ұнтақталған шай жапырақтарында көрініс тапқан.

Тағам

Шай кірпіштері Орталық Азия мен Тибет аймақтарында бұрын да, қазір де тағам ретінде қолданылып келеді. Тибетте шай кірпіштерінен шайдың бөліктері сындырылып, кейде тұз қосып, бір түн бойы суда қайнатылады. Содан алынған концентрленген шай тұндырмасы май, қаймақ немесе сүт пен аздап тұзбен араластырылып, тибет асханасының негізгі тағамы – майлы шай дайындалады.

Денсаулыққа әсері

Барлық шай өсімдіктерінің тіндерінде фтор белгілі бір дәрежеде жиналады. Ескі шай жапырақтары мен сабақтарынан жасалған шай кірпіштері осы элементтің көп мөлшерін жинауы мүмкін, бұл оларды үлкен мөлшерде немесе ұзақ мерзім бойы тұтыну қауіпті етеді. Мұндай шайды қолдану флюорозға, фторидтермен уланудың бір түріне, соқтырды, ол сүйектер мен тістерге зиян келтіреді. Тибет сияқты шай кірпіштерін көп тұтынатын аймақтарда осыған байланысты жағдайлар тіркелген.