Жақын дос: Әрекетке қабілетсіздерді өкілдік ету құқығының құқықтық аспектілері
Next friend
Заң терминологиясы: «Жақын дос» - өкілдік құқығы бар, өз қамымен сотқа жүгіне алмайтын адамға (бала, мүгедек) көмектеседі. Құқықтық қорғаушы, қамқор ретінде танылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Жалпы құқық терминологиясы
Common law legal terminology
Жалпы құқық жүйесінде, жақын дос (Law French prochein ami) – жасы кішкентай немесе мүгедектігіне байланысты, немесе басқа да себептермен өз еркімен сотқа жүгінуге құқығы жоқ, сондай-ақ заңды қамқоршысы жоқ адамды өкілдік ететін адамды білдіреді. Ондай адамды сот досы, әрекетке қабілетсіздік сақшысы немесе сот сақшысы деп те атауға болады. Егер туысы жақын дос рөлінде әрекет етсе, ол кейде сол адамның "табиғи қамқоршысы" деп сипатталады. Жақын дос іс бойынша қамқоршы немесе әрекетке қабілетсіздік сақшысы тағайындалғанға дейін, қарапайым талапкер сияқты іс жүргізуде толық құқыққа ие; алайда, жақын дос дәлелдерді басқа куәлермен бірдей негізде ғана ұсынуға құқылы.
In common law, a next friend (Law French prochein ami) is a person who represents another person who is under age, or, because of disability or otherwise, is unable to maintain a suit on his or her own behalf and who does not have a legal guardian. They may also be known as a litigation friend, a guardian ad litem, or a litigation guardian. When a relative who is next of kin acts as a next friend for a person, that person is sometimes instead described as the "natural guardian" of the person. A next friend has full power over the proceedings in the action as if he or she were an ordinary plaintiff, until a guardian or guardian ad litem is appointed in the case; but the next friend is entitled to present evidence only on the same basis as any other witness.
Қолданылуы
Бұл кемшілік көбінесе азшылықта болудан, ақыл-ес қабілетінің жетіспеуінен немесе адвокатқа қол жеткізу мүмкіндігінің болмауынан туындайды. Сондықтан, кәмелетке толмаған, ақыл-есі бұзылған немесе адвокатына қол жеткізе алмайтын, заңды өкілі немесе оның атынан әрекет етуге уәкілетті тұлғасы жоқ адамның атынан сотқа берілген кез келген өтініш, міндетті түрде жақын дос (prochein ami, prochein amy немесе proximus amicus) арқылы жасалуы керек. Кәмелетке толмаған балаға көбінесе жақын дос емес, сот тағайындаған қорғаушы (guardian ad litem) жауап береді, ол әдетте іс бойынша құзыреті бар сот немесе мұрагерлік құқықпен айналысатын сот тағайындайды. Кейбір заң жүйелері, мысалы, Англияның азаматтық және отбасылық соттары, 1990-шы жылдардан бері есейген кәмелетке толмағандардың адвокаттарға нұсқау беру және сотқа өздерінің өкілі ретінде жүгіну құқығын мойындайды. 1882 жылғы Ұлыбритания және Ирландия заңдарындағы (және Америка заңдарындағы сол кезеңдегі ұқсас заңдардағы) үйленген әйелдің жақын дос арқылы сотқа жүгінуі қалыпты жағдай болды. Алайда, үйленген әйелге толық құқылы тұлға ретінде талап қоюға мүмкіндік берген бұл заң, үйленген әйелдер үшін жақын достың қажеттілігін жойды. Тарихи тұрғыдан алғанда, кәмелетке толмаған баланың жағдайында әке жақын дос ретінде әрекет етуге лайықты тұлға болып саналды; әке болмаған жағдайда, болған жағдайда, өсиет бойынша қамқоршы жақын дос болды; бірақ ешқандай кемшіліктері жоқ кез келген адам, егер ол кәмелетке толмаған баланың мүддесіне қарсы болмаса, жақын дос ретінде әрекет ете алады. Тарихи түрде үйленген әйел жақын дос ретінде әрекет ете алмайтын (feme covert), бірақ бұл практика қазірде қолданылмайды, кем дегенде АҚШ-та, онда кәмелетке толмаған баланың ата-анасының бірі немесе екеуі де жақын дос ретінде әрекет ете алады. (Бұл ажырасу немесе баланың күтіміне қатысты істерге қатысты ерекшеліктер бар; мұндай жағдайларда сот көбінесе баланың мүддесін қорғау үшін ата-анадан тәуелсіз қорғаушы немесе адвокат тағайындайды, бұл ата-ананың мүддесімен сәйкес келмеуі мүмкін.) Ақыл-ес қабілетінің жетіспеуі жағдайында, консерватор, қамқоршы немесе комитет адамның атынан сотта өкілдік етеді. Бірақ егер олардың мұндай өкілі болмаса немесе комитет талапкерге қарсы мүдделерге ие болса, олар жақын дос арқылы талап қоюы мүмкін. АҚШ заңдарында жақын достарға өздері сотқа қатыса алмайтын тұтқындардың ұстауға алуға қарсы іс қозғау үшін habeas corpus ісін қозғауға рұқсат етілген жағдайлар бар. Мысалы, 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін терроризмге қарсы соғыс кезінде Гуантанамо шығанағындағы және басқа жерлердегі жау жауынгерлері деп саналған тұтқындардың атынан отбасы мүшелері, адвокаттар және үкіметтік емес ұйымдар жақын дос ретінде талаптар қоюға тырысты. Тағы бір жағдай маймылдың селфи ісінен кейін туындады, жануарларды қорғау ұйымы жануарларды этикалық ұстау үшін адамдар фотограф Дэвид Слейтерді сотқа берді, ол өзін Селебстің макакасының жақын досы ретінде жариялады.
This disability often arises from minority, mental incapacity, or lack of access to counsel. Consequently, every application to the court on behalf of a minor, a mentally incapacitated person, or a person detained without access to an attorney, who does not have a legal guardian or someone authorized to act on his or her behalf with a power of attorney, must be made through a next friend (prochein ami, prochein amy, or proximus amicus). A minor frequently defends a suit not by a next friend but by a guardian ad litem, often appointed by the court with jurisdiction over the case or by a court with probate jurisdiction. Some jurisdictions, such as the English civil and family courts, have recognized the right of mature minors to instruct solicitors and apply to the court on their own behalf since the 1990s. Before the Married Women's Property Act 1882 in English Law and Irish Law (and similar acts during the same period in American law), it was usual for a married woman to sue by a next friend. Still, that act, allowing a married woman to sue in all respects as a feme sole, has rendered a next friend unnecessary in the case of married women. Historically, in the case of a minor, the father was prima facie the proper person to act as next friend; in the father's absence, the testamentary guardian, if any, was next friend; but any person not under disability could act as next friend so long as he has no interest in the action adverse to that of the minor. A married woman could not historically act as next friend (feme covert), but this practice is no longer current, at least in the United States, where either or both of a minor's parents may act as next friend. (An exception is in divorce cases or other cases affecting child custody; in such cases, courts often appoint a guardian ad litem or attorney (independent of the parents) to represent the child's interests, which may not be aligned with either parent's interests.) In the case of mental incapacity, a conservator, guardian, or committee represents the person in court. Still, if they have no such representative, or if the committee has some interest adverse to the claimant, they may sue by a next friend. In United States law, next friends have sometimes been permitted to litigate habeas corpus actions to challenge the detention of prisoners who are not able to appear in court on their own behalf. For example, family members, attorneys, and non governmental organizations have sought to bring claims as next friends on behalf of detainees classified as enemy combatants at Guantanamo Bay and elsewhere, during the War on Terror following the September 11, 2001 attacks. Another case arose following the monkey selfie affair, when the animal rights organization People for Ethical Treatment of Animals sued photographer David Slater, asserting itself as the next friend of a Celebes crested macaque.